Сауд Арабиясындағы ежелгі бекініс

Кіріспе

Укаир (عقير), сондай-ақ Аль-Укаир, Укайр және Огаир деп те жазылады, Сауд Арабиясының Шығыс провинциясының Аль-Ахса әкімшілік аймағында орналасқан ежелгі теңіз порты қаласы. Бұл Парсы шығанағындағы ең алғашқы теңіз порты және кейбір деректерде грек және римдік көздерде айтылған ежелгі Герра қаласымен байланыстырылады. Бұл орын 1922 жылғы Укаир хаттамасы қабылданған конференция өткен жер болды, ол қазіргі Сауд Арабиясының шекараларын белгілеуге көмектесті. Бекініс құнарлы Әл-Хаса оазисінен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ежелгі орнында қазір сол атпен белгіленген үлкен бекіністің қалдықтары сақталған. Ағымдағы құрылысының кім салғаны белгісіз. Шамамен әр жағынан тас қамалдан тұратын және үстіне саз кірпіштер қаланған бұл бекініс кім салғаны толық анық емес. (Араб шығанағы көне заманда, 2-том, Д.Т. Поттс, 56-бет).

Орналасқан жері

Укаир Сауд Арабиясының Aramco компаниясының кешені болып табылатын Дахранның оңтүстігінде орналасқан. Ол Аль-Ахса оазисіне жақын, Хофуфтан солтүстік-шығысқа қарай шамамен орналасқан. Бұл Парсы шығанағының жағалауында, оазис пен Бахрейн арал мемлекеті арасындағы түзу сызықта жатыр. Қазіргі карталарда Укаир бекініс салынған порты мен жағалаудағы аязды лагунаның орнында көрсетілген.

Ежелгі заманның басқа да маңызды айналадағы орындары

Ал Хасаның исламға дейінгі орны Укаир үшін зор маңызға және қатыстылығына ие. Артезиандық құдықтар бір кезде "Укаирден жоғары, солтүстік-шығысқа қарай Парсы шығанағына қарай ағып жатқан бірнеше байланысты өзендер мен көлдерді" тамақтандырған. Осы белсенді шатқал жүйесінің бар екендігі туралы хабарлар Плиний заманына дейін жетеді (Поттс, 29-бет). Бұл судың болуының куәлігі Укаир бекінісі мен ежелгі араб қаласы Герраны зерттеуде маңызды рөл атқарады. Парсы шығанағының жанындағы үлкен тұщы су көзі Укаирде сауда портын құруға және Әл-Хасада гүлденген өркениеттің дамуына жеткілікті себеп болды. Әл-Хаса аймағы, әсіресе Укаир, б.з.д. 225 жылға дейінгі сауда және коммерциялық белсенділіктің орталығы болған Герраның жоғалған қаласы болу мүмкіндігіне қатысты маңызды үміткер саналды. Айналасындағы аумақта басқа да ежелгі өркениеттер өркендеген. Шамамен 60 миль солтүстік-шығысқа қарай, шалқыма шығанақтың ар жағында, қазіргі кезде Дильмун деп танылған жоғалған ежелгі өркениеттің жерлеу орны орналасқан. 100 000-нан астам жерлеу үйінділері Бахрейн аралында жатыр (Дилмунды іздеу, Джеффри Бибби, 7-бет). Арабия түбегіндегі Тадж қаласының қабырғалары Укаирден солтүстікке қарай 80 миль, ал тағы бір ежелгі араб оазисі Катифтен 32 миль қашықтықта орналасқан. Бұл екі орынның да эллинистік кезеңге дейін сонау салынғаны дәлелденген. Сауд Арабиясының Тарут аралы, тағы бір бай археологиялық аймақ, бұрынғы порт және балық аулау ауылы Джубайлдан шығысқа қарай 40 миль жерде орналасқан, ол бір кезде Тадж мен Катифке қызмет көрсеткен және Укаирден солтүстікке қарай 35 миль қашықтықта жатыр.

