Кіріспе

Дуглас Моусон басқарған Антарктидаға экспедиция, 1911–1914 жылдар

Австралазиялық Антарктида экспедициясы – Дуглас Моусон басқарған 1911–1914 жылдар аралығында Австралияның оңтүстігіндегі көбінесе белгісіз Антарктида жағалауын зерттеуге бағытталған экспедиция. Маусон 1907–1909 жылдардағы Эрнест Шеклтонның «Нимрод» экспедициясындағы тәжірибесінен шабыттанып, өз жобасын ұйымдастырды. Антарктидада болған уақытында экспедицияның шаңғымен жүретін топтары 2600 миль (4184 км) зерттелмеген аумақты шарлады, ал кемесі 1800 миль (2897 км) картаға түсірілмеген жағалауды жүзіп өтті. Ғылыми жұмыстарға метеорологиялық өлшемдер, магниттік байқаулар, кең ауқымды океанографиялық бағдарлама және көптеген биологиялық және геологиялық үлгілерді жинау кірді, соның ішінде Антарктидада табылған алғашқы метеориттің ашылуы да осы экспедицияға байланысты. Экспедиция Антарктида мен Австралия арасында сымсыз байланыс орнатып, оны сақтап тұрған алғашқы экспедиция болды. Басқа да жоспарланған жаңалық – ұшақты пайдалану – экспедиция теңізге шығар алдындағы апат салдарынан мүмкін болмады. Ұшақтың фюзеляжы моторизацияланған шана немесе «әуе тракторы» ретінде қайта жабдықталды, бірақ ол өте шектеулі пайдалы болды. Экспедиция үш базаға бөлінді: біреуі Антарктика маңындағы Маккуори аралында, ал екеуі Антарктида құрлығында орналасқан. Маусонның басқаруындағы негізгі база Адар мүйісінен батысқа қарай Денисон мүйісінде құрылды, ал Франк Уайлд басқарған батыс базасы Денисон мүйісінен батысқа қарай 2414 км-ден астам жерде Шеклтон мұздық шельфінде орналасты. Екі құрлықтағы базадағы жұмыстарға қатты жел кедергі келтіріп, көбінесе сыртта жұмыс істеуді мүмкінсіз етті. Экспедиция Оутс жеріне жету әрекеті кезінде екі мүшесінің қазасына байланысты трагедияға ұшырады: Белграф Эдвард Нинис, ол жарыққа құлап, және Ксавьер Мерц, ол қайтар жолда қаза тапты. Олардың серігі Маусон базаға жалғыз өзі қиын жолмен қайтуға мәжбүр болды; ол кемені өткізіп алды және алты адамнан тұратын көмекші топпен бірге Деннисон мүйісінде қосымша бір жыл өткізуге мәжбүр болды. Бұл уақыт сымсыз оператор Сидни Джеффристің психикалық күйзелісінен қиын болды. Антарктидадан оралғаннан кейін Маусонды қаһарман ретінде қарсы алды және көптеген наградаларға ие болды, соның ішінде рыцарь атағы да берілді. Ғылыми зерттеулер мол, егжей-тегжейлі деректерді қамтады – оларды толық жариялауға отыз жыл кетті, – ал экспедицияның кең ауқымды зерттеу бағдарламасы Антарктидадағы Австралияның кейінгі аумақтық талаптарының негізін қалады.

Өмірбаян

1909 жылдың қаңтар айында Эрнест Шеклтонның «Нимрод» экспедициясынан үш адам Оңтүстік магниттік полюске жеткенін анықтады. Топтың құрамында жас австралиялық геолог Дуглас Моусон болды, ол өзінің тәжірибесінен нәр алып, өз экспедициясын ұйымдастыру туралы оймен елге оралды. Оның ерекше қызығушылығы Оңтүстік полюсте емес, Австралияның оңтүстігіндегі Адар шығанағының батысында жатқан Антарктика жерлерін зерттеуде болды. Бұл жағалауды 1840 жылдары француз Дюмон Д’Урвиль мен америкалық Чарльз Уилкс сипаттағанмен, содан бері ешкім бармаған еді. 1910 жылдың қаңтар айында Лондонда Моусон Роберт Фалькон Скоттпен кездесті, ол «Терра Нова» экспедициясын дайындап жатқан болатын. Моусон Адар шығанағында орналасқан тәуелсіз топтың басшысы ретінде осы экспедицияға қосылуды ұсынды. Скотт қызығушылық білдіргенімен, Моусонның міндеттерінің шегі туралы келісе алмады. Лондонға экспедицияны ұйымдастыру және қаржыландыру мүмкіндігін зерттеуге келген Шеклтон Моусонға бас ғалым ретінде жұмыс істеуді ұсынды. Шеклтон Америкада лекция оқып қаржы жинағанда, Моусон Венгриядағы алтын кенін сатып алу және игеру мүмкіндігін зерттеуге жіберілді. Бұл жоба күмәнді көрінген соң, Моусон Атлант мұхитын кесіп өтіп, Шеклтонға жағдайды баяндады және оның экспедицияға берілгендігін тексерді. 16 мамырда Шеклтон Моусонның бас ғалым лауазымын растап, егер ол (Шеклтон) экспедицияға қатыса алмаса, «Д. Моусон жауапты болады, ал мен қажетті қаражатты тартуға өз ықпалымды қолданамын» деді. Осы уәдеге сүйеніп, Моусон Австралияға қайтып келді. Бірнеше ай үнсіздік сақталып, Моусонның алаңдауы қайта оянды, Шеклтон әлі де алтын кен ісіне кірісуге тырысып, экспедицияға қаржы жинауда қиындық көріп жатты. Соңында, 1 желтоқсанда Шеклтон өзінің экспедицияға қатыспайтынын, бірақ уәдесін орындап, Моусонға толық қолдау көрсететінін растады.

