Кіріспе

Ортағасырлық Шотландия Корольдігінің бұрынғы иелігі. Морей ( ; ; ) – қазіргі Шотландия аумағындағы провинция, ол 12 ғасырға дейін тәуелсіз мемлекет ретінде немесе Альба Корольдігіне талапкерлердің билік ортасы ретінде болған болуы мүмкін. Ол қазіргі Морей округінен әлдеқайда кең аумақты алып, шығысында Спей өзенінен басталып, солтүстікте Боли өзеніне дейін созылып, оңтүстік және батыста Баденох, Лохабер және Гленелгті қамтыды. Морей 10 ғасырда Фортриудің үстем пиктік мемлекетінің мұрагері ретінде пайда болды. Оның билеушілерінің мәртебесі күмәнді болды: кейбір дереккөздерде олар мормарлар деп, ал кейбіреулерінде Морей патшалары, тағы басқаларында Альба патшалары деп сипатталды. Морейді билеген рулық топ, кейде Морей үйі деп аталады, 1040 және 1058 жылдар аралығында Макбет (Шекспирдің Макбеті) және оның кеңесі Лулахтың тұлғасында Альба тағына отырды. Лулах өлтірілгеннен кейін, Дункельд әулетінен Маэль Колуим мак Доннхада билікке келген соң, Лулахтың ұлы Маэль Снехтаи және немересі Оэнгус Морейді билеуді жалғастырып, 1130 жылы Стракатро шайқасында Оэнгус жеңіліске ұшырап қаза болғанға дейін оңтүстіктегі патшаларға қарсы күресті. Келесі онжылдықтарда Шотландия королі Давид I және оның мұрагерлері Морейді шотландтық билікке тікелей бағыну үшін институттар құрды, мормар лауазымын жойды, провинция ішінде монастырлар, қалалар және шерифтіктер құрды, сондай-ақ адал қолдаушыларына провинциялық иеліктер ретінде үлкен аумақтарды берді. Бірақ Морей 1230 жылы соңғы ұрпағы қаза болғанға дейін соңғы мормар Уильям Фиц Дунканның ұрпақтары – Мейк Уиллемдердің бүліктеріне ошақ болды.

Атауы

"Морей" жер атауы пиктік немесе гаэльдік тектен болуы мүмкін, бірақ оның ең ерте куәландырылған "Мореб" түрі пиктік тегін ықтимал етуде. "Мореб" сөзі орта уэльс тіліндегі "moreb" және корнуолл тіліндегі "morab" сөздерімен туыс, олар корнуолл ағылшын тілінде "murriph" түрінде сақталған, бәрі де "теңізге жақын жатқан аласа жер" дегенді білдіреді. Уильям Уотсонның бұрынғы, дәлелденбеген гаэль тіліндегі "*mori treb" ("теңізді елді мекен") дегеннен "Морей" сөзін шығарған тұжырымы қазір аз ғана мүмкіндік береді. Тарихшылар Морэй және Росс жерлерінің жер бедерлік ерекшеліктері, олардың Фортриу патшалығының жергілікті бөлімдері ретінде пайда болуы, олардың бастапқыда "Мурэб Форренн" және "Рос Форренн" деп аталғанын, яғни тиісінше "Фортриу жағалауы" және "Фортриу мүйісі" деп аталуын көрсетеді деп болжайды. Осы провинциялардың осы аттармен болғанына тікелей дәлел болмаса да, "Фортриу мүйісі" деген тіркес Фортроз жер атына негіз болуы мүмкін, ол жақын орналасқан Шанонри Пойнтқа сілтеме жасайды.

География

1130 жылға дейінгі бір-екі ғасырда "Морей" атауы кейін осы атаумен танылған округ немесе кеңес аймағынан әлдеқайда кең аумақты мемлекетті білдірген. Морей шекаралары Роберт Брюстің 1312 жылы Томас Рэндольфқа қайта жаратылған графтыққа берген жарғысында нақты көрсетілген. Провинцияның батыс шекарасы өзен сағасынан оңтүстікке қарай Спей өзені бойымен жүргізілген, бірақ Фохаберс, Ратенах, Ротс және Бохарм жерлері, сондай-ақ Баденох, Кинкардин, Гленкарни және Лохабер иеліктерінің барлығы оған кірген. Бұл иеліктердің барлығы өзеннің шығыс жағалауындағы жерлерді де қамтыды. Лохаберден солтүстікке қарай провинцияға батыс жағалаудағы Гленелг кірді – бұл аймақ "Морей Аргилі" деп аталды. Ерекшелігі, бұл құжатта шекараны жүргізуге жауапты адамдардың есімдері көрсетілмеген, демек бұл 1130 жылдан кейін Морей патшаның қарамағына өткен кезден бастап жасалған бұрынғы шекараны жүргізуді көрсетеді. 13 ғасырдың басына дейін Морей "Шотландияның" (Scotia) құрамына кірмейтін, тек Форт шығанағы мен Спей өзені арасындағы аумақты қамтиды деп есептелген. 1214 жылы "Геста Анналия" Уильям Қасқырдың "Морейден Шотландияға оралғанын және Шотландиядан Лотианға аттанғанын" жазған. Жер-су аттарының мәліметтері Морей халқы өздерін "шотландтар" деп санамағанын көрсетеді.

