Шотландия тарихы: ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейін

Шотландия тарихы: Рим империясы, піктілер, скоттар тайпаларының қоныстануы, неолит, қола және темір дәуірлері. Батыс Шотландиядағы Дэл Риата патшалығы.

73 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Scotland — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Шотландияның жазылған тарихы Рим империясының 1-ші ғасырда келгенімен басталады, сол кезде Британия провинциясы Антонин қабырғасына дейін созылды. Оның солтүстігінде Каледония орналасқан, онда пикт тайпалары тұрды, олардың көтерілістері Рим легиондарын Адриан қабырғасына кері шегінуге мәжбүр етті. Рим Британиядан шыққан соң, Ирландиядан келген скот тайпасы Шотландия мен Уэльстің батысын жаулап алды. Римдіктерден бұрын Шотландия тарихы неолит дәуірімен шамамен б.з.д. 4000 жылы, қола дәуірімен шамамен б.з.д. 2000 жылы және темір дәуірімен шамамен б.з.д. 700 жылы басталды. Гелдік Дал Риата патшалығы 6-шы ғасырда Шотландияның батыс жағалауында құрылды. Келесі ғасырда ирланд миссионерлері бұрынғысынан пұтқа табынушы пикттерді кельт христиандығымен таныстырды. Англияның Григориандық миссиясынан кейін пикт патшасы Нехтан кельт салт-дәстүрлерін тоқтатып, римдік рәсімдерді қабылдады, бұл оның патшалығына гелдік ықпалды шектеді және Англияның Нортумбриясымен соғыстан сақтады. 8-шы ғасырдың соңында викингтердің шабуылдары басталды, олар пикттер мен гелдерді өзара жаулықтарын тоқтатуға және 9-шы ғасырда Шотландия Корольдігін құруға мәжбүр етті. Шотландия Корольдігі Альпин әулетімен біріктірілді, оның мүшелері жиі даулы мұрагерлік кезінде бір-бірімен соғысты. Альпин әулетінің соңғы патшасы Малкольм II 11-ші ғасырдың басында еркек мұрагерсіз қайтыс болды, және патшалық оның қызының ұлы арқылы Дункельд немесе Канмор әулетіне өтті. Соңғы Дункельд патшасы Александр III 1286 жылы қайтыс болды. Ол мұрагер ретінде тек нәресте немересі Маргаретті қалдырды, ол төрт жылдан кейін қайтыс болды. Англияның Эдуард I бұл күмәнді мұрагерліктен пайдаланып, жаулап алулар сериясын бастады, нәтижесінде Шотландияның тәуелсіздік соғыстары болды, өйткені Шотландия орта ғасырдың соңында Балиол және Брюс әулеттері арасында ауысып тұрды. Шотландияның соңғы жеңісі Шотландияны толық тәуелсіз және егеменді патшалық ретінде бекітті. 1371 жылы Дәуіт II ұрпақсыз қайтыс болғаннан кейін, оның жүрегі Роберт II Стюарт әулетін құрды, ол келесі үш ғасыр бойы Шотландияны даусыз басқарды. Шотландияның королі Джеймс VI 1603 жылы Англия тағына мұрагерлік етіп, Англияның Джеймс I атанды, және екі тәуелсіз патшалықтың одағы 1707 жылғы Одақ актісіне дейін сақталды, ол екі патшалықты біріктіріп, Ұлыбритания Корольдігін құрды. 1714 жылға дейін билік еткен Анна Стюарт әулетінің соңғы монархы болды. 1714 жылдан бері Ганновер, Саксен-Кобург және Гота (Виндзор) үйлерінің британдық монархтарының мұрагерлігі олардың Джеймс VI және Стюарт әулетінің I-шісінен шыққандығымен байланысты. Шотландияның ағартушылық және өнеркәсіптік революция кезінде Шотландия Еуропаның сауда, интеллектуалдық және өнеркәсіптік қуатының біріне айналды. Кейіннен, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өнеркәсіптік құлдырауы айқын болды. Соңғы онжылдықтарда Шотландия солтүстік теңіз мұнайы мен газынан түскен табысқа байланысты мәдени және экономикалық жаңаруды бастан өткерді. 1950 жылдардан бері ұлтшылдық маңызды саяси мәселеге айналды, Шотландияның тәуелсіздігі туралы пікірталастар және 2014 жылы Ұлыбританиядан шығу туралы референдум өтті.