Мақсаттары

1911 жылдың қаңтар айында Маусон жоспарларын Австралия және Жаңа Зеландия ғылым қауымдастығының (AAAS) мәжілісінде жариялады. Ол Антарктиканың шығысындағы Адар шығанағы мен батысындағы Гаусберг аралығындағы жағалау аймағында жұмыс істеуді жоспарлаған. Осы шекаралар ішінде "оның сызбасы мен мұздық ерекшеліктері туралы [бар болғаны] ең аз мәлімет ғана бар" аумақтар жатыр деді Маусон. Бұл жерлерді толық ғылыми және географиялық тұрғыдан зерттеу кемедегі мұхитты зерттеу бағдарламасымен бірге жүргізіледі. AAAS құлшына жауап берді. Сидней университетінің профессоры Эджворт Дэвид төрағалығымен комитет құрылды (ол Маусонмен бірге Оңтүстік магниттік полюсте болған еді), және Маусон көп ұзамай ғылыми және саяси қоғамдардың қолдауын, сондай-ақ жетекші өнеркәсіпшілерден қаржылық қолдау туралы уәделерді алды. Экспедицияның қауіпсіз жолға қойылғанына көз жеткізген Маусон іс жүзіндегі дайындықтарды бастау үшін Лондонға сапарлады. Маусонның бастапқы ниеті негізгі жағалау базасын Адар шығанағында, ал басқаларын батысқа қарай орналастыру еді. Бірақ 1911 жылдың наурыз айында Скотттың экспедициясы солтүстік топты Адар шығанағы аймағына жіберіп жатқанын білген соң, ол бұл жоспарды өзгерту қажет деп шешті. Осының салдарынан, ол өзінің негізгі базасын шығанақтың батысына, белгісіз аумаққа орналастыруға бекітті.

Кеме мен жабдық

Лондон қаласында, қолайлы кеме іздеуде Маусон Джон Кинг Дэвиске көмек сұрады, оған кеме капитаны және экспедицияның екінші командирі лауазымын ұсынды. Дэвис Шеклтонның соңғы экспедициясында «Нимрод» кемесінің бас офицері қызметін атқарған, ал Англияға қайтып келгенде кеме капитаны болған. Ол Маусонның ұсынысын ойланбастан қабылдады. Маусон жаңа Антарктика экспедициясының кемелерінің бірін – Скотттің, «Нимродтың» немесе Уильям Спирс Брюстің «Скотиясын» – алуға үміттенеді, бірақ олардың ешқайсысы қолжетімді болған жоқ. Соңында ол 1876 жылы салынған, солтүстік суларында жұмыс істеуге арналған ескі «Данди» кит аулау кемесін таңдады. 1884 жылы ол америкалық Арктика саяхатшысы Адольф Грилидің «Леди Франклин шығанағы» экспедициясын құтқару жұмысына қатысты. Кеме 6000 фунт стерлинг тұрады, Маусон бұл бағаны тиімді деп есептеді. Дэвис кемені кеңейтілген жөндеуден өткізді, оған кеме жабдықтарын өзгерту және жайлы тұрғын үйлер, зертханалар мен қосымша сақтау орындарын жасау үшін ішкі құрылымын қайта ұйымдастыру кірді. Океанографиялық бағдарламаға қажетті арнайы жабдықтардың ішінде екі бағдарламалық машина болды: Брюс экспедицияға берген No. 1 Lucas бағдарламалық машинасы және тереңдігі аз суларда пайдалануға арналған жеңіл Kelvin машинасы. Маусон сондай-ақ Vickers компаниясынан шағын моноплан сатып алды, оның потенциалды пайдасы мен үлкен жарнамалық құны үшін. Ұшақ Австралияға жеткізілді, онда демонстрациялық ұшу кезінде қирады, содан кейін Маусон ұшақ туралы идеясынан бас тартып, қанаттарын алып тастады және фюзеляж корпусын және қозғалтқышты «әуе тракторы» деп аталатын моторлы шана жасау үшін бейімдеді. Маусонның технологиялық қызығушылығы сымсыз телеграфтың жаңа саласын да қамтыды. Австралияның Метеорологиялық бюросымен кеңескеннен кейін, ол Антарктида мен Австралия арасындағы сымсыз хабарларды ретрансляциялау үшін Тасмания мен Антарктиданың арасында орналасқан Маккуори аралында қосымша база құруға шешім қабылдады. Маккуариде база құру аралды алғаш рет толыққанды зерттеуге және ғылыми тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік беретін қосымша артықшылықтарға ие болар еді.

Қызметкерлер

Австралияға қайту алдында Маусон "Антарктиканың ең ескі тұрғыны" атанған полярлық сарапшы Фрэнк Уайлдты жоспарланған құрлықтағы базалардың бірінің жетекшісі етіп тартты. Уайлд Скотттың экспедициясына қатысу шақыруын қабылдамады; ол Скотттың қаталдығын ұнатпай, оны "теңізшілікке тым берілген" деп есептеді. Маусон сондай-ақ, 23 жастағы Корольдік фюзилер лейтенанты Белграф Эдвард Нинисті де қабылдады, оның әкесі, сол атпен Белграф Нинис, 1875-1876 жылдарғы британдық Арктика экспедициясына қатысқан еді. Нинис Гренландиядан келгеннен кейін экспедицияның елу шаңғы итін басқаруға жауапты болды, тіпті оның бұрын иттермен тәжірибесі болмаса да. Оған тағы бір жаңадан бастаған ит өсіруші, швейцариялық шаңғымен секіру чемпионы және альпинист Ксавье Гийом Мерц көмектесті, Маусон оның шаңғымен секіру шеберлігі экспедиция үшін маңызды пайда болады деп ойлады. Экспедицияның басым австралиялық-жаңазеландиялық сипатын сақтау үшін Маусон ғылыми қызметкерлерін Австралия мен Жаңа Зеландия университеттерінен тартты. Негізгі лауазымдарда 22 жастағы жаңазеландиялық Эрик Уэбб бас магнитші болды, ал 22 жастағы Сесил Мадиган бас базаның метеорологы болып тағайындалды. Мадиган экспедицияға қатысу үшін Оксфорд университетіндегі Родс стипендиясын бір жылға кейінге шегерді. Маккуари аралында сымсыз байланыс релесі мен ғылыми станция құру туралы шешім тағы бес адамнан тұратын команданы қабылдауды талап етті. Станцияны басқару үшін Маусон Ұлттық метеорологиялық бюродан Джордж Эйнсвортты, сондай-ақ екі сымсыз байланыс техникасын, геолог пен биологты тағайындады. Экспедицияның фотографы ретінде Маусонды ақыры Фрэнк Херлиге жұмысқа алуға көндірді, ол Маусонның адамдарды шақырып жатқанын естігеннен кейін өз қызметін тегін ұсынды.