Ежелгі Геррамен байланысы

Ежелгі Герра бірнеше орналасқан жермен байланыстырылған. Шөлдің құмды жылжымалы құмдары осы сауда орталығын табуды қиындатты, оның сипаттамасы жалпы тарих және археологиялық мәтіндерде жақсы келтірілген. Уқайр қазіргі уақытта исламдық бекініс деп есептелсе де, қазіргі құрылымнан солтүстікке қарай жиырма шақырым жердегі бүкіл аймақ бұл бекініс салынғанға дейін Уқайр немесе Герра деп аталған. Дегенмен, даниялық археолог Джеффри Биббидің сөзіне сүйенсек, жоғалған Герра қаласы "әлі өз ашушысын күтіп тұр". (Бибби, 325-бет)

Месопотамиямен байланысы

Персия шығанағы аймағындағы алғашқы өркениеттердің саудасы мен коммерциясы – айналасындағы мәдениеттерге арқау болған және ғалымдар мен зерттеушілерге оның қаңғырған тарихын қайта құруға мүмкіндік берген физикалық байланыс еді. Аймақтағы ең ірі өркениет орталығы Укаирден солтүстікке қарай шамамен 300 миль жерде, Тигр және Евфрат өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Месопотамия – қазіргі Ирактың солтүгіндегі осы қосылған жердің өте құнарлы аймағы, шумер өркениетінің бастауы осы жерде болды. Б.з.д. 3500 жылға қарай шумерлер Ормуз бұғазынан тыс жерлерде өмір сүрді және сауда жасады, Инд өзені мен Қызыл теңізге дейін сапар шекті. Б.з.д. 2340 жылы шумерлерді семит ақкадтар жаулап алды, ал б.з.д. 1792–1750 жылдар аралығында Вавилон билігіне бірікті.

Дильмун

Геррадан бұрын Бахрейннің солтүстік жағалауымен археологиялық байланысы бар Дилмун (б.з.д. 4000–2000) легендалық шумерлік өркениеті болды. Өркендеген шағында бұл мәдениет Үндістанға қарайтын теңіз сауда жолдарын бақылап, Инд өзені аңғары мен Месопотамияға сауда байланысын қамтамасыз етті (Персия шығанағы мемлекеттері туралы анықтамалық, 1-басылым, 11-бет). Шумерлер үшін Дилмун – өлместік мекені және Абзу құдайының жері еді. Екінші тұщы су теңізі шығанақтың астында жатқан, Тигр мен Евфрат өзендерінен басталып, жер астымен қазіргі Бахрейнге дейін ағып, Енки деп аталатын жерге жеткеніне сендірілді. "Дилмун адамзат тарихының алғашқы кезеңдеріндегі ең кең ауқымды теңіз жолы желісін құрды – бұл Утнапиштимнің, күйреуден аман қалғандардың мекені, мүсіншелерге арналған тас, тостағандарға арналған алабастр, жусан, әсем тастардан жасалған моншақтар, сиыр қабықтары мен інжулер, мыс және лазуриттің отаны болды." ("Шумерлік байланыс", Джон Мандавилл және Майкл Гримсдейл, ARAMCO World, 1980 жылғы наурыз/сәуір). Дилмун – "Жәннат елі, құдайлардың бастапқы мекені, түпкілікті Киелі жер" – Месопотамия батыры Гилгамеш эпикалық саяхатында баруға тырысқан жер. (Дилмун ашылды, Майкл Райс, 7-бет).