none

The recorded history of Scotland begins with the arrival of the Roman Empire in the 1st century, when the province of Britannia reached as far north as the Antonine Wall. North of this was Caledonia, inhabited by the Picti, whose uprisings forced Rome's legions back to Hadrian's Wall. As Rome finally withdrew from Britain, a Gaelic tribe from Ireland called the Scoti began colonising Western Scotland and Wales. Before Roman times, prehistoric Scotland entered the Neolithic Era about 4000 BC, the Bronze Age about 2000 BC, and the Iron Age around 700 BC. The Gaelic kingdom of Dál Riata was founded on the west coast of Scotland in the 6th century. In the following century, Irish missionaries introduced the previously pagan Picts to Celtic Christianity. Following England's Gregorian mission, the Pictish king Nechtan chose to abolish most Celtic practices in favour of the Roman rite, restricting Gaelic influence on his kingdom and avoiding war with Anglian Northumbria. Towards the end of the 8th century, the Viking invasions began, forcing the Picts and Gaels to cease their historic hostility to each other and to unite in the 9th century, forming the Kingdom of Scotland. The Kingdom of Scotland was united under the House of Alpin, whose members fought among each other during frequent disputed successions. The last Alpin king, Malcolm II, died without a male issue in the early 11th century and the kingdom passed through his daughter's son to the House of Dunkeld or Canmore. The last Dunkeld king, Alexander III, died in 1286. He left only his infant granddaughter, Margaret, as heir, who died herself four years later. England, under Edward I, would take advantage of this questioned succession to launch a series of conquests, resulting in the Wars of Scottish Independence, as Scotland passed back and forth between the House of Balliol and the House of Bruce through the late Middle Ages. Scotland's ultimate victory confirmed Scotland as a fully independent and sovereign kingdom. When King David II died in 1371 without issue, his nephew Robert II established the House of Stuart, which would rule Scotland uncontested for the next three centuries. James VI, Stuart king of Scotland, also inherited the throne of England in 1603, becoming James I of England, and this Union of the Crowns of the two independent kingdoms lasted until the Acts of Union in 1707 merged the two kingdoms into a new state, the Kingdom of Great Britain. Ruling until 1714, Queen Anne was the last Stuart monarch. Since 1714, the succession of the British monarchs of the houses of Hanover and Saxe Coburg and Gotha (Windsor) has been due to their descent from James VI and I of the House of Stuart. During the Scottish Enlightenment and Industrial Revolution, Scotland became one of the commercial, intellectual and industrial powerhouses of Europe. Later, its industrial decline following the Second World War was particularly acute. In recent decades Scotland has enjoyed something of a cultural and economic renaissance, fuelled in part by the proceeds of North Sea oil and gas. Since the 1950s, nationalism has become a strong political topic, with serious debates on Scottish independence, and a referendum in 2014 about leaving the British Union.