Қаржылық

Шеклтон экспедицияға қолдау көрсетуге берген уәдесіне сәйкес, баспа империясының иесі Лорд Нортклиффті Daily Mail газетінде қаржы жинауға шақыру жариялауға көндірді. Шақыру нәтижесінде дереу көптеген ақша түсті; екі күн ішінде 6000 фунт стерлингтен астам қаражат жиналды. Ұлыбритания үкіметі 2000 фунт стерлинг көмектесті, ал Маусонның сәтті таныстырылысынан кейін Корольдік географиялық қоғам 500 фунт стерлинг үлестірді. Барлығы есептегенде, шақырудан кейін британдық көздерден 10 000 фунтқа жуық сома түсті. Австралияда федералдық үкімет 5000 фунт стерлинг, ал штаттардың үкіметтері бірлесіп 18 500 фунт стерлинг берді. Жеке сыйлықтар мен британдық ақшаның арқасында экспедицияның жалпы қаржысы шамамен 38 000 фунт стерлингке жетті, бұл шығындарды толық жабуға жеткіліксіз болғанымен, экспедицияны жолға шығаруға қажетті соманы құрады. Экспедиция өңірде жүрген кезде де қаржы жинау жұмыстары жалғасты. Экспедиция аяқталғаннан және кеме мен басқа да мүлік сатылғаннан кейін, Маусонның есебі бойынша жалпы дефицит 4462 фунт стерлингті құрады; ол бұл соманы экспедиция туралы кітаптан түсетін авторлық гонорарлар мен лекциялық төлемдер есебінен толықтыруға үміттенді. Оның бағалауынша, ғылыми нәтижелерді жариялау үшін тағы 8000 фунт стерлинг қажет болады. Осы қаржылық міндеттемелерді орындау мәселелері Маусонды көп жылдар бойы толғандыратын болды.

Оңтүстікке саяхат

1911 жылғы 28 шілдеде «Аврора» – Гренландиядан сапардан аман қалған 48 итімен қапталған палубасы, шаналармен жүктелген және бортында 3000-нан астам жүкті тасыған – Лондоннан Кардиффке бет бұрды, онда 500 тонна көмір брикеттерін тиеді. Ол Кардиффтен 4 тамызда шығып, үш айлық сапардан кейін 4 қарашада Хобарттағы Куинс-Уорфқа жетті. Белсенділік кезінде кемеге қосымша отын, азық-түлік және жабдықтар тиеліп алынды. Маусон жүктің бір бөлігін Маккуари аралына дейін жеткізу үшін SS «Toroa» кемесін жалдады. Салтанатты қоштасу рәсімдерінен кейін 2 желтоқсанда «Аврора» Хобарттан сапарға шықты. Маккуари аралына дейінгі жол қиын болды: толқындар кемені бірнеше рет жауып, иттерді жартылай батырып, адамдарды суға малып жіберді. «Аврораның» бір бөлігі толқындармен шайылып кетті, ал палубада сақталған жүк зақымданып, бүлінді. Ауа райы ақыры жақсарды және олар 13 желтоқсанда Маккуари аралына жетті, жақын арада «Toroa» да оларға қосылды. Айнсворт тобы мен оның жабдықтары құрлыққа орналасқаннан кейін «Toroa» Хобартқа қайтып келді, ал 24 желтоқсанда зерттеу жұмыстарын аяқтағаннан кейін «Аврора» оңтүстікке қарай жол тартты. Маусонның Кейп-Адардың батысында қолайлы жағалау табу үміті тез күйреп кетті. Жағалау өтпес мұздың артында жасырын қалды, ал 1840 жылы Уилкс баяндаған жерлердің бар екені күмәнді болды. Кеме батысқа қарай жүзіп бара жатқанда, Маусон өзінің құрлықтағы базаларын үштен екіге дейін азайтуға шешім қабылдады, жоспарланған орталық базаны негізгі базамен біріктіріп, Уайлдқа батыс базасын тапсырды. 1912 жылғы 8 қаңтарда үлкен мұздықты айналып, Маусон кейіннен Комонвелл шығанағы деп атаған шығанаққа кірді, ал одан әрі зерттеулер барысында олар қайық гавані деп аталатын ұзын, қорғалған шығанақты тапты. Мұнда барлау тобы экспедицияның алғашқы демеушілерінің бірі Хью Денисонның есімімен аталатын тасты жерді тапты, және Маусон негізгі базаны сол жерде құруға шешім қабылдады. Кемені түсіру жұмыстары, дауыл мен желдің салдарынан жиі тоқтатылып, 18 қаңтарға дейін жалғасты. Келесі күні, қыс кіріспес бұрын, «Аврора» Уайлдтың батыс базасы үшін қолайлы орын іздеп, сапарға шықты.

