Кіріспе

Котагеде – Индонезияның Йогьякарта қаласының ерекше аймағы Йогьякартадағы қалалық аудан (кемантрен) және тарихи шаруашылық. Котагедеде 16 ғасырда құрылған Матарам сұлтандығының алғашқы астанасының қалдықтары сақталған. Ескі Котагедедегі қалдықтардың ішінде сарайдың, патшалық қабірлердің, патшалық мешіттің және қорғаныс қабырғалары мен бекіністері бар. Котагеде күміс шеберлігімен әлемдік деңгейде белгілі.

Патшалық қала және қажылық

Бұрын Котагеде – Гаджа Вонг өзенінің шығысында орналасқан Менток орман болған. 16 ғасырдың соңғы тоқсанында, осы жерден шамамен 100 шақырым шығысқа қарай орналасқан Пажанг Ислам Корольдігінің билеушісі, Ки Агенг Пеманаханға орманды сыйлады. Пеманахан орманды өзінің ұлы Дананг Сутавиджаямен бірге ашты, ол сонымен қатар билеушінің асырап алған ұлы еді. Матарам деп аталған елді мекен құрылды, өйткені Пеманаханның өзі Ки Геде Матарам, «Матарамның Иесі» деп аталды. 1575 жылы Пеманахан қайтыс болғаннан кейін Дананг Сутавиджая өзін Матарамның патшасы деп жариялады, оған Панембахан Сенапати Ингалага, «Иесіне құрмет көрсетілетін, майдан қолбасшысы» деген лақап берілді. Ол асырап алған әкесі Пажангтың астанасының ішінде Яваның маңызды бөліктерін жаулап алып, өзінің аумағын кеңейтті. Кішкентай қала Матарамның астанасы болды және сол кезден бастап Котагеде, «Ұлы қала» деп аталды. Осы кезеңде қала қабырғалармен қоршалды. Батыс қабырға Гаджа Вонг өзені бойымен салынды, ал арналар қамалдың қалған үш жағындағы орларды сумен қамтамасыз етті. Аумақты тиімді басқару үшін Сенапати табиғаттан тыс күштермен одақ құрып, қатаң медитация жасады. Бабад Мангкубумиде айтылғандай, Мерапи тауы мен Үнді мұхиты арасындағы өзен ортасындағы тасқа медитация жасағанда, Тунгулулунг атты алып мифтік балық Сенапатиге мұхиттың оңтүстігіне саяхаттауды ұсынды, онда Яваның ең қуатты рухы, Кандженг Рату Кидул, жер асты әлемін басқарды. Сенапатидің аурасына тәнті болған патшайым оның Ява халқын жаулап алудағы күш-жігеріне қолдау көрсетті. Ол тіпті өзінің жұбайы болуға және оның барлық ұрпақтарына, бүгінгі күнге дейін ұсыныс жасады. 1601 жылы Мас Жоланг ханзада Сенапатидің орнын басып алды. 12 жылдық билік кезінде ол сарай мен оның айналасында көптеген құрылыс жұмыстарын жүргізді, сарайдағы ең маңызды ғимарат Прабайекса болды. Археолог Виллем Фредерик Штуттерхайм бұл орталық ғимараттың исламға дейінгі Маджапахит кезеңінен бері маңызды екенін атап өтті. Қазіргі Йогьякарта сарайында бұл атау патшалық сарайдың ішкі киелі жері ретінде қызмет ететін, сиқырлы зарядталған мұралық заттар мен қару-жарақтар сақталатын алып ағаш ғимаратты білдіреді. Жоланг бірнеше Таман (жабық бақтар) салуды бастады. Ол «Торхуна Седа Крапяк» («Аң ауы кезінде қайтыс болған қожайын») деген есіммен танылды, өйткені ол крапягында (жабық аң ауы орманшасында) аң аулап жүргенде еленге шалынып өлді. Жолангтың мұрагері Мас Рансанг (1613-1645 жылдар) болды, ол «Ұлы сұлтан, Ғаламның билеушісі» деп аталған Сұлтан Агунг Ханякракусума ретінде танымал болды. Ол өзінің аумағын Орталық және Шығыс Яваға дейін кеңейтті. Ол екі рет Батавияға шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. Сұлтан Агунг Котагедеден 5 шақырым оңтүстікке қарай орналасқан Керта деп аталатын жерге көшіп кетуге шешім қабылдады, сонымен қатар Плеред деп аталатын жаңа астананың құрылысын бастады, оның қабырғалары бұрынғыдан гөрі мықтырақ болды. Матарамның астанасы кейін бірнеше рет көшіріліп, ақырында Котагедеге жақын жерге қайта оралды. Кертадан оны Агунгтың ұлы Мангкурат I Плередке көшірді. 1677 жылы Мангкурат I-нің қарсыластарынан жеңілгеннен кейін Плередте бір ғана ұрпақ тұрды. Көтеріліс басылғаннан кейін оның мұрагері Мангкурат II шығысқа қарай 50 шақырым жерде жаңа астана құруға шешім қабылдады. 18 ғасырдың бірінші жартысында Батавиядағы қытайлардың қырғыны Яваның көптеген маңызды аймақтарында дүрбелең тудырды. Көтерілісшілердің басшысы Сунан Кунинг, Пакубувана II жеңілгеннен кейін Картасурадағы Матарам тағын басып алды. Пакубувана II кейіннен патшалығын қайта алды, бірақ таққа нұқсан келді, сондықтан тазаланған орталыққа ие болу үшін жаңа сарай құру қажет болды. 1745 жылы ол Суракарта қаласының жүрегіне айналған жаңа орын құрды. Яваның көптеген басқа аймақтарынан айырмашылығы, Котагеде сияқты кейбір ата-бабалар жерлері бөлінбеді, өйткені олар өлшенетін аумақ емес, мұралық заттың бір түрі ретінде қарастырылды. Зират пен мешітті екі сарайдың шенеуніктері күзетіп, айналасындағы жерлер осы шенеуніктердің өмірін қамтамасыз ету үшін жерге бөлінді. Саяси билік ауысқан сайын, Котагеде Матарам Корольдігінің құрылуымен байланысты патшалық кесенесі мен басқа да орындары бар қажылық қаласына айналды.