Герраның тарихи атаулары

Арианның өмірбаянында жазылған естеліктерде Ұлы Александр б.з.д. 323 жылы жоспарланған жағалауды зерттеу туралы айтады, онда шығыс Арабия жағалауы да бар, бірақ Герра туралы есімдер жоқ. Бірақ бір жүз жыл өткен соң Эратосфен Геррадан Месопотамияға дәмдеуіштер мен құнды хош иістерді алып жүретін саудагерлер туралы айтады. Ал кейін Страбон Артимедордың сөздерін келтіреді: "Герраилықтар хош иісті заттар саудасы арқылы барлық тайпалардың ең байы болды және алтын мен күмістен жасалған көптеген заттарға ие болды". (Бибби, 317 б.). Плиний Ескі Герраны былай сипаттайды: "Араб шығанағының жағалауында Ихара аралына, содан кейін Кейп шығанағына жетесіз, онда Герра қаласы орналасқан, оның көлемі шамамен бес миль, ал мұнаралары шаршы тұз блоктарынан салынған. Геррадан шығысқа қарай 50 миль ішінде Аттен аймағы жатыр, ал Герраның қарсы жағында Тилос аралы орналасқан". (Бибби, 318 б.).

Герраның байлығы

200 ж.б.д. грек грамматигі Агатахидтің Эритрея (қазіргі Қызыл) теңізі туралы жазған кітабынан римдік географ-тарихшы Страбон Герра қаласы туралы мына сөздерді келтіреді: «Герраялықтар сауда арқасында ең бай халқына айналды; олардың алтын мен күмістен жасалған көптеген заттары бар, мысалы, төсектер, үш аяқты тіреуіштер мен тостағандар, сондай-ақ су ішетін ыдыстар мен өте қымбат үйлер; есіктер, қабырғалар мен төбелер піл сүйегімен, алтынмен және күміспен әсемделген, ал оларға құнды тастар қойылған». (Н. Грум, «Ладан мен Мирра: Араб хош иісті заттар саудасы», 67-бет). Герра қаласы Селевкид патшасы Антиох III (б.з.д. 223–187) билік еткен кезеңде Арабия түбегінің белгілі бір аймақтарындағы тауар айналымында маңызды рөл атқарды. Ең танымал тауарлар – Йемендегі Хадрамут аймағындағы Оңтүстік-Батыс Арабияның ладаны мен миррасы болды. Герраялықтар Үндістан арқылы Шығыс Африка және Қытаймен де сауда жасады. Олардың қызметі барысында «Азия мен Еуропадан келген барлық тауарлардың қоймасы ретінде әрекет етеді және сабеліктерден гөрі гүлденген». (Грум, 71-бет). Антиох тұсында Герра арқылы сауда өте қарқынды болды; Страбон былай деп жазады: «Сол кездегі жетекші халық – герраялықтар еді, ал Бахрейнге қарсы жағада орналасқан араб тайпасы Арабия мен Үндістанның құнды тауарларын Евфрат және Тигр өзендерінің сағасына дейін, өзендердің жоғарғы ағысымен Сирия және Финикия жағалауына, тіпті Делос және Эгей теңізіне дейін сауда жасау арқылы зор табысқа жетті». (Бибби, 113-бет). Геррадағы тұрғындардың байлығы Антиох үшін тартымды болды. Б.з.д. 205 жылы ол олардың саудасының бір бөлігін қамтамасыз ету мақсатымен герраялықтарға қарсы ірі әскери шабуыл жасау қажет деп ойлады. (Бибби, 330-бет). Алайда Антиохтың қаланы басып алу жоспарына қол жеткізе алмады, себебі «герраялықтар оның шабуылын 500 талант күміс, 1000 талант ладан және 200 талант «стакте» миррасымен сатып алды». (Грум, 195-бет).