Бірінші маусым: 1912 жылдың қысы

Негізгі базалық бөлмелер кең тұрғын жайды, оған ілесіп келетін шеберхананы және итті сақтау мен орналастыруға арналған кең веранданы ұсынды. Басты шатырлардан алыс, магниттік байқаулар үшін қолданылатын кішкентай құрылыстар болды. Экспедиция мүшелері таңдаған жерінің ерекше желді екенін тез байқады; мұздықтан шығанаққа қарай күшті катабатикалық желдер соқты. Дауылдар жиі жағалауды шарпып, қарбалас жергілікті айдама желдер адамдар мен жабдықтарды қиын жағдайға түсірді. Карстен Борхгревинк 1899–1900 жылдары Адар мүйісінде қыстағанда, желдің жылдамдығы жиі 100 км/сағаттан асып кеткенін, ал 12 сағат ішінде желдің орташа жылдамдығы 100 км/сағаттан жоғары болғанын, сонымен қатар желдің күшті соққанда 100 км/сағаттан асып кеткенін хабарлады. Олар білмей тұрып, Антарктидадағы ең желді жерлердің біріне қоныстанған; Маусон жиі Дэнисон мүйісінде желдің жылдамдығын 80-160 км/сағат аралығында тіркеген. Маусон қыс кіріспес бұрын тәжірибелік шана жұмыстарын жүргізуді жоспарлаған. 1 наурызда ол, Мадиган және Боб Бедж 8 шақырым (5 миль) жол жүріп, шана мен азық-түлік қорын қалдырып, қайта шатырға оралды. Келесі бес ай бойы өмір көбінесе шатырда өтіп, түрлі ғылыми жұмыстарға бағытталды. Кейбір сыртқы жұмыстардан қашуға болмады; метеорологтар мен магнитшілер жағдайға қарамастан күнделікті өлшемдерін жасады. Сирек болатын тынығу кезінде сымсыз мачталарды орнатып, Маккуари аралымен байланыс орнатуға тырысты, бірақ бірнеше рет сәтсіздікке ұшырағаннан кейін бұл әрекеттер сәуір айының соңында уақытша тоқтатылды. Шатырдағы өмірдің әдеттегі барысы, көбінесе импровизацияланған концерттермен аяқталатын туған күндердің тойлануымен көтеріңкі болды. Туған күндер жетіспесе, басқа да оқиғалар мақталды; Маусон тіпті "Лондонды газда жарықтандырудың алғашқы күнінің" мерейтойы "ерекше жарқын" өтті деп жазды. Экспедицияның кітапханасы, әсіресе Маусон айтқандай, "көңілділік пен түстер, байлық пен жандылық әлемінің кенеттен соққан жел сияқты" сезімін сыйлаған кітаптар жиі қолданылды. 9 тамызда Нинис пен Мерц наурызда орнатылған 8 шақырымдық (5 миль) қоймаға азық-түлік жеткізу үшін жолға шықты. Олар бұл жерді "Аладдин үңгірі" деп атады. Қыркүйек айының басында ауа райы жақсарды, бұл сымсыз мачталардың жұмысын аяқтауға мүмкіндік берді. Олар Маккуари аралына хабарласа бастады, бірақ жауап алмады. Қыркүйек айында ауа райы қайтадан нашарлағанға дейін бірнеше шана сапары жасалды; 9 қазанда болған аса күшті жел жаңадан орнатылған сымсыз мачталарды құлатты.

Жалпы жоспар

1912 жылы 27 қазанда Маусон алдағы шана маусымына қатысты жоспарларын жариялады. Бадж басқаратын Оңтүстік топ магниттік полюс бағытында оңтүстікке қарай жол тартады және жол бойында магниттік өлшемдер жүргізеді. Мадиган басшылығымен Шығыс жағалау тобы Деннисон мүйісінің шығысындағы жағалауды зерттеп, картаға түсіретін болды. Сонымен қатар, Франк Бикертон басқарған Батыс тобы мотошананы алып, батысқа қарайғы платоны зерттейді. Ең ұзақ сапарды Мерц, Нинис және Маусоннан құралған Қашық Шығыс тобы жасады, олар иттерді алып, шамамен 350 миль (563 км) қашықтықтағы, Адар мүйісі маңында орналасқан Оутс жеріне жетуге тырысады. Басқа топтар негізгі сапарларды қолдау үшін құрылатын топтар болып табылады. Барлық топтар 1913 жылдың 15 қаңтарына дейін базаға оралуға міндетті болды, осы күні «Аврора» кемесі оларды алып кетуі күтілді.