Колониялық дәуір

XIX ғасырдың соңына қарай көлік және ауыл шаруашылығы экономикасының ақшалай айналымы жақсарды. Осы кезеңде Котагеде саудагерлері гүлденді. Осы шақта жиналған мүлікті сақтау үшін қалың қабырғалы үйлерден тұратын, Каланг үйлері деп аталатын саудагерлік үйлер пайда болды. Бұл дәстүрлі саудагерлік үйлер кейде сәнді саналатын голланд сәулетінің элементтерін қосып, эклектикалық архитектураны құрайды. Осы кезеңде күміс бұйымдар өркендеді.

Қазіргі

Индонезия 1970 жылдардың басында "туризмнің қарқынды дамуын" бастан өткерді, бұл Котагедеге оң әсер етті. Бірнеше ескі үйлер қолөнер бұйымдарын көрсететін орындар мен мейрамханаларға айналдырылды. Ескі қиратылыстар сақталды. 2006 жылғы Йогьякарта жер сілкінісінен кейін Котагедедегі көптеген ескі ғимараттар қирады. "Йогьякарта мұрасын жаңғырту!" ("Yogyakarta Heritage Revival!") атты Пусака Жогжа Банкиті Котагедені жаңғырту бағдарламасын бастады. Ынтымақтастыққа Жоджа мұрасы қоғамы, мұраны сақтау орталығы, Гаджа Мада университетінің сәулет және қала құрылысы факультеті, Индонезия мұрасын сақтау желісі, ИКОМОС Индонезия және жергілікті қоғамды қоса алғанда, басқа да қолдау көрсететін мекемелер кірді. Базар мен алаң негізінен ашық кеңістіктер болса, мешіт пен сарай әрқайсысы көптеген ғимараттарды қамтитын қоршалған аумақтар болды. Бұл қала, шындығында, сарай-қала болып сипатталады. Қала мен сарайдың физикалық қалдықтары өте аз. Сақталған бөліктерге Котагедедегі ежелгі үлкен мешіт, патшалық зират (Имогириге дейінгісі) және қала қабырғаларының бір бөлігі кіреді. Үлкен мешіт пен патшалық зират қазір Дондоган деп аталатын аймақта орналасқан. Топонимдер қаланың бастапқы қала құрылысының көптеген іздерін көрсетеді. Алун-алун деп аталатын аудан базардың оңтүстігінде, үлкен мешіттің тікелей алдында орналасқан. Далем (ішкі үй) деп аталатын орын бұл жердің бұрынғы билеушінің резиденциясы болғанын көрсетеді.

