Кіріспе

Экономикада пайданы көздеу – өзінің пайдасын барынша арттыру мақсатымен жұмыс істейтін фирмалардың қозғаушы күші. Бағытталған микроэкономикалық теория бойынша, кәсіпорныңның басты мақсаты – "ақша табу", бірақ бұл төлем құралдарының қорларын көбейту (әдетте төлем құралдарына байланысты шығындар, яғни пайыз немесе жоғалған табыс, қажетті ең төменгі деңгейде ұсталады) емес, "жалғыз құнын арттыру" мағынасында түсініледі. Басқаша айтқанда, кәсіпорныңның өмір сүру себебі – пайда табу. Пайданы көздеу – рационалды таңдау теориясының маңызды қағидасы, яғни экономикалық субъектілер өздерінің ең жақсы мүдделерін іске асыруға бейім. Осы доктринаға сәйкес, кәсіпорндар өзінің және/немесе акционерлерінің пайдасын барынша арттыру арқылы игілік көруге тырысады. Экономикадан идеологияға дейін тараған пайданы көздеу мәселесі көптеген пікір-таластарға себеп болды.

Экономика

Теориялық тұрғыдан алғанда, экономика толыққанды бәсекеге қабілетті болғанда (яғни, сыртқы факторлар, монополиялар, ақпараттың немесе биліктің тең еместігі сияқты нарықтық кемшіліктер болмағанда), пайда табуға ұмтылыс ресурстардың тиімді бөлінуін қамтамасыз етеді. Мысалы, австриялық экономист Генри Хазлитт былай түсіндіреді: «Егер бір тауарды жасаудан пайда болмаса, онда оның өндірісіне жұмсалған еңбек пен капитал дұрыс бағытталмағанын көрсетеді: тауар жасау үшін жұмсалатын ресурстардың құны, тауардың өзінен жоғары болады». Басқаша айтқанда, пайда компанияларға қандай тауарды өндіруге тұрарлық екенін көрсетеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, еркін және бәсекелестік нарықтарда, егер жеке фирма пайданы барынша арттырса, ресурстар ысырапқа кетпейтініне көз жеткізеді. Дегенмен, нарық өзі пайданы азайтуға тиіс, себебі ол құндылық тізбегі үшін шығын болып табылады. Бәсекелестік – нарықтың жеке фирманың пайданы барынша арттыруға ұмтылуын жеңуінің басты құралы. Пайдаға ұмтылыс экономика үшін құнды жаратылым. Ол тиімділік пен инновацияны қозғау үшін қажет. Алайда, пайда табуға ұмтылысқа артық сыйақы беру пайданың тиімсіздігіне әкеледі. Көптеген салалардағы бәсекелестіктің төмендеуіне шоғырландыру мен бірігу себеп болып отыр. Соңғы жылдары рекордтық пайдаға жеткен АҚШ экономикасы пайданы тиімсіз пайдалануға ұшырады. Бұл экономикаға зиян келтіреді.

Сындар

Пайдаға ұмтылуға қарсы сын-пікірлердің көп бөлігі, пайда адамдардың қажеттіліктерінен немесе қоршаған ортаны қорғаудан жоғары қойылмауы керек деген идеяға негізделген. Мысалы, Майкл Мурдың "Сикко" фильмі денсаулық сақтау саласын пациенттердің мүддесінен пайда табуға баса назар аударуы үшін сынап жатады. Мур былай түсіндіреді: Католик шіркеуінің әлеуметтік ілімдер жинағында "қоршаған ортаны қорғау тек шығын мен пайданы қаржылық есептеу арқылы қамтамасыз етілмейді. Қоршаған орта – нарық күштерімен жеткілікті түрде қорғала алмайтын және қолдау көрсетілмейтін жақсылықтардың бірі" делінген. Папа Франциск өзінің 2015 жылғы "Laudato si'" энцикликалық хатында осы мәтінге риторикалық сұрақ қосты: Пайдаға ұмтылудың тағы бір жалпы сын-қарысы – ол өзімшілдік пен ашкөздікке ынталандырады деген сенім. Пайдаға ұмтылуды сынаушылар компаниялар пайда табу үшін моральдық қағидаларды немесе қоғамдық қауіпсіздікті ескермейтінін айтады.

Социалистік теория

Социалистер өндірушілер өз еңбегінен пайда көре алады және көруі керек деп мәлімдейді, бірақ қоғамдағы кейбір адамдар басқалардың еңбегінен пайда табуына қарсы шығады. Социалистер капиталдың үнемі үлкен көлемде жинақталуы мен қайта инвестициялануын, бұл ретте бұрынғыдан кем емес пайда деңгейін күтуді және қоғамның сатып алу қабілеті пропорционалды түрде өспеуін қамтитын капиталистік пайда түріне қарсы тұрады. Социалистер мұны қарама-қайшылық немесе "капитализмнің әлсіз тұсы" деп санайды.

Қарсы сын

Еркін нарық экономистерінің пікірінше, пайда табуға ұмтылыс, бәсекелестікпен қатар, тұтынуға арналған тауардың соңғы бағасын көтерудің орнына көбінесе төмендетеді. Олардың сөзіне қарағанда, бизнес бәсекелестеріне қарағанда төмен бағамен және үлкен көлемде тауар сату арқылы пайда табады. Экономист Томас Соуэлл осыны түсіндіру үшін супермаркеттерді мысалға келтіреді: "Есептеулерге сүйенсек, супермаркет бір долларлық сатудан шамамен бір цент пайда табады. Бұл аз сияқты көрінсе, олар бір центті бірнеше кассада бір уақытта және көбінесе тәулік бойы жинап жатқанын естен шығармаңыз". Экономист Милтон Фридман ашкөздік пен жеке мүдде – барлық адамдарға тән қасиеттер екенін айтқан. 1979 жылғы "Фил Донахью Шоуының" бір эпизодында Фридман: "Әлем жеке мүдделерін іздейтін жеке тұлғалардың есебінен жұмыс істейді" деді. Ол тек капиталистік елдерде, яғни адамдар өздерінің жеке мүдделерін іске асыра алатын елдерде ғана адамдар "ауыр кедейліктен" құтыла алатынын мәлімдеді. Жазушы және философ Айн Рэнд эгоизмді этикалық тұрғыдан қорғады. Оның "Өзімшілдіктің қадірі" атты ғылыми еңбегі, өзімшілдіктің моральдық жақсылық екенін және басқаларға немқұрайды қарауға рұқсат ететін нәрсе емес екенін дәлелдейді:

Объективистік этика актінің нәтижесінде әрқашан акті жасаған адамның өзі пайда көруі керек және адам өзінің рационалды жеке мүддесі үшін әрекет етуі керек деп санайды. Бірақ оның мұндай құқығы оның адам ретіндегі табиғатынан және адам өміріндегі моральдық құндылықтардың атқаратын қызметінен туындайды, сондықтан ол тек оның нақты өзіндік мүддесін анықтап, белгілейтін рационалды, объективті түрде дәлелденген және тексерілген моральдық принциптер жинағының аясында ғана қолданылады. Бұл "қалауынша әрекет етуге" лицензия емес және ол "өзімшіл" қатыгез адамға немесе иррационалды эмоцияларға, сезімдерге, құштарлықтарға, тілектерге немесе құмарлықтарға ие адамға қатысты емес.