Қиыр Шығыс партиясы

Маусонның Қиыр Шығыс отряды 10 қарашада жолға шықты және ауа райы мүмкіндік бергенде жақсы қашықтықтарды жүрді. 14 желтоқсанға дейін олар Оутс жеріне қарай 300 мильден астам (483 км) сапар шекті. Түстен кейін Маусон ендігі градусты есептеу үшін тоқтағанда, Мерц тоқтап, артына қарап тұрғанын көрді. Нинис ізсіз жоғалды. Маусон мен Мерц кері қайтып, шамамен 3 метрлік жарыққа тапты. Жарықтың арғы жағында Нинис шанасы мен иттерімен бірге құлып кеткенін көрсететін іздер болды. Төменде, жартаста екі ит мүрдесі мен шананың қиындылары көрінді, бірақ Нинис туралы ешқандай белгі жоқ еді. Олардың қолдағы арқандары жарықтың алғашқы жиегіне жетпейтін, оның тереңдігі 46 метр екенін өлшеді, сондықтан Нинис дауысына жауап береді деген үміттен басқа амалдары қалмады. Олар бірнеше сағат дауыс қойып, жауап алмаған соң, оны қайтыс деп есептеуге мәжбүр болды. Серігінен кенеттен айырылып, Маусон мен Мерц енді өздерінің болашақтарын ойлауға мәжбүр болды. Нинис шанасында олардың азық-түліктерінің және жабдықтарының көп бөлігі, сондай-ақ барлық ит тағамы болды, оларға шамамен 11 немесе 12 күндік рацион қалды. Базаға жету үшін олар аман қалған иттерді атып, етін жеу арқылы осы азық-түлікті толықтыруға тиіс еді. Келесі күндері Маусон қар соқырлығына ұшырағанына қарамастан, тұрақты түрде жол жүрді; 25 желтоқсанға қарай олар Деннисон мүйісінен 254 км (158 миль) қашықтықта екенін есептеді. 29 желтоқсанда олар соңғы иттерді өлтірді. Екеуі де денсаулығы нашарлаған, бірақ 1913 жылдың жаңа жынынан бастап Мерцтің денсаулығы күрт нашарлады; ол суық тиіп, санасыз болып, ашуланды. Ауа райы жақсарғаннан кейін 3 қаңтар кешінде сапарын жалғастырды, бірақ ауа райы мен Мерцтің суық тигені салдарынан тоқтауға мәжбүр болды. 3 қаңтарға дейін Мерц жолға түсуге келісті, бірақ оның жағдайы нашарлай берді, және Маусон оны санамен сүйреп әкелгенімен, көп қашықтыққа жүре алмады. Мерц 8 қаңтарда ерте қайтыс болды. Маусон базадан шамамен 161 км (100 миль) қашықтықта болды, ол сау адам үшін салыстырмалы түрде қысқа қашықтық, бірақ әлсіз және аш адам үшін ұзақ жол еді. Мерцті жерлеп, қабірін белгілеген соң, Маусон алдағы сапарға дайындалды. Жүгін жеңілдету үшін ол кішкентай қалталық құралмен шанасын екіге бөлді. 11 қаңтарда ауа райы жақсарды және ол жолға шықты. Оның өте әлсіздігі, әсіресе аяқтарының жағдайы, оның үлкен қашықтыққа сапар шегуіне мүмкіндік бермеді. 17 қаңтарда ол жарыққа құлап, шанадан арқанмен ілініп қалды, бірақ шана құлап кетпеді. Ол өзін құтқаруға төрт сағаттан астам уақыт жұмсады. Базаға жақындаған сайын, нашар ауа райы оны тоқтатты. 29 қаңтарда ол іздеу тобы қалдырған тасты тауып алды, онда азық-түлік және Аладдин үңгірінен 37 км (23 миль) қашықтықта екенін айтқан хабарлама бар еді. Үш күннен кейін Маусон үңгірге жетіп, одан да көп азық-түлік табады, бірақ үңгірде жоқ нәрсе – базаға соңғы түсу үшін қажетті қосымша шұңқырлар еді. Ол соңғы шұңқырларын бірнеше күн бұрын соңғы мұздықты тазартқаннан кейін тастап кеткен, өйткені Аладдин үңгірінде тағы бір жұп болатынын білген. Жаман ауа райы 8 ақпанға дейін жолға шығуға мүмкіндік бермеді, бірақ осы уақыт ішінде ол жиналған ағаштан және шегелерден жасалған шұңқырлар жасады, оларды сапарының соңғы кезеңінде қолданды. Ол базаға қарай соңғы беткейден төмен түсіп бара жатып, көкжиекте түтін көрді деп ойлады, ол кетіп бара жатқан кемеден шыққан деп ойлады. Базаға келгенде ол кеменің сол күні шынымен де кетіп қалғанын, бес адамнан тұратын топты қалдырып кеткенін көрді: Бикертон, Бедж, Мадиган, Альфред Ходжман және Арчибальд Маклин, сондай-ақ жаңа сымсыз техник, Сидни Джеффрис, жоғалғандарды іздеу үшін қалған. Маусон кемеге радио арқылы хабарласып, Дэвиске қайтып оралып, топты алуға өтініш жасады; Дэвис құлақ асуға тырысты және кемені Комонвелл шығанағына әкелді, бірақ қатты дауыл кемені зәкірге қоюға немесе қайықты іске қосуға кедергі келтірді. Бір күн бойы жағада отырып, "Аврора" қысқы мұздың кедергісіне ұшырамай, "Уайлдтың" батыс базасына жете алмай қалады деп уайымдағаннан кейін, Дэвис батысқа қарай бет алды, Деннисон мүйісіндегі топты тағы бір жыл базада күтуге тастап кетті.