Кедхатон (патша сарайы)

Кедатон (сонымен қатар Кедатон) немесе "патша сарайы" 1509 жылы осы жерде болған. Бату-гиланг (сонымен қатар вату-гиланг) – Панембахан Сенопати демалып отырған тас деп саналатын, төртбұрышты қара тас. Оның бетіне дөңгелекшелеп келесі сөздер жазылған: "Солай жүреді әлем", – латын, француз, голланд және итальян тілдерінде: Ita movetur Mundus Ainsi va le Monde Zoo gaat de wereld Cosi va il Mondo. Сыртқы жағындағы шеңбердегі латын сөздері: AD AETERNAM MEMORIAM INFELICIS INFORTUNA CONSORTES DIGNI VALETE QUID STUPEARIS INSANI VIDETE IGNARI ET RIDETE, CONTEMNITE VOS CONTEMTU VERE DIGNI IGM (In Glorium Maximam). Бату-гатенг (сонымен қатар вату-кантенг) – тас тақтаға орналастырылған, әртүрлі өлшемдегі үш ақшыл сары түсті тас шар. Жергілікті тұрғындар бұл шарларды Панембахан Сенапатидің ұлы Раден Ронгоның ойнаған тастары деп санайды. Ал кейбіреулер бұл тастар зеңбірек доптары дейді. Ол Ұлы мешіттің батысында орналасқан. Бұл – Котагеде қаласының ең жақсы сақталған бөлігі. Шежірелерде Сенапатидің әкесі Ки Геде Матарам мешіттің батысында, ал Сенапатидің өзі мешіттің оңтүстігінде, әкесінің аяқ жағына қарап жерленгені айтылады. Қабірге жерленген басқа да маңызды тұлғалардың арасында Сұлтан Хадиуижая бар. Зиратты Йогьякарта және Суракарта сарайларының қызметкерлері – Джуру Кунчилер күзетіп, күтіп ұстайды. Зиратқа кіретін порталдар индуистік сәулет үлгісінде салынған, әр порталда ою-өрнекпен безендірілген қалың ағаш тұтқасы бар. Қабырғамен қоршалған зират қабірлерді және олардың әшекейлерін физикалық қорғамайды, бұл қоршаулар өлілер әлемін тірілер әлемінен бөліп тұрады. Жақын жердегі тағы бір патшалық зират – Хасторенгго зираты. 1934 жылы салынған, ол Йогьякарта сарайының белгілі бір ұрпақтарының патшалық зираты болып табылады және қазірге дейін қолданылып келеді.

Алун-алун (шаршы)

Ашық дала болғандықтан, алун-алунның іздері жоқ. Қазіргі кезде "Алун-алун" деп аталатын елді мекен базардың оңтүстігінде, ғажайып мешіттің тіке алдында орналасқан, бұл бұрынғы алун-алунның орны екенін көрсетеді. Тағы бір "Кокройудан" елді мекені де бұрынғы алун-алунға жақын жерде орналасқан. "Алун-алун" және "Кокройудан" елді мекендері "Кампунг Пусака Алун-алун Кокройудан" деген атпен мұралық аудан деп белгіленді.

Базар орны

Котагеде базары қаланың ортасында, төрт басты көшесінің тоғысқан жерінде орналасқан. Котагеде қаласының маңызды бөлігі болғандықтан, бұл орын Pasar Gede ("Ұлы базар") немесе қысқаша Саргеде деп те аталып келген. Панембахан Сенапати жастығында Ngabehi Loring Pasar, "Базардың солтүстігінің билеушісі" деген атпен белгілі болғандықтан, базардың тарихы мемлекеттік құрылыммен бірдей көне. Рим форумы сияқты, бұл базар да адамдардың кездесу орны. Ява аптасының күндерінің бірі – Леги күні Котагедеде базар күні болып саналады, сондықтан базар Пасар Леги немесе Сарлеги деп те аталады. Котагедедегі Пасар Леги Йогьякартадағы ерекшелік – әрқашан Леги күні өткізіледі.