In 200 BC a Greek grammarian named Agathrachides, who wrote a book on the Erythraean (modern Red) Sea now lost, is quoted by the Roman geographer/historian Strabo on Gerrha: "from their trafficking, the Gerrhaeans have become the richest of all; and they have a vast equipment of both gold and silver articles, such as couches and tripods and bowls, together with drinking vessels and very costly houses; for doors and wall and ceilings are variegated with ivory and gold and silver set with precious stones." (Frankincense and Myrrh, A Study of Arabian Incense Trade, Nigel Groom, p. 67). The city of Gerrha played a central role in the interchange of commodities of certain regions of the Arabian Peninsula during the reign of the Seleucid King Antioch III, (223 187 BC). Most notable was the frankincense and myrrh of southwestern Arabia in Yemen's Hadramawt region. The Gerrhaeans also traded with East Africa and China through India. In their activity "they act as the warehouse for everything from Asia and Europe seem more prosperous than the Sabaeans." (Groom, p. 71). Trade through Gerrha was heavy in the time of Antioch; Strabo writes: "the leading people of this time were the Gerrhaeans, and the Arab tribe whose capital lay on the mainland just opposite Bahrain made enormous incomes by trading the precious wares of Arabia and India to the mouths of the Euphrates and Tigris, along the upper course of the rivers by ancient caravan routes to the coast of Syria and Phoenicia even as far as Delos and the Aegean Sea." (Bibby, p. 113). The lure of wealth generated in Gerrha by its inhabitants was too tempting for Antiochus to avoid. In 205 BC, he felt it necessary to make a large scale military incursion against the Gerrhaeans with the object of securing himself a reasonable portion of their trade. (Bibby, p. 330). Antiochus was diverted from his goal of capturing the city, however, when the "Gerrhaeans bought off his attack with 500 talents of silver, 1000 talents of frankincense, and 200 talents of 'stacte' myrrh." (Groom, p. 195).

Джеффри Бибби мен Укаир

Джеффри Бибби, 1954 жылдан 1969 жылға дейін Бахрейн аралында қазба жұмыстарын жүргізген ағылшын археологы, оны Дилмун деп санайтын. Ол өз зерттеулерінде Укаирді де қарастырды, онда үш рет сапар шекті: 1963 жылы әуе арқылы, ал 1965 және 1968 жылдары – құрлықпен. Бибби былай деп жазды: "Біз Тайлосты Бахрейн, Аттенді – елу шақырым ішінде орналасқан Хофуф оазисі деп білдік. Жағалауда, Хофуф пен Бахрейн арасындағы тікелей сызықта Укаир ауылы жатыр, оның жанында қабырғалы үлкен қаланың қираған қалдықтары бар. Көптеген заманауи теоретиктерге Укаир Герра болуы мүмкін көрінді, ал оны осылай анықтауға себеп – жергілікті араб диалектісінде 'q' әрпі 'g' ретінде айтылуы. Укаир – Огаир деп айтылады, бұл грекше атауға жеткілікті жақын." (Бибби, 318-бет). Дилмун қаласын іздеуде Бибби Укаир қаласында үш сынама қазба жүргізді. Зерттеуінде ол исламға дейінгі іздерді табуға тырысты: "Укаирдің қираған қаласы жерде, әуеден көрінгеннен гөрі әлдеқайда кең. Мен солтүстік қабырға бойымен субха [арабша – құрғақ тұздықтар] арқылы жағалауға қарай бастым, қираған мұнара – әрине, соңғы қосымша – оңтүстік-батыс бұрышын көрсетеді. Алдымда қабырға жағалаудағы мұнарамен бітіп, қабырға сияқты, бірнеше қатар ғана биік болды. Мұнарадан тыс, қазіргі ауылдардың саз кірпіштен салынған үйлері мен сары түсті форты көрінді." (Бибби, 323-бет). Бибби қабырғаның құрылысын сипаттап, "қабырға "фаруш" деп аталатын кораллға ұқсас конгломераттан салынған" деді, бұл оған "теңіз деңгейінің өзгеруіне байланысты дұрыс емес сезілді". Ол былай деді: "Егер бүгінде субха болса, онда 2000 жыл бұрын оның орнында су болуы керек. Егер осылай болса, онда бұл қабырға (Укаирдегі) Тадж қабырғасынан кем емес." (Бибби, 324-бет). (Катиф маңындағы Тадждың қираған қаласы Геррамен бірдей кезеңде, гректер дәуірінде салынған). Бірақ Бибби қорытындысында: "Грек дәуіріндегі Бахрейн қалаларында және Селевкидтердің Фаилакадағы храмдарында (Кувейт жағалауындағы арал, бұрын эллиндік монеталар құю орталығы деп есептелген) фаруш қолданылмаған. Ондағы қабырғалар қазылған әктастан тұрды." (Бибби, 324-бет). Укаирдің солтүстік-батысында, тұз кеніші немесе Герра деп аталатын аймақта, ауа суреттерінде суару жүйелері мен егістіктердің кең қалдықтары көрінеді, олардың кейбіреулері эллиндік дәуірге жатады. (Поттс, 56-57-беттер). Бибби 1968 жылы осы суару арналарын қазу және артефакттар іздеу үшін барды. Ол "субха форты" деп атаған жерді қазып, Тадж және эллиндік Бахрейннен белгілі типтерге ұқсас бірнеше сынықтар тапты. Басқа құрылымда жүргізілген сынама қазбада да бірдей нәтижелер алынды. Бұл "ішкі форт" деп аталды, оның өлшемдері 49 метрге 52 метр болды және үлкен тас блоктардан салынған. Кейде бұл жерде ежелгі Герра орналасқан деген болжам айтылады, бірақ оны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. (Поттс, 56-57-беттер). Форт орны суару арналарынан бөлек.

