Кіріспе
Интерлингваның грамматикасының тұжырымдамасы Бұл мақала - IALA алғаш жариялаған халықаралық көмекші тіл Интерлингваның грамматикасының бейресми тұжырымдамасы. Ол түпнұсқалық грамматикалық мәтіннің қолданылуына сәйкес келеді (Годе және Блэр, 1951), ол бүгін қабылданған, бірақ консервативті деп саналады. Интерлингваның грамматикасы негізінен роман тілдерінде қолданылады, бірақ ағылшын тілінің әсерінен жеңілдетілді. Алайда, грамматиканы әзірлеуде барлық бақылау тілдерімен, соның ішінде неміс және орыс тілдерімен кеңестер алынды. Негізгі бақылау тілдерінің (ағылшын, француз, итальян, испан және португал) ешқайсысында жоқ грамматикалық ерекшеліктер алынып тасталды. Мысалы, атаулар арасында келісім жоқ (испандық / португалдық gatos negros 'қара мысықтар'), өйткені бұл ерекшелік ағылшын тілінде жоқ, сондай-ақ үздіксіз етістік заман (ағылшын тілінде мен оқимын), өйткені олар француз тілінде жоқ. Керісінше, Интерлингвада орыс тілінен айырмашылығы, орыс тілі екінші бақылау тілі болғандықтан, мақалалар бар. Сөйлеу бөліктеріне жүйелі таңбалау жоқ. Мысалы, есімдіктер белгілі бір әріппен аяқталуы шарт емес. Алайда, әдетте, е немесе қос дауыспен аяқталатын қосымшалар менте немесе о-да аяқталады, ал есімдер а, е, о немесе қос дауыспен аяқталады. Шекті етістіктер әрқашан a, e немесе i-мен аяқталады, ал infinitives r қосылады: жазушы, 'жазу', 'жазады'; жазушы, 'жазу'.
This article is an informal outline of the grammar of Interlingua, an international auxiliary language first publicized by IALA. It follows the usage of the original grammar text (Gode & Blair, 1951), which is accepted today but regarded as conservative. The grammar of Interlingua is based largely on that of the Romance languages, but simplified, primarily under the influence of English. However, all of the control languages, including German and Russian, were consulted in developing the grammar. Grammatical features absent from any of the primary control languages (English, French, Italian, Spanish and Portuguese) were dropped. For example, there is neither adjectival agreement (Spanish/Portuguese gatos negros 'black cats'), since this feature is absent in English, nor continuous verb tenses (English I am reading), since they are absent in French. Conversely, Interlingua has articles, unlike Russian, as Russian is a secondary control language. There is no systemic marking for parts of speech. For example, nouns do not have to end in any particular letter. Typically, however, adjectives end in e or a consonant, adverbs end in mente or o, while nouns end in a, e, o or a consonant. Finite verbs virtually always end in a, e, or i, while infinitives add r: scribe, 'write', 'writes'; scriber, 'to write'.
Мақалалар
Нақтылы артикль – le, нақтысыз артикль – un, және екі артикльдің де есімдермен формалық үйлесімі жоқ. Алдындағы "le" артиклімен бірігіп, "a" ("to") препозициясы "al" болып, ал "de" ("of") препозициясы "del" болып айналады. Нақтылы артикль, жалпы алғанда, ағылшын тіліндегідей қолданылады, бірақ есімдердің алдында тұратын лауазымдармен немесе бүкіл класс, түр және т.б. сияқты абстрактілі есімдерді білдіретін жағдайларда оны жібермеу керек.
Жеке емес сын есімдер
Il - жекеше жақсыз есімдік, "il pluve", яғни "жаңбыр жауады" сияқты конструкцияларда қолданылады. Шын мәніндегі жолдау сөйлемде кейінірек келгенде, оның орнын басушы ретінде де қолданылуы мүмкін. Мағынасы түсініксіз болмаса, оны жіберуге болады. Кеш болып келеді. Біз көп ақша жұмсайтынымыз рас. "Біз көп ақша жұмсап жатырмыз рас." Қазір келгеніңіз жақсы. On - жолдаудың кім екені белгісіз болғанда қолданылатын есімдік. Ағылшын тілінде көбінесе "бір", "сіз" немесе "олар" деп аударылады. Кейде ағылшын тіліндегі пассивтік конструкцияға сәйкес келеді. Еңкейтілген түрі – uno. Бүгінде мұндай нәрселерді көру сирек. "Бүгінгі күні мұндай нәрселерді көруге болмайды." Болжам жасау қиын. "Не болатынын ешқашан білмейсің." Қала орталығына жаңа метро желісі салынуда. "Олар қала орталығына жаңа метро желісі салып жатыр." Қайта өңдеуге жарамды заттар әр жұма сайын жиналады. Мұндай ойлар адамды терең күйзеліске түсіреді.