Басқа шлейфпен жүретін топтар

Мадиган басшылығындағы Шығыс жағалау тобы 8 қарашада базаны тастап, шығысқа қарай жағалау бойымен жолға шықты. Олар карта жасаумен және геологиялық және биологиялық үлгілер жинаумен айналысып, 150° Шығыс белгісінен сәл өткенге дейін, базадан шамамен 435 км қашықтықтағы жерге жетті. Сол жерге жақын, олар 305 метрден биік, орган түтіктеріне ұқсайтын керемет бағаналы құрылымы бар жартасты төбешік тапты. Мадиган мұны «табиғаттың кафедралы соборы» деп сипаттады; кейіннен ол экспедицияның демеушісі болған Уильям Хорнның құрметіне Хорн-Блафф деп аталды. Қайтып келе жатқанда, олар Рождество күнін мұздық тілінде тойлады, бірақ осы мұздықтың жоғарғы бөлігінде Моусон мен Мерц те орналасқанын білмеді. Жағалауды толық зерттеуді аяқтағаннан кейін, Мадиган тобы 1913 жылғы 16 қаңтарда базаға оралды. Бейдждің Оңтүстік тобы 10 қарашада Денисон мүйісінен шығып, Вебб күнделікті магниттік байқаулар жасағанда, Магниттік полюс бағытында оңтүстікке қарай бағытталды. Олар магниттік бұзылыстардың компас көрсеткіштерін шатастыратынын анықтағаннан кейін, «одан да тиімді алмастырушы» деп атап, күнмен бағытталды. 21 желтоқсанда олар базадан 484 км қашықтықта болды. Дегенмен, олардың магниттік өлшемдері Магниттік полюске әлі біршама қашықтықта екенін көрсетті. Кемеден қалу қаупін болдырмау үшін олар кері жолға бет бұрды. Сапардың соңғы бөлігі қиын болды, өйткені олар соңғы азық-түлік қоймасын өткіріп алды және 11 қаңтарға дейін базаға жету үшін 97 км жылдам жүгіруге мәжбүр болды. Батыс тобы 3 желтоқсанға дейін шығуды кейінге шекті, себебі жақсырақ ауа райы мотошананың жұмыс істеуіне көмектеседі деп үміттенеді. Машина сынақтарда жақсы жұмыс істеді және бастапқыда тиімді болды, бірақ базадан 16 км қашықтықта цилиндрлерінің бірі істен шықты. Жағдай нашарлады, қозғалтқыш кенеттен тоқтады және винті бұзылды. Мотошана тасталып, топ адам күшімен жолға шықты, үйге қайтқанға дейін плато арқылы батысқа қарай жүрді. Олардың ең маңызды геологиялық жаңалығы – Антарктидада табылған алғашқы метеорит болды.

Екінші маусым, 1913-1914 жылдар

Денисон мүйісінде қалған топқа қыс ерте келді, олар көп айлар бойы көбінесе үйдің ішінде болды. Өткен жылғы магниттік және метеорологиялық байқаулар бағдарламасы, базадағы күнделікті өмірдің қалыпты жағдайы сияқты, қайта жаңартылды. Топтың көпшілігі уақыттары бос екенін сезді, ал Маклин бұрынғы экспедициялар дәстүрі бойынша, осы мүмкіндікті пайдаланып, «Адели Blizzard» журналын редакциялап, шығарды. Өткен жылмен салыстырғандағы маңызды жақсарту – 20 ақпаннан бастап Маккуори аралымен үнемі сымсыз байланыс орнатылды, бұл топқа 8 маусымға дейін сыртқы әлеммен байланыста болуға мүмкіндік берді. Алайда, қатты желдің салдарынан сымсыз мачталар тағы да құлап, байланыс үзілді. Сымсыз оператор Джеффрис бастапқыда топтың құрметті және жауапкершілігі жоғары мүшесі болған, бірақ маусымның ортасынан бастап оның мінез-құлқы нашарлай бастады. Ол көңілсіз, агрессивті болып, әріптестерін төбелес шақырып, өзімен-өзі сөйлесіп, қудаланғаны туралы ойға келіп, гигиенасын ұмытты. Бұл жағдай топтың қалған мүшелерін алаңдатты. Бірақ тамыз айының басында сымсыз мачталар қайта орнатылғанда, Джеффрис Маусоннан басқа барлығының ақылдан безгенін және оны өлтіруге тырысып жатқанын мәлімдеп, ессіз хабарлар жіберді. Бикертон сымсыз байланыс операторының жұмысын үйренуге кірісті, ал Маусон Маккуари аралындағы сымсыз станциядағы Эйнсвортқа Джеффрис тарапынан келетін барлық хабарларды цензуралауды тапсырды. Соңында, ақыл-есінің толыққанды келген сәтінде Джеффрис өзінің қызметінен босатуды өтінді, ал Бикертон сымсыз оператордың рөлін толығымен өз мойнына алды. Ауа райы жақсарып келе жатқандықтан, Маусон Мадиган мен Ходжманмен бірге соңғы шаналы топты шығарып, өткен жылғы сапарлар барысында тасталған немесе жасырылған жабдықтарды қайтаруды жоспарлады. Бірақ олардың күш-жігері көбінесе нәтижесіз болды. Олар 12 желтоқсанда базаға оралды, ал «Aurora» келесі күні жетті. Олар 1913 жылғы 24 желтоқсанда Денисон мүйісінен кетіп қалды. Теңізге қарай бет алғанда, олар Бикертон мен Маклиннің жоғарғы жерге орнатқан айқыш белгісін көрді, ол Нинис пен Мерцтің қаза болған серіктерінің құрметіне қойылған еді.