Geoffrey Bibby, an English archeologist who excavated on the island of Bahrain from 1954 to 1969 and claimed it to be Dilmun, included Uqair, across the straits, in his investigations, visiting it on three separate journeys, in 1963 by air only, and in 1965 and in 1968 by land. Bibby wrote:

"Tylos we knew was Bahrain Attene, was fifty miles inland, was normally believed to be the Hofuf oasis. On the coast, in the direct line between Hofuf and Bahrain, lay the village of Uqair, and beside it the ruins of a large walled town. It had seemed obvious to many modern theorists that Uqair must be Gerrha and the identification seemed clinched by the fact that in the local dialect of the Arabic, the letter 'q' was pronounced as a 'g.' Uqair is pronounced Ogair, which is close enough to the Greek name to be convincing." (Bibby, p. 318). In Bibby's quest for the city of Dilmun he managed three sondages (digs) at the city of Uqair. Of his investigation, he detailed his search for pre Islamic clues: "the ruined city of Uqair stretches more vastly on the ground than it appeared from the air. I followed the northern wall across the subkha [Arabic term for dried salt flats] toward the shore, the ruined tower certainly a modern addition marked the southwestern corner ahead of me the wall ended at a coastal tower, but like the wall, only a course or so high and beyond the strait lay the mud brick houses and yellow fort of the present villages." (Bibby, p. 323). Bibby details the construction of the wall and deduces that "the wall was built of a coral like conglomerate called farush," which to Bibby "felt wrong because of the fluctuating level of sea water." He stated; "If anywhere there was a subkha today there should have been water even as recently as 2000 years ago. If that were true then this wall (at Uqair) could not be as old as the wall at Thaj." (Bibby, p. 324). (The walls of Thaj, another ruined city near Qatif, were built during the same period as Gerrha the Greek period.) But as Bibby concludes "in the cities of the Greek period on Bahrain and the temple of towns of the Seleucid on Failaka (an island off the coast of Kuwait once thought to be a Hellenistic foundry of coins) farush was never used. The walls there were made of quarried limestone." (Bibby, p. 324.) Northwest of Uqair, referred to as the salt mine site, or Gerrha, are the extensive remains of irrigation works and fields visible on aerial photographs of the area, some of which may be dated to the Hellenistic period. (Potts, p. 56 57). Bibby went to these irrigation channels to dig and search for artifacts in 1968. He excavated what he labeled the "subkha fort and produced several shards comparable to types known from Thaj and Hellenistic Bahrain. Identical results were obtained in a sounding carried out in a different structure. This was the so called inland fort. It measured 150 ft. (49 m) by 156 ft. (52 m) and was constructed by large stone ashlars. The contention has sometimes been made that this was the site of ancient Gerrha, but there is no evidence to support this. (Potts, p. 56 57). The site of the fort is not the same as the irrigation channels.