Қорғау қабырғасы

Сунгура Сенопати сарайдың айналасындағы ормен аяқталған ішкі қала қабырғасын (цепури) салды. Бұл ішкі қабырғалардың ауданы шамамен 400x400 метрді құрайды. Оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бұрыштарында қираған үйінділерді әлі де көруге болады. Қабырға 4 фут қалыңдықта, тас блоктардан тұрғызылған. Ор шығыс, оңтүстік және батыс жағында сақталған. Сыртқы қала қабырғасы (балуверти) Бату-Гиланг орнының оңтүстігінде орналасқан. Кірпіштен жасалған қираған қамалдың қалдықтары 50 метрге созылады. Боконг Семар – қала қабырғасының оңтүстік-шығыс бұрышының қалдығы. Бұл дөңгелек бекініс, оның дөңгелек пішінінен Bokong Semar (Семардың жамбасы) деген ат берілген.

Котагеде ауданы

Котагеде ауданындағы қалалық пейзаж дәстүрлі ағаш жогло үйлерінен және эклектикалық сауда үйлерінен құралған. Котагедедегі саудагерлер үйлері 18-шы және 19-шы ғасырлардағы Котагеденің өркендеген кезеңінде жинаған мүліктерін қорғау үшін қабырғамен қоршалған. Бұл сауда үйлері кейде ағаштан жасалған дәстүрлі явандық үй элементтерін кірпіштен салынған голланд сәулетімен үйлестіріп, "Калаң үйлері" деп аталатын явандық-голланд сәулетінің эклектикалық біріндісін құрайды. 2006 жылғы Йогьякарта жер сілкінісінде көптеген дәстүрлі үйлер қирады. Кейбір жогло үйлері қайта жаңартылды, мысалы, Гаджа Мада университеті сатып алып, қайта салған Ома UGM үйі.

Мәдениет

Котагеде күміс бұйымдарымен әйгілі. Сонымен қатар, ол басқа да жава қолөнері мен өнерімен (алтын, күміс, мыс, былғары және т.б.) және жергілікті тағамдарымен (кипо, легоморо және т.б.) танымал. Орындау өнеріне жергілікті гамелан музыкалық топтары (карауит), ислам музыкалық тобы (сиялаватан), жава поэзиясын оқу (мокопат), кронконг, тингклунг ваянг қуыршақ театры, мерекелік күндердегі арнау шаралары (каоc) және аскеттік діни өмір салты (тиракатан) жатады.

Күміс қолөнер бұйымдары

Матарамның астанасы ретінде Котагеде қаласы құрылғаннан бері күміс шеберлері көбейді. Осы кезеңде репоссэ (эмбоссинг) техникасы басым қолданыла отырып, дәстүрлі күміс, алтын және мыс өндірісі дамуын бастады. Бұл аймақтың өнімдері патша отбасының тұрмыстық және салтанаттық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалған. 1930 жылдардағы отаршылдық кезеңде Котагедеде күміс өнеркәсібі мен күміс қолөнері гүлденді. Голландтың отаршылдық үкіметі Котагеде күміс бұйымдарын қорғау мақсатында Stichting Beverding van het Yogyakarta Kent Ambacht ұйымын құрды. Филигрань техникасы 1950 жылдар шамасында Сулавеси аралының Кендари қаласынан келген шеберлердің әсерімен Котагедеге енді. Жергілікті күміс шеберлерінің айтуынша, Састро Димульо және оның "SSO" компаниясы Котагедеде филигрань техникасын енгізудің алғашқысы болды. Котагеде күміс бұйымдары индуистік дәстүрге негізделген гүлдік мотивтермен, мысалы, жапырақтар немесе лотос гүлдерімен ерекшеленеді, сондай-ақ олардың қолмен жасалған еңбегі тарихи нақтылығын сақтайды. Котагедеде шығарылатын күміс бұйымдарының түрлері: филигрань, күміс құйма, мүсіншелер (миниматуралар) және қолмен жасалған әртүрлі бұйымдар (мойынсыздар, жүзіктер). Қалаға солтүстіктен кіретін басты көше – Jalan Kemasan – бойында қолмен соғылған табақтар, қораптар, әсем филигрань және заманауи әшекейлер сататын күміс шеберханалары орналасқан.

Дәйексөздер

Мок, Х. Дж. ван, (1958) Кута Геде "Индонезия қаласы / қалалық әлеуметтану зерттемелері" кітабындағы реорганизацияға дейін, Гаага: В. ван Хове.