Батыс база

Маусон батыс базаны Дениссон мүйісінен батысқа қарай 500 миль (805 км) (бірақ 600 мильден (966 км) аспайтын) қашықтықта орналастыруды жоспарлаған, осылайша базалар арасында сымсыз байланыс мүмкін болар еді. 1912 жылғы қаңтарда Дениссон мүйісіне экспедицияны қондырғаннан кейін, «Аврора» батысқа қарай жүзіп, 805 км белгісінен әрі өтіп кетті, бірақ қолайлы қону орны таба алмады. 15 ақпанда олар Дениссон мүйісінен 1500 миль (2414 км) қашықтықта болды және 66° 21′ S, 94° 51′ E координаталарында үлкен мұз жатағын тапқанда қыста тоңу қаупі туды. Басқа амал қалмағандықтан, Уайлд оны база орны ретінде қарастырды және мұздың жарылу мүмкіндігіне қарамастан, тәуекел етуге шешім қабылдады. База 21 ақпанға дейін құрылды, содан кейін «Аврора» Хобартқа бет бұрды. Уайлд мұз жатағына Шеклтонның құрметіне ат қойды, өйткені оның туған күні 15 ақпанға сәйкес келді. Дениссон мүйісімен сымсыз байланыс орнату әрекеттері сәтсіз аяқталды; қолайлы мачта тігуге мүмкіндік болмады және хабар тарату жабдықтарының маңызды бөліктерінің жоқ екені анықталды. Келесі жыл ішінде батыс базадағы экспедиция жұмыс бағдарламасын аяқтады. Оған базаның шығысы мен батысындағы екі ірі мұзға мінген саяхат кірді, олардың арқасында 563 км-ден астам аумақ картографияланды. Сонымен қатар, бірнеше депо құру сапарлары және ішкі жазықты зерттеу жүргізілді. Олар тұрақты түрде метеорологиялық, геологиялық, магниттік және басқа да ғылыми бақылаулар жасады. Уайлд шығысқа қарай мұзға мінген экспедицияны бастады, бірақ өтпейтін мұз оларды тоқтатты. Сидней Эван Джонс басқарған топ 1902 жылы Дригальски экспедициясы ашқан сөнген жанартау – Гаусбергке жету үшін батысқа қарай 377 км сапар шекті. 1913 жылғы ақпан айында экспедиция «Аврораның» оралуын асыға күтті. Базада тағы бір жылға жеткілікті азық-түлік болмағандықтан, олар кеме келмейтін жағдайда морж және пингвин етін жинақтап, дайындық жасады, бірақ олардың үлкен қуанышына, 23 ақпанда «Аврора» пайда болды; сол күні кешкісін адамдар, олардың жабдықтары мен жеке заттары кемеге тиеліп, Хобартқа жол тартты.

Маккуори аралы

Эйнсворттың тобы 1912 жылдың 1 қаңтарынан бастап күн сайынғы метеорологиялық байқауларды бастады, ал сымсыз станция Сымсыз төбе деп аталатын биік мүйісте орнатылды. Ақпанның ортасына қарай станция Сиднеймен байланыс орнатты, ал 12 мамырда Веллингтонға күн сайын ауа райы туралы хабарламалар жіберді. Кейп-Денисоннан сигналдар алғаш рет 25 қыркүйекте естілді. Дегенмен, Кейп-Денисон Макуарриден хабар ала алмады. 1913 жылдың 20 ақпанында Кейп-Денисонмен екі жақты байланыс орнатылды, содан кейін хабарламалар үнемі алмастырылды. Макуарри тобы, көмек күтіп отырған, наурыз айында Кейп-Денисон екінші маусымда жұмыс істейтінін және Макуарри станциясы қарашаға дейін ашық болуы керектігін естіді. Маусон радиоарқылы жеткізілім кемесі мамыр айында кетуге ниет білдіргендерді алып кете алатынын хабарлады, бірақ барлығы қалуға шешім қабылдады. Нәтижесінде, қысқы ауа райының нашарлығы жеткізілім кемелерінің 20 тамызға дейін оларға жетуіне кедергі келтірді, сол кезде азық-түлік пен отынның қоры таусылуға жақын болды. Ауырған Артур Сойер аралдан эвакуацияланды. «Аврора» 29 қарашада келді, сонда Макуарри тобының қалған бөлігі алынып, олардың орнына Ұлттық метеорологиялық бюроның қызметкерлері келді.

Океанографиялық жұмыстар

Экспедицияның негізгі океанографиялық жұмысы 1912 жылы екі круиз кезінде және 1914 жылы Деннисон мүйісінен соңғы эвакуациядан кейін жағалау сапарында жүргізілді. Бірінші круиз, 1912 жылдың мамыр-шілде айларында, Тасманияның оңтүстік-батысында, көптеген рет табылмаған Корольдік компанияның аралдарының болжамды орналасқан жерін зерттеуді қамтыды. «Аврора» оларды да, теңіз түбіндегі суға батқан аралдарды көрсетуі мүмкін сөрелерді де таба алмады. Океанографиялық зерттеулердің басты аймағы Маккуари аралының төңірегіндегі теңіз және солтүстік-шығысқа қарай Окленд аралдары болды. Екінші круиз, 1912 жылдың қарашасында, осы суларға қайта оралды. Хобарттан үш күннен кейін, теңіз түбінің тереңдігі күрт төмендеді, ал күні бұрын өлшенгеннен кейін, қателік болған жағдайда қайта өлшеу жүргізілді. Дэвис мұны Австралияны Антарктикамен байланыстырған құрлық көпірінің бөлігі болуы мүмкін су астындағы қырқаның дәлелі деп есептеді. Келесі өлшемдер бұл теорияны растамады. 1913 жылдың желтоқсанында Деннисон мүйісіндегі экспедиция мүшелерінің қалғандары жиналғаннан кейін, Маусон үйге қайтпастан бұрын, батысқа қарай Шаклтон мұздық шелегіне дейін жағалау және теңіз түбін зерттеуді шешті. Бұл жұмыс қиынға соқты және осы кезде шаршап, ұйқысыз қалған Маусон мен Дэвис арасында келіспеушіліктер туды. Маусон күнделігінде: «Оның денсаулығына бұл күшті стресс әсер етпесе жақсы болар еді» деп жазды. Жұмыс 1914 жылдың 1 қаңтарында басталды және 2 ақпанда аяқталды. Мұздағы ауыр кезеңнен кейін, Дэвис көбінесе рульдік кабинадан шықпаған кезде, «Аврора» үйге қайта оралды.