Көрсеткіштер
Көрсеткіштер Рөл Сан Жынысы Жақын Алыс Сипаттауыш – – iste ille Алмастырғыш Жекеше еркек iste (ille) әйел ista (illa) орталық isto (illo) Көпше еркек istes (illes) әйел istas (illas) орталық istos (illos)
Негізгі көрсеткіштер – сипаттауыш "iste", "мына" және оған сәйкес келетін алмастырғыштар iste (еркек), ista (әйел), isto (орталық), олар көпше түріне өте алады. Олар ағылшын тіліндегі "this/these" сөздерінен кеңірек қолданылады, көбінесе ағылшын тіліндегі "that/those" сөздерінің мағынасын да білдіреді. Егер сөйлемнің тақырыбында екі мүмкін алғы сөз болса, iste (немесе оның туындыларының бірі) екіншісіне сілтеме жасайды. Iste vino es pessime. "Осы шарап өте нашар." Isto es un bon idea. "Сол жақсы идея." Джаннет әпкесіне галереяға бірге барды (a) Illa es un artista notabile. "Ол [Джаннет] - танымал суретші." (b) Ista es un artista notabile. "Ол [Джаннеттің әпкесі] - танымал суретші." Алысқа көрсетуші – ille "сол". Оған сәйкес келетін алмастырғыштар ille, illa, illo және олардың көпше түрі үшінші жақтағы жеке алмастырғыштармен бірдей, бірақ әдетте сөйлеуде бөлек айтылады. Io cognosce ille viro; ille se appella Smith. "Мен сол адамды білемін, оның аты Смит." Illo es un obra magnific. "Сол керемет туынды."
(a) Illa es un artista notabile. 'She [Janet] is a well known artist.' (b) Ista es un artista notabile. 'She [Janet's sister] is a well known artist.' The demonstrative of remoteness is ille 'that'. The corresponding pronouns ille, illa, illo and their plurals are identical with the third person personal pronouns, though they are normally accentuated in speech. Io cognosce ille viro; ille se appella Smith. 'I know that man; his name is Smith.' Illo es un obra magnific. 'That is a magnificent work.'
Іс-әрекеттер
Негізгі етістік формалары Уақыт Жалғау -ар етістіктері -ер етістіктері -ір етістіктері Инфинитив r parlar vider audir Көтеріңкі уақыт – parla vide audi Өткен уақыт* va parlava videva audiva Болашақ уақыт* ra parlara videra audira Шартты уақыт* rea parlarea viderea audirea Есімдік қатыстық (e)nte parlante vidente audiente Өткен шақ мүшесі te parlate vidite audite *Құрама формалар үшін, Құрама уақыттарды қараңыз. Бұл етістік жүйесі – ағылшын және роман тілдеріндегі жүйелердің қарапайымдалған нұсқасы. Роман тілдеріндегідей толық емес, ағылшын тіліндегідей өткен шақ, сондай-ақ ағылшын және кейбір роман тілдеріндегідей жалғаспалы шақ жоқ. «Болу» етістігінен (esser) басқа, жеке түбірлер жоқ, ал хабарлау райы субъюнктив және бұйрық райларын да қамтиды. Үш жиі қолданылатын етістік (esse, habe және vade) көбінесе қазіргі уақытта қысқартылған форманы алады (сәйкесінше es, ha және va), және бірнеше ерікті ретсіз етістіктер бар. Ыңғайлы болу үшін, бұл бөлімде көбінесе уақыт терминін рай мен шақты да білдіру үшін қолданады, бірақ бұл қатаң грамматикалық терминология емес. Оң жақтағы кестеде негізгі етістік формалары көрсетілген, мысалы -ар, -ер және -ір етістіктері үшін (сәйкесінше parlar – «сөйлеу», vider – «көру» және audir – «есту» негізінде). Жасырап өткен, болашақ және шартты уақыттар семантикалық жағынан бірдей құрама уақыттарға сәйкес келеді (қосалқы етістіктер мен инфинитивтер немесе өткен шақ мүшелерінен тұрады). Бұл өз кезегінде болашақ өткен шақ сияқты күрделірек уақыттарды құруға мүмкіндік береді.
