Кіріспе

Лотарингия шайқасы (14 тамыз – 7 қыркүйек, 1914) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданында болған шайқас. Франция және Германия әскерлері өздерінің жұмылдыруын аяқтаған еді, француздар XVII жоспары бойынша Лотарингия және Эльзас арқылы Германияға шабуыл жасауды көздесе, ал немістер Aufmarsch II West жоспарымен солтүстікте Люксембург және Бельгия арқылы Францияға шабуыл жасады. Бұл шабуылдар оңтүстікте де жүргізілді, француз әскерлерін солтүстіктегі қауіптің артуына қарсы күштерді ауыстырудан алдын алу мақсатында жасалды.

Бельгия

Бельгияның әскери жоспарлауы басқа державалардың басқыншыны ығыстырып, Бельгияның бейтараптығын сақтайтынына негізделген. Германияның басып кіру мүмкіндігі Бельгия үкіметін Франция мен Ұлыбританияны әлеуетті одақтастар деп қарастыруға немесе өз тәуелсіздігінен артық нәрсе жасауға итермеді. 1904 жылғы Англо-француз келісімі бельгиялықтарды британдықтардың Бельгияға қатысты көзқарасы өзгергенін және олар Бельгияның тәуелсіздігін қорғау үшін күреседі деген ойға жетертті. 1910 жылы Бас штаб құрылды, бірақ Армия Бас штабының бастығы, генерал-лейтенант Гарри Юнгблут 1912 жылдың 30 маусымында отставкаға жіберілді және 1914 жылдың мамырына дейін генерал-лейтенант Шевалье де Сельер де Моранвиллмен ауыстырылды. Моранвилл әскерді шоғырландыру жоспарлауды бастады және 29 шілдеде теміржол қызметкерлерімен кездесті. Бельгия әскерлері Бельгияның орталық бөлігінде, Бельгияның Ұлттық бекінісінің алдында, кез келген шекараға қарсы тұруға дайын күйде орналастырылуы тиіс болды, ал Лиеждің және Намурдың бекінілген позициялары шекараны қорғау үшін қалдырылды. Әскерге шақырылған кезде Патша Бас қолбасшы болып, әскерді қайда шоғырландыруды шешті. Жаңа қарулану жоспарының бұзылуына байланысты, нашар ұйымдастырылған және жақсы даярланбаған бельгиялық әскерлер басқыншымен байланысты кешіктіру үшін орталық позициядан пайда көретін еді, бірақ оларға қорғану үшін шекарадағы бекіністер де қажет болатын. Бір топ саясаткерлер француздық шабуыл теорияларына сәйкес, шекараға қайта оралуды жақтады. Бельгиялық жоспарлар Гете өзенінің артында дала әскерін шоғырландыру және Лиеж мен Намурде екі дивизияны алға жылжыту арқылы компромисске келді.

II батыс бағыты

Германияның стратегиясы 1891 жылдан бері Францияға қарсы шабуылға және Ресейге қарсы қорғаныс позициясына басымдық берді. Неміс жоспарлары сандық артықшылықтың болмауымен, жұмылдыру мен шоғырланудың жылдамдығымен, сондай-ақ заманауи қару-жарақтардың күшінің артуымен анықталды. Фронталдық шабуылдардың қымбатқа түсуі және ұзаққа созылуы күтілді, бұл, әсіресе француздар мен ресейліктер Германиямен шекарадағы бекіністерін жаңғыртқаннан кейін, шектеулі нәтижелерге әкелді. Альфред фон Шлиффен, 1891–1906 жылдар аралығында Императорлық Германияның Бас штабының (Oberste Heeresleitung, OHL) бастығы, француз шекаралық бекіністерін айналып өту үшін солтүстік жақтан шабуыл жасау және жергілікті сандық басымдыққа қол жеткізу жоспарын жасады. 1898–1899 жылдары мұндай маневр Антверпен мен Намур арасында Бельгия арқылы жылдам өтуге және Парижге солтүстіктен қауіп төндіруге бағытталған еді. 1906 жылы Шлиффеннің орнын Хельмут фон Мольтке кішісі иеленді, ол француздардың неміс болжамдарына сәйкес келетініне онша сенімді емес еді. Мольтке орналасу және шоғырлану жоспарын бейімдеді, орталықта шабуыл жасау немесе екі жақтан қоршау жасау сияқты нұсқаларды қосты, француз шекарасына қарап тұрған сол жаққа дивизияларды қосып, Вестергеер (Батыс армиясы) жұмылдырылатын шамамен 1,700,000 адамнан құралды. Негізгі неміс күші Бельгия арқылы әлі де ілгерілеуді жалғастыратын және оңтүстікке қарай Францияға шабуылдайтын еді, француз әскерлері сол жақтан қоршалып, Мез, Эйна, Сомма, Уаз, Марна және Сена арқылы кері шегіп, Францияның орталық бөлігіне қайтару мүмкіндігінен айырылатын еді. Француздар жойылған болар немесе солтүстіктен жасалған маневр орталықта немесе Лотарингиядағы ортақ шекарада жеңіске жетуге жағдай жасап берер еді.