Тарихқа дейінгі кезең

Шотландияда адамдар Британия тарихы жазылғанға дейін кем дегенде 8500 жыл бұрын өмір сүрген. Соңғы мұз аралық кезеңде (130,000–70,000 ж.б.д.) Еуропаның климаты бүгінгіден жылырақ болған, ал ерте адамдар Шотландияға жеткен болуы мүмкін. Оркни және Шотландия құрлығында мұз дәуіріне дейінгі балталардың табылуы осыны көрсетеді. Кейін мұздықтар Ұлыбританияның көп бөлігін шарпып, мұз қайтқаннан кейін ғана, шамамен 9600 ж.б.д., Шотландия қайтадан тұруға жарамды болды. Жоғарғы палеолит дәуіріндегі аңшы-жинаушылардың лагерьтері алғашқы белгілі елді мекендерді құрады. Археологтар Биггар маңындағы лагерьті шамамен 12000 ж.б.д. деп даралайды. Шотландияның әр жерінде табылған көптеген орындар сүйек, тас және мүйізден құралдар жасаған, қайықпен жылдам қозғалған адамдардың суретін береді. Ұлыбританиядағы ең көне үйдің дәлелі – Форт фиордының жанындағы Оңтүстік Куинсферриде табылған, мезолит дәуіріне (шамамен 8240 ж.б.д.) жататын ағаш тіреулерден тұрғызылған дөңгелек құрылыс. Ең ерте кездескен тас құрылымдар – Юрада табылған үш ошақ (шамамен 6000 ж.б.д.). Неолиттік шаруашылық тұрақты елді мекендерге әкелді. Мұны Papa Westray-дегі Knap of Howar-дағы (шамамен 3500 ж.б.д.) жақсы сақталған тас үйі және 500 жылдан кейін Оркнидің Батыс жағалауындағы Skara Brae-дегі ұқсас үйлердің ауылы мысалға келтіреді. Жаңа қоныс аударушылар шамамен 3500 ж.б.д. Maeshowe сияқты камералы қабірлерді енгізді. Ал 3000 ж.б.д. шамасында Оркни материгіндегі Stenness-тегі сияқты көптеген тік тастар мен шеңберлер пайда болды. Бұл құрылымдардың ең биігі 5 метр (16 фут) биіктікте. Бұл Еуропаның көптеген аймақтарында бір уақытта дамыған үрдістің бір бөлігі болды. Қаирндер мен мегалиттік ескерткіштерді салу қола дәуірінде де жалғасты, ол Шотландияда шамамен 2000 ж.б.д. басталды. Еуропаның басқа жерлеріндегідей, осы кезеңде дөңгелек бекіністер пайда болды, мысалы, Шотландия шекарасындағы Мелроуз маңындағы Эйлдон төбесі (шамамен 1000 ж.б.д.), онда бірнеше жүз үйге орналасуға болатын. Ерте және орта қола дәуірінен бастап Шетландтағы Jarlshof және Sumburgh сияқты, ұялы дөңгелек тас үйлердің болғанына дәлелдер бар. Сондай-ақ, көлдерге, өзендерге және жағалау суларына салынған жасанды аралдардағы дөңгелек үйлердің орналасқандығына дәлелдер бар. Темір дәуірінің басында, б.з.д. VII ғасырдан бастап, солтүстік аралдардағы ұялы үйлер қарапайым Атлантикалық дөңгелек үйлермен алмастырыла бастады. Бұл құрылымдар құрғақ таспен салынған, дөңгелек пішіндес ғимараттар еді. 400 ж.б.д. шамасынан бастап, Howe (Оркни) және Crosskirk (Кейтнис) сияқты, күрделі Атлантикалық дөңгелек үйлер салынуға кірісті. Осы дәуірге жататын ең ірі құрылыстар – б.з.д. 200 ж.б.д. шамасында салынған дөңгелек мұнаралар (брохтар). Шотландияда Темір дәуіріндегі 1000-ға жуық төбе бекінісінің бар екендігіне дәлелдер бар. Көбі Клайд-Форт сызығының төмен жағында орналасқан. Кейбір археологтар бұл римдік дереккөздерде айтылған кішігірім билеушілер мен жауынгерлік элиталардың пайда болуын көрсетеді.

People lived in Scotland for at least 8,500 years before Britain's recorded history. At times during the last interglacial period (130,000–70,000 BC) Europe had a climate warmer than today's, and early humans may have made their way to Scotland, with the possible discovery of pre Ice Age axes on Orkney and mainland Scotland. Glaciers then scoured their way across most of Britain, and only after the ice retreated did Scotland again become habitable, around 9600 BC. Upper Paleolithic hunter gatherer encampments formed the first known settlements, and archaeologists have dated an encampment near Biggar to around 12000 BC. Numerous other sites found around Scotland build up a picture of highly mobile boat using people making tools from bone, stone and antlers. The oldest house for which there is evidence in Britain is the oval structure of wooden posts found at South Queensferry near the Firth of Forth, dating from the Mesolithic period, about 8240 BC. The earliest stone structures are probably the three hearths found at Jura, dated to about 6000 BC. Neolithic farming brought permanent settlements. Evidence of these includes the well preserved stone house at Knap of Howar on Papa Westray, dating from around 3500 BC and the village of similar houses at Skara Brae on West Mainland, Orkney from about 500 years later. The settlers introduced chambered cairn tombs from around 3500 BC, as at Maeshowe, and from about 3000 BC the many standing stones and circles such as those at Stenness on the mainland of Orkney, which date from about 3100 BC, of four stones, the tallest of which is 16 feet (5 m) in height. These were part of a pattern that developed in many regions across Europe at about the same time. The creation of cairns and Megalithic monuments continued into the Bronze Age, which began in Scotland about 2000 BC. As elsewhere in Europe, hill forts were first introduced in this period, including the occupation of Eildon Hill near Melrose in the Scottish Borders, from around 1000 BC, which accommodated several hundred houses on a fortified hilltop. From the Early and Middle Bronze Age there is evidence of cellular round houses of stone, as at Jarlshof and Sumburgh in Shetland. There is also evidence of the occupation of crannogs, roundhouses partially or entirely built on artificial islands, usually in lakes, rivers and estuarine waters. In the early Iron Age, from the seventh century BC, cellular houses began to be replaced on the northern isles by simple Atlantic roundhouses, substantial circular buildings with a dry stone construction. From about 400 BC, more complex Atlantic roundhouses began to be built, as at Howe, Orkney and Crosskirk, Caithness. The most massive constructions that date from this era are the circular broch towers, probably dating from about 200 BC. There is evidence for about 1,000 Iron Age hill forts in Scotland, most located below the Clyde Forth line, which have suggested to some archaeologists the emergence of a society of petty rulers and warrior elites recognisable from Roman accounts.