Шығуы және ерте тарихы

Морей және көршілес Росс қуатты пиктілік Фортриу патшалығының орталығы болды, ол соңғы рет 904 жылы Ольстер жылнамасында және 918 жылы Ирландияның фрагментті жылнамасында тіркелген, және одан Морей мен Росс 10 ғасырда мұрагерлік саясаттар ретінде пайда болды. Морей алғаш рет Альба патшаларының жылнамасында айтылады, онда 943-954 жылдары билік құрған Шотландияның Малкольм I-і "Морейге басып кіргені және Селахты өлтіргені" жазылған. Бұл Селахтың кім екені белгісіз: ол Морейдің билеушісі болуы мүмкін, бірақ бұл есім осы кезеңде жиі кездесетін. Дегенмен, бұл жазба Морейдің сол кезде Малкольм I-нің өз аумағында болмағанын көрсетеді. 10 ғасырдағы басқа заманауи жазбаларда Морей туралы тікелей айтылмаған, бірақ жанама дәлелдер сол кезеңде Морей Альбаның кейбір патшаларының негізгі аумағы болғанын ұсынады. 889 жылдан 997 жылға дейін Альба патшалығы Кеннет МакАльпиннің екі ұлынан тараған екі түрлі әулет арасында алмасып тұрды: Клан Аида, король Áed-тің ұрпақтары, және Клан Шозантин, Константин I-нің ұрпақтары. Сақталған жазбалар Клан Шозантиннің патшаларының Морей халқымен үнемі қақтығыста болғанын көрсетеді: Мельроуз жылнамасында және пиктік патшалар тізімінде 900 жылы Форресте қайтыс болған Дональд II тіркелген; Малкольм I сол дереккөздерде 954 жылы Форрестен оңтүстікке қарай Блервидеде "Моравиялықтардың сатқындығынан өлтірілгені" деп жазылған; ал король Дуб Ольстер жылнамасында 967 жылы Форресте "өзінің шотландтарынан" өлтірілгені, оның денесі жақын маңдағы Кинлостағы көпірдің астына жасырылғаны айтылған. Кейбір дереккөздерде осы патшалардың өлімі туралы басқа орындар көрсетілгенімен, Клан Шозантиннің ешбір патшасы Таудың оңтүстігінде өлтірілгені туралы жазба жоқ. Керісінше, Клан Аидадан шыққан патшалардың ешқайсысы солтүстікте қарсылыққа ұшырамаған. Маунттың солтүстігінде өлтірілген жалғыз патша – Илдулб, ол Калленде викингтердің қолынан қаза тапты. Осылайша, Морей Клан Аиданың күш базасы болған, ал Клан Шозантин Грампиан тауларының оңтүстігінде орналасқан болуы мүмкін. Форрес осы кезеңде Морейдің маңызды саяси орталығы болған көрінеді, бұл мәртебе, мүмкін, 9 ғасырда викингтер Бургед бекінісін қиратқаннан кейін мұрагерлікпен алынған, және қазіргі қаланың шетінде сақталған монументалды Суэно тасымен еске алынуы мүмкін. Морей билеушілері 12 ғасырға дейін Бухан және Мардың шығыс провинцияларын бақылаған көрінеді, бірақ олардың солтүстікке дейінгі билігінің шегі белгісіз. Ньялдың сагасында, исландтықтардың сагасында, 10 ғасырдың соңында Солтүстік Шотландиядағы мормалар мен патшалар, атап айтқанда "Шотландияның" Ярл Мелснатр (Маэль Снехтаи) және король Мелкофр (Маэль Колуим) туралы айтылады. Екеуі де 976-995 жылдар аралығында өмір сүрген. Алайда, бұл кезеңде Шотландияда Маэль Колуим есімді патша билік етпеген. Ньялдың сагасы Исландия мен Скандинавиядан тыс аймақтар туралы егжей-тегжейлі тарихи нұсқау ретінде жазылмаған және мәтін өте сенімсіз.

1014 - 1130: Финдлайхтан Оенгусқа дейінгі династия

Морейді гаэль тілінде сөйлейтін әулет биледі, оның ең танымал өкілі – 1040-1057 жылдар аралығында билік құрған Шотландия королі Макбет. Бұл билеушілер кейде "Ри" деп, яғни "патша" немесе "мормаер" деп, яғни "үлкен басқарушы" аталатын. 1029 жылы Маэль Бригте ұлы Маэль Колуимнің қазасы тіркелген, ал 1032 жылы оның інісі Гилла Комгайн 50 адамымен бірге қаза тапты.

Мормерлердің тізімі

Келесі есімдер мен күндер дереккөздерде аталған тұлғаларға негізделген. Бәрі де моравиялықтар, олар дереккөздерде Шотландия патшасы немесе Мормер ретінде аталған. Басталу және аяқталу күндері көбінесе белгілі өлім күніне негізделген, сондай-ақ келесі аталған мұрагердің іс жүзінде таққа отырғаны және дереу таққа отырғаны болжанады:

+ Морей патшалары / Мормерлер:
Findláech mac Ruaidrí 1014 жылға дейін – 1020
Máel Coluim mac Máil Brigti 1020 – 1029
Gille Coemgáin mac Máil Brigti 1029 – 1032
Mac Bethad mac Findláich (? ) 1032 – 1057 (? )
Lulach mac Gille Coemgáin (? ) 1057 – 1058 (? )
Máel Snechtai mac Lulaich? 1058 – 1078/1085?
Óengus? 1130?
William fitz Duncan 1130-шы жылдар – 1147
Шотландия Корольдігіне қосылды.

Негізгі дереккөздер

Андерсон, Алан Орр, Шотландия жылнамалары ағылшын шежірелерінен: 500–1286 жылдары (Лондон, 1908), қайта басылды, Марджори Андерсон (ред.) (Стамфорд, 1991)