XVII жоспар

XVII жоспарға сәйкес, француз армиясы бейбіт уақытта шамамен 2 миллион адамнан тұратын бес далалық әскер құруға тиіс болды. Әр әскерге резервтік дивизиялар тобы және қанаттарда резервтік дивизиялар тобы қосылды. Әскерлер Германия шекарасына қарама-қарсы Эпинал, Нанси және Верден-Мезиерлер маңында шоғырлануы керек еді, ал резервтегі әскер Сте. Менегульд пен Коммерсиде орналастырылуы тиіс болды. 1871 жылдан бері теміржол құрылысы француз бас штабына неміс шекарасына он алты желі берді, ал неміс армиясына он үш желі ғана болды. Француздар неміс тарапының ниеті анықталғанға дейін күте алатын еді. Француздық әскердің орналасуы Лотарингияға немесе Бельгия арқылы неміс шабуылына дайын болуды көздеді. Немістер резервтік әскерлерді қолданады деп күтілді, сонымен қатар Ресеймен шекарада үлкен неміс армиясы жұмылдырылады деп болжалды, бұл батыс армиясын Мез және Самбр өзендерінің оңтүстігінде Бельгия арқылы шабуыл жасауға жеткілікті күшпен қалдыратын еді. Француз барлауы 1905 жылғы неміс бас штабының жаттығу картасын алған, онда неміс әскерлері Намурдан солтүстікке қарай жылмаған және бельгиялық бекіністерді қоршау жоспарлары бельгиялық армияға қарсы қорғаныс шарасы деп есептелген. Германияның оңтүстік-шығыс Бельгиядан Мезиерге және Лотарингиядан Верденге, Нансиге және Сент-Диеге қарсы шабуыл жасауы мүмкін еді; жоспар XVI жоспарының дамуы болды және Бельгия арқылы неміс шабуылының мүмкіндігін ескеруге көбірек назар аударды. Бірінші, екінші және үшінші армиялар Эпинал мен Верден арасында Эльзас және Лотарингияға қарама-қарсы шоғырлануы керек еді, Бесінші армия Монмедиден Седан мен Мезиерге дейін жиналуы тиіс болды, ал Төртінші армия Верденнің батысында Германияның Бельгия арқылы шабуылының оңтүстік қанатын шабуылдауға немесе Лотарингия арқылы шабуылдың солтүстік қанатына қарсы шабуылдауға дайын күйде ұсталуы керек еді. Британдық экспедициялық корпусымен (BEF) бірлескен операцияларға ресми түрде ережелер жасалмады, бірақ бірлескен шаралар қабылданды және 1911 жылғы екінші Марокко дағдарысы кезінде француздарға Маубеж маңында алты дивизия жұмыс істей алатыны айтылды.

Соғыс жариялаулары

31 шілдеде түн ортасында 1 тамызға қарай Германия үкіметі Ресейге ультиматум жіберіп, күндіз "Kriegsgefahr" жағдайын жариялады; Түркия үкіметі жұмылдыруға бұйрық берді және Лондон қор биржасы жабылды. 1 тамызда британ үкіметі әскери-теңіз күштерін жұмылдыруға, ал неміс үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық беріп, Ресейге соғыс жариялады. Польша шекарасында әскери қимылдар басталды, француз үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық берді, ал келесі күні неміс үкіметі Бельгияға ультиматум жіберіп, Бельгия аумағы арқылы өтуді талап етті және неміс әскерлері Люксембург шекарасын кесіп өтті. Француз шекарасында әскери операциялар басталды, неміс жеңіл крейсері Либауды бомбалады, ал британ үкіметі француз жағалауларына теңіз қорғанысын кепілдеді. 3 тамызда Бельгия үкіметі неміс талаптарын қабылдамады, ал британ үкіметі Германия басып кірген жағдайда Бельгияға әскери қолдау көрсетуге кепілдік берді. Германия Францияға соғыс жариялады, Ұлыбритания үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық берді, ал Италия бейтараптығын жариялады. 4 тамызда британ үкіметі Германияға ультиматум жіберді, ол 4-5 тамыз күндері түн ортасында, Орталық Еуропа уақыты бойынша аяқталды. Бельгия Германиямен дипломатиялық қатынастарын үзіп, Германия Бельгияға соғыс жариялады. Неміс әскерлері Бельгия шекарасын кесіп өтіп, Льеж қаласына шабуыл жасады.