Римдіктердің басып кіруі

Шотландияның Римге дейінгі сақталған жазбаларының ішінде Шотландияға қатысты алғашқы жазба сілтеме грек Питеас Массалиялық болды, ол шамамен б.з.д. 325 жылы Британия (Альбион) және Ирландия (Иерне) аралдарының айналасын айналып өтті деген болжам бар. Британияның ең солтүстік нүктесі Оркас (Оркней) деп аталды. 79 жылы қайтыс болған Плинийдің дәуіріне қарай, Шотландия географиясы туралы римдік білімі Гебридтерге (Хебрудтар), Сыртқы Гебридтерге (Думна), Каледония орманына және Каледония халқына дейін жеткен, римдіктер олардың бақылауынан тыс солтүстік аймақты Каледония деп атады. Птолемей, мүмкін, ертеректегі ақпарат көздерінен, сондай-ақ Агриколаның жорықтарынан алынған заманауи есептерге сүйене отырып, географиясында Шотландиядағы 18 тайпаны анықтады, бірақ көптеген аттары түсініксіз және география солтүстік пен батыста нашарлайды, бұл римдіктердің осы аймақтар туралы білімі теңізден жасалған бақылаулармен шектелгенін көрсетеді. Британияға римдіктердің басып кіруі 43 жылы басталды, нәтижесінде оңтүстікте Британия провинциясы құрылды. 71 жылы римдік губернатор Квинт Петилий Серьялис қазіргі Шотландияға жорық жасады. 78 жылы Гней Юлий Агрикола Британияға келді және жаңа губернатор болып тағайындалды, содан кейін бірнеше ірі жорықтар бастады. Ол әскерін "Таус өзенінің" (көбінесе Тай өзені деп есептеледі) сағасына дейін жеткізіп, онда, соның ішінде Инчтутилдегі легионерлік бекінісімен бірге қамалдар салған. 84 жылы Монс Граупиус шайқасында солтүстік тайпаларын жеңгеннен кейін, Гаск қырқасы бойында бірнеше бекіністер мен мұнаралар салынды, бұл төмендік пен жота арасындағы шекараны белгіледі, және бұл Шотландиядағы алғашқы рим лимесі немесе шекарасы болуы мүмкін. Агриколаның ізбасарлары алыс солтүстікті басып алуға қабілетсіз немесе ықылассыздар болды. 87 жылы римдік билік Оңтүстік жоталармен шектелді, ал бірінші ғасырдың соңында римдік экспансияның солтүстік шегі Тайн мен Солвей Ферт арасындағы сызық болды. Римдіктер қазіргі Англияның солтүстігінде бекініс салып, теңізден теңізге дейін созылған Хадриан қабырғасын тұрғызды. Римдіктер Хадриан қабырғасының шегіне шегінді. Рим әскерлері қазіргі Шотландияның солтүстігіне бірнеше рет еніп, кем дегенде төрт ірі жорық жасады. Ең маңызды жорық 209 жылы император Септимий Север үлкен күштермен солтүстікке басшылық еткен кезде болды. 210 жылы Север қайтыс болғаннан кейін олар оңтүстікке Хадриан қабырғасына қайтып келді, ол V ғасырға дейін римдік шекара болып қалды. Ұлы Қастандық 4 ғасырдың соңында Британиядағы римдік билікке қарсы үйлесімді шабуыл болды, онда Гелл шоттары мен Каледониялықтар қатысты, римдіктер оларды пикттер деп атады. Бұл Теодосийдың жеңісімен аяқталды, бірақ римдік әскери үкіметі 5 ғасырдың басында аралдан толығымен алынып тасталды, нәтижесінде Англо-саксон қоныстануы және саксонның Шотландияның оңтүстік-шығысына және Ұлыбританияның қалған шығыс бөлігіне көшіп келуі болды. V ғасырда оңтүстік және орталық Британияның римдік оккупациясы аяқталған кезде пикттер Солтүстік Шотландиядағы басым күшке айналды, ал римдіктер алғаш кездескен бритон тайпалары елдің оңтүстік жартысын мекендеді. Римдіктердің шотландия мәдениеті мен тарихына тигізген әсері ұзаққа созылмады.