Салдары

1914 жылғы 26 ақпанда «Аврора» Аделаидаға жетіп, зор қуанышпен қарсы алынды. Келесі айда Моусон 1 сәуірде Лондонға кетер алдында, күні бұрын үйленген Пакита Дельпратпен бірге қабылдаулар мен ғылыми жиналыстардың көптеген ісіне қатысты. Лондонға жеткен соң ол Корольдік географиялық қоғамға лекция оқыды, Нинистің ата-анасына барды және Марлборо хаусында патшайым Александра мен оның қарындасы, Ресейдің императорлық әйелі қабылдады. 29 маусымда Австралияға қайтар алдында Букингем сарайында король Георг V оған рыцарьдық тағайындады. Кейін ол көптеген наградалар алды, соның ішінде 1915 жылы Корольдік географиялық қоғамның негіздеушісінің медалін алды. Австралияда Моусон экспедицияның қарыздарының шындығымен бетпе-бет келді. Ол Австралия үкіметінен «Аврораны» және экспедициядағы өзге де артефакттар мен жабдықтарды 15 000 фунт стерлингке сатып алуды ұсынды – оның ойынша, бұл сома барлық қарыздарды жабуға ғана емес, ғылыми есептерді дайындауға қаржыландыруға жеткілікті болар еді. Үкімет оның ұсынысын қабылдамады. Оның орнына ол «Аврораны» Шеклтонға бар болғаны 3200 фунтқа сатты, оны Императорлық Транс-Антарктикалық экспедиция (ITAE) үшін пайдалану үшін, және экспедицияның тарихын сату арқылы қарыздың қалған бөлігін төлеуді үміттенеді, «Мұздың үйі» кітабынан және Хёрлидің түсірген фильмдері мен суреттерінен түскен табыспен. 1914 жылдың соңында соғыс басталғандықтан кітаптың жарық көруі кейінге шегерілді, ал фильмнің таралуына келісімшарттық мәселелер мен қоғамның назарының соғысқа ауысуы кедергі келтірді. Нәтижесінде ғылыми есептер келесі 30 жыл бойына бөліп шығарылды, соңғысы 1947 жылы жарық көрді. Экспедицияның көптеген қызметкерлері соғыс басталғанда қарулы күштерге қатысты; Бедж – бұрыннан Австралия Корольдік инженерлерінің офицері болған – 1915 жылы Галлиполи шайқасында қаза тапты, ал Маккуари аралы тобының картографы және геологы Лесли Блейк 1918 жылы Францияда қаушақтан жарақат алғаннан кейін қайтыс болды. Бірнеше адам Антарктикаға оралып келді: Моусон 1929-1931 жылдары британдық-австралиялық және жаңазеландиялық Антарктика ғылыми экспедициясының (BANZARE) жетекшісі ретінде; Дэвис Шеклтон экспедициясындағы Росс теңізі тобына көмек көрсету үшін «Аврораның» капитаны ретінде және БАНЗАРЕ-нің бірінші кезеңінде капитан ретінде; Хёрли Императорлық Транс-Антарктикалық экспедициясына қосылды, сондай-ақ БАНЗАРЕ-ге де қатысты. Уайлд ITAE-ге қосылды, ал 1921 жылы ол Шеклтонды соңғы экспедициясына ертіп, 1922 жылдың қаңтарында Шеклтонның күрт қайтыс болуынан кейін жетекшілікке ие болды. 1914 жылы «Қиыр Батыс» тобының мүшесі болған Чарльз Харрисон Маккуари аралына барды, бірақ оның кемесі Австралияға қайтып келгенде із-түзсіз жоғалып кетті. Аделаидаға келгеннен екі күн өткен соң Джеффрис Тоуомбадағы үйіне пойызбен жол тартты, бірақ ол сонда ешқашан жетпеді; бір айдан кейін оны Виктория штатының Стауэлл қаласының жанындағы орманды жерде адасқан күйде тапты. Ол келесі жылы психиатриялық ауруханаларда жатты, бірақ бір қызметкерге шабуыл жасағаннан кейін Арараттағы қылмыстық ауруханаға жіберілді, ол 1942 жылы қайтыс болды. Оның отбасы Маусонның немқұрайлылығы мен көңілсіздігіне қатты наразылық білдірді, оған көптеген хаттар жазды, бірақ жауап алмады. 2018 жылы Джеффрис Арарат зиратында, белгісіз қабірінің жанында тақта орнату арқылы құрметке ие болды.

Бағалау

Экспедицияның ғылыми жұмысы геология, биология, метеорология, жер бетіндегі магнит және океанография салаларын қамтыды; мол деректер 30 жыл ішінде жарияланған бірнеше есептерді толтырды. Бұл есептерде Антарктиданың қатал ауа райы және оның жануарлар мен өсімдіктер әлемі кеңінен сипатталды. Бұл Антарктида материгі мен Австралия материгі арасында Маккуори аралындағы релелік станция арқылы сымсыз байланысты табысты орнатуға қол жеткізген алғашқы экспедиция болды; сонымен қатар аралды алғаш зерттеу және картаға түсіру жұмыстары жүргізілді. Оның сегіз негізгі шана тобы барлығы 2600 миль (4184 км) жол жүрді, ал «Аврора» кемесі 1800 миль (2897 км) белгісіз жағалау бойымен жүзіп, 55° бойлыққа дейін континенттік шельфті картаға түсірді. Хёрлидің фотосуреттері мен түсірілімдері толық көрнекі жазбаны қамтамасыз етті. Антарктидадағы көптеген географиялық нысандар экспедиция мүшелерінің құрметіне аталды, олардың ішінде Маусон шығанағы, Маусон жағалауы, Маусон түбегі, Мадиган Нунатак, Мерц мұздығы және Нинис мұздығы бар. Бұл экспедиция Антарктидадағы Австралияның кейінгі аумақтық талаптарына бастау болды және бұл саладағы барлық алдыңғы экспедициялардан ауқымы жағынан үлкен болды. Фрэнк Херли экспедицияның мәнін былай түйіндеді: «Шеклтон зерттеуге ғылымды қосты, ал Маусон ғылымға зерттеуді қосты». Тарихшы Гордон Хейзтің сөзіне сүйенсек, «Маусон экспедициясы, ауқымы мен жетістіктерінің шамасымен өлшенгенде, Антарктидаға жасалған ең үлкен және ең толыққанды экспедиция болды».