Португалияның ықпалы

Укаирдегі бекініс 1506 жылы Афонсу де Альбукерки экспедициясымен басталган Парсы шығанағындағы португалдық үстемдіктің нәтижесі болуы мүмкін. Оның мақсаты араб саудасын жою және португалдық билікті орнату еді. Олардың күшті ықпалы аймақтық билік құрылымын толығымен өзгертіп жіберген болуы мүмкін, бірақ олар діни және мәдени із қалдырмады, тек олардың зеңбіректерi мен қираған гарнизондары ғана қалды. (Аралық мемлекеттерден Біріккен Араб Әмірліктеріне дейін, Frauke Heard Bay, 271-бет). Португалдар келгенге дейін "Араб тайпаларының көпшілігі тұратын, ыңғайлы жағажайлар маңында бай қалалар қалыптасқан, бұл қалалар Үндістан, Араб елдері мен Еуропа арасындағы транзиттік сауданы бақылап, Месопотамия және Қызыл теңіз арқылы өтетін сауда жолдарында маңызды орын атқарған". (Араб Әмірліктеріне арналған келісім-шарт мемлекеттерінен, Джеффри Фраук Херд Бей, 271-бет). Португалиялық бекіністер салу кең таралған. Бахрейн аралында (1521 ж.) әлі де үлкен құрылым тұр, ол Ормуз бұғазы арқылы Парсы шығанағындағы билік пен бақылауды күшейту үшін маңызды стратегиялық позиция екенін көрсетеді. (Дилмун Discovered, Майкл Райс, 70-бет). Португалдар арабтардың порттары мен саудасын қайтаруға жасаған бірнеше көтерілістерінен кейін 18-ғасырға дейін шығанақта қалды. Түріктердің (олар да аймақта бекіністер салған) және парсылардың араласуы мен қызығушылығының артуы португалдар үшін бақылаудан шығып кеткен жағдайды тудырды. (Араб түбегі, Джордж Аллен, 94-бет).

Укаир конференциясы

Соңында, Укаир ерте араб саяси маңызға ие тарихи кездесу орны болды. 1922 жылы көрнекті саясаткерлер мен басшылар Ибн Саудтың басшылығымен өсіп келе жатқан араб мемлекетінің жаңа шекараларын талқылау үшін жиналды. Ибн Сауд – жарым аралды жаулап алып, оны біріктіруге тырысқан жаңа революциялық көшбасшы еді. Укаир конференциясына Ұлыбританиядан сэр Перси Захария Кокс қатысты. Әлі құрылмаған Сауд Арабиясының өкілі ретінде Ибн Саудтың өзі болды. Кездесудің мақсаты – «Сауд Арабиясының кеңеюін шектеу және кепілдік беру» болды (Саудтар үйі, Дэвид Холден/Ричард Джонс, 79-бет). Кездесуде делегаттар Сауд Арабиясының солтүстік-шығысындағы Кувейт пен Ирак арасындағы шекараны анықтау үшін Укаир хаттамасын жасады. Сер Перси Кокс картада Персия шығанағының бастауынан (шығыста) Трансиордания шекарасына (батыста) дейін сызық салды. Бұл Ибн Саудқа Кувейт арқылы үлкен аумақты берді, бірақ Ибн Саудтың тағы бір үлкен аумағын Иракқа өткізді. Ал бедуин тайпаларының қажеттіліктерін ескере отырып, «нейтралды аймақ» құрылды (Сауд әулеті, Дэвид Холден және Ричард Джонс, 80-бет). Ол кезде Кувейтті шейх Ахмад әл-Жабер басқарды, ол кездесуге қатыспады және кейін жаңа шекара туралы хабардар болды.