Of the surviving pre Roman accounts of Scotland, the first written reference to Scotland was the Greek Pytheas of Massalia, who may have circumnavigated the British Isles of Albion (Britain) and Ierne (Ireland) sometime around 325 BC. The most northerly point of Britain was called Orcas (Orkney). By the time of Pliny the Elder, who died in AD 79, Roman knowledge of the geography of Scotland had extended to the Hebudes (The Hebrides), Dumna (probably the Outer Hebrides), the Caledonian Forest and the people of the Caledonii, from whom the Romans named the region north of their control Caledonia. Ptolemy, possibly drawing on earlier sources of information as well as more contemporary accounts from the Agricolan invasion, identified 18 tribes in Scotland in his Geography, but many of the names are obscure and the geography becomes less reliable in the north and west, suggesting early Roman knowledge of these areas was confined to observations from the sea. The Roman invasion of Britain began in earnest in AD 43, leading to the establishment of the Roman province of Britannia in the south. By the year 71, the Roman governor Quintus Petillius Cerialis had launched an invasion of what is now Scotland. In the year 78, Gnaeus Julius Agricola arrived in Britain to take up his appointment as the new governor and began a series of major incursions. He is said to have pushed his armies to the estuary of the "River Taus" (usually assumed to be the River Tay) and established forts there, including a legionary fortress at Inchtuthil. After his victory over the northern tribes at Mons Graupius in 84, a series of forts and towers were established along the Gask Ridge, which marked the boundary between the Lowland and Highland zones, probably forming the first Roman limes or frontier in Scotland. Agricola's successors were unable or unwilling to further subdue the far north. By the year 87, the occupation was limited to the Southern Uplands and by the end of the first century the northern limit of Roman expansion was a line drawn between the Tyne and Solway Firth. The Romans eventually withdrew to a line in what is now northern England, building the fortification known as Hadrian's Wall from coast to coast. The Romans retreated to the line of Hadrian's Wall. Roman troops penetrated far into the north of modern Scotland several more times, with at least four major campaigns. The most notable invasion was in 209 when the emperor Septimius Severus led a major force north. After the death of Severus in 210 they withdrew south to Hadrian's Wall, which would be Roman frontier until it collapsed in the 5th century. The Great Conspiracy constituted a seemingly coordinated invasion against Roman rule in Britain in the later 4th century, which included the participation of the Gaelic Scoti and the Caledonians, who were then known as Picts by the Romans. This was defeated by the comes Theodosius, however, Roman military government was withdrawn from the island altogether by the early 5th century, resulting in the Anglo Saxon settlement of Britain and the immigration of the Saxons to southeastern Scotland and the rest of eastern Great Britain. By the close of the Roman occupation of southern and central Britain in the 5th century, the Picts had emerged as the dominant force in northern Scotland, with the various Brythonic tribes the Romans had first encountered there occupying the southern half of the country. Roman influence on Scottish culture and history was not enduring.

Римнен кейінгі Шотландия

Римдіктер Британиядан кеткеннен кейінгі ғасырларда, қазіргі Шотландия шекарасында төрт топ қалыптасты. Шығысында Форт өзені мен Шетланд аралдары арасында патшалықтары бар пиктілер болды. VI ғасырдың соңында үстем күшке Фортриу патшалығы айналды, оның жерлері Стратерн мен Ментейт аймақтарында шоғырланған және олар қазіргі Англияға дейін шығыс жағалау бойымен шабуылдар жасады. Оңтүстікте римдіктердің ықпалында болған "Хен Огледд" (Ескі Солтүстік) патшалықтарының ұрпақтары – британдық (бритондық) Стратклайд патшалығы орналасқан, олар көбінесе Думбартон Рок бекінісіндегі астаналарының бритондық атауы Альт Клут деп танылды. Соңында, Оңтүстік Британияның көп бөлігін басып алып, оңтүстік-шығыста Берниция патшалығын иеленген ағылшындар немесе "англилер" болды. Тарихи жазбалардағы алғашқы ағылшын патшасы – Ида, ол шамамен 547 жылы таққа отырып, патшалықты құрған делінеді. Иданың немересі Этельфрит, 604 жыл шамасында өзінің патшалығын оңтүстіктегі Дейрамен біріктіріп, Нортумбрияны құрды. Династиялар ауысып, патшалық бөлінген, бірақ ол Этельфриттің ұлы Освальдтың (634–642 жылдары билік еткен) басшылығымен қайта біріктірілді. Шотландия V-VII