Неміс шабуылға дайындық

6-армия XXI және XVI корпус аймақтарында, Вогездерден солтүстікке қарай Метцке дейін орналасты. III корпус 8-12 тамыз аралығында Беуден Беши және Ремилиге дейінгі шекараға жетіп, сонда орналасты. II Бавария корпусы 7-10 тамыз аралығында Люсиден Шато Салинге және Моерчингенге орналасты. XXI корпус 10 тамызда Диуз маңында жұмылдырылып, 42-дивизияның бір бригадасын І Бавария корпусының қаптамасы ретінде Игнейге жылжытты. 11 тамызда француздың түнгі шабуылы тойтарылды, бірақ Вогездердегі жағдайлар I Бавария корпусын Эйвейлер мен Сивейлерге жылдам әрекет етуге мәжбүр етті.

Шайқас

Оңтүстіктегі негізгі француз шабуылы 14 тамызда басталды, онда Бірінші армия (генерал Огюст Дюбайль) екі корпусымен Вогез тауларына, ал екі корпусы солтүстік-шығысқа қарай Сарребургке жылжыды. Екінші армияның екі оң фланғы (генерал де Кастельно) Бірінші армияның сол жағынан алға жылды. Бір корпус және Резервтік дивизиялардың екінші тобы Мецтен күтілетін неміс шабуылына қарсы қорғаныс үшін эшелонмен Моранжға қарай баяу жылды. Бірінші армия 8 тамыздан бастап оңтүстік фланғын қорғау үшін Донон мен Сарребургке қарай жылжуға дайындық ретінде оңтүстікте бірнеше өткелдерді басып алды. Жоффре ескертулеріне қарамастан, армия Вогез тауларындағы өткелдерге, шығысқа қарай Дононға және солтүстік-шығысқа қарай Сарребургке жылжуға міндеттелді. Неміс әскерлері күні бойына шегінді, Донон басып алынды, ал сол флангда алға жылдамдық берілді. Кешке қарай XIII корпустың 26-шы дивизиясы Сирейге шабуыл жасады, бірақ артиллерия мен пулеметтермен қарсылыққа тап болды, олар француз әскерін көп шығынмен кері тартты. 15 тамызда Екінші армия неміс артиллериясының француз артиллериясы мен жаяу әскерін тосқауылсыз бомбалағанын және неміс жаяу әскерінің шабуыл кезінде көптеген шығын келтіргенін хабарлады. Екінші армия артиллериялық дайындықтан кейін әдістемелі түрде шабуылға көшті, бірақ немістерді кері итеруге қол жеткізді. Барланған мәліметтер бойынша, неміс 6-шы және 7-ші армиялары (Баварияның тәждік принці Рупрехт басшылығымен біріктірілген) француз әскерлеріне жақын жерде қорғаныс шебін құрған және қарсы шабуыл жақын екені анықталды. 16 тамызда немістер алыс қашықтықтағы артиллериялық атыспен қарсылық көрсетті, ал 17 тамызда Бірінші армия Сарребургке шабуылды күшейтті. Немістер қаланы тастап кеткенін анықтағаннан кейін, Жоффре Екінші армияға солтүстікке бұрылуға бұйрық берді, бұл француз армияларының арасындағы алшақтықты арттырды. 20 тамыздағы неміс қарсы шабуылы француз армияларын жеке шайқастарға итермеледі, олар жеңіліп, тәртіпсіздікпен шегінді. Неміс қуғыны баяу болды, Кастельно Нансидің шығысында бекініп, оң фланғын оңтүстікке қарай кеңейтіп, Бірінші армиямен байланыс орнатты. 22 тамызда оң фланға шабуыл жасалып, 14 тамызда басталған шабуылдан бастап шегінуге мәжбүр болды. Бірінші армия шегінді, бірақ Екінші армиямен байланысты сақтап қалды. 24 және 26 тамыз аралығында екі француз армиясы Шарм аңғарындағы неміс шабуылын тойтарып, қыркүйек айының басында 14 тамыздағы шепті қайта басып алды.

Шығындар

2009 жылы Холгер Гервиг «Санитацберихте» деректеріне сүйене отырып, тамыз айында 6-армияда 34 598 жаралы болған, оның ішінде 11 476 адам қаза тапқан. 7-армияда тамыз айында 32 054 жаралы болды, 10 328 әскер қаза тапты.