Ақырғы сөздер
Шексіз етістіктер әрқашан ар, ер немесе ір әріптерімен аяқталады. Олар ағылшын тіліндегі инфинитив және герундтың қызметтерін атқарады және мағынасы түсінікті болса, көпше түріне енуі мүмкін. Бізді тану – бізді жақсы көру. 'To know us is to love us.' Оның стратегиясын анықтау қиын. 'It's hard to figure out his strategy.' Олар шегірткелердің келуінен қорқады. 'They fear the coming of the locusts.' Оның іс-әрекеттері жалпы таңғалыс тудырды. 'Her doings evoked a widespread admiration.' Инфинитивтер кейбір күрделі уақыттарда да қолданылады (төменде қараңыз).
Қалыпсыз етістіктер
Вадер (ир) бірлік және көпше түрінің ретсіз формалары 1. жақ 2–3. жақ. Ағымдық уақыт va vamos van Өткен уақыт iva Болашақ уақыт ira Шартты түр irea Бұйрық i Эссердің ретсіз формалары Бірлік Көпше 1. жақ 2–3. жақ 1. жақ 2–3. жақ Ағымдық уақыт so es somos son Өткен уақыт era Болашақ уақыт sera Шартты түр serea Бұйрық sia Көптеген қолданушылар қолданатын жалғыз ретсіз етістік формалары – es, ha және va, «болу» (esser), «иелену» (haber) және «бару» (vader) етістіктерінің қысқартылған ағымдық уақыт формалары, сондай-ақ esser етістігінің бұйрық/шартты түрі – sia. Басқа ретсіз формалар да бар, бірақ ресми Interlingua басылымдары (және көптеген қолданушылар) әрқашан реттелген формаларды артық көреді. Бұл қосымша ретсіз формалар «қосымша» деп аталады. Пайдаланушылардың айтарлықтай бөлігі «болу» (esser) етістігінің кейбір қосымша формаларын қолданады: son (ағымдық уақыт, көпше), era (өткен уақыт), sera (болашақ уақыт) және serea (шартты түр), es, esseva, essera және esserea орнына. Біздің Ванкуверліктер әдемі топ. = Біз Ванкуверліктер түрлі-түсті топпыз. «Тимор» белгісіз еді. = Тимор беймәлім еді. «Қорқыныш белгісіз еді». Болатыны болады. = Болатыны болады. Егер біз келмесек, жағдай жақсырақ болар еді. = Егер біз келмесек, жағдай жақсырақ болар еді. «Io so 'Мен боламын', nos somos 'Біз боламыз', nos vamos 'Біз барамыз' және vos/illes van 'Сіздер/Олар барады' формалары да бар, бірақ олар сирек қолданылады.
Irregular forms of esser Singular Plural 1. pers. 2–3. pers. 1. pers. 2–3. pers. Present so es somos son Past era Future sera Conditional serea Imperative sia
The only irregular verb forms employed by most users are es, ha, and va – the shortened present tense forms of esser 'to be', haber 'to have' and vader 'to go' – plus sia, the imperative/subjunctive of esser. Other irregular forms are available, but official Interlingua publications (and the majority of users) have always favoured the regular forms. These optional irregular forms are known as collaterals. A significant minority of users employ certain collateral forms of esser 'to be': son (present plural), era (past), sera (future), and serea (conditional), instead of es, esseva, essera, and esserea. Nos vancouveritas son un banda pittoresc. = Nos vancouveritas es un banda pittoresc. 'We Vancouverites are a colourful lot.' Le timor era incognoscite. = Le timor esseva incognoscite. 'Fear was unknown.' Que sera, sera. = Que essera, essera. 'What will be, will be.' Il serea melior si nos non veniva. = Il esserea melior si nos non veniva. 'It would be better if we hadn't come.' The forms io so 'I am', nos somos 'we are', nos vamos 'we go' and vos/illes van 'you/they go' also exist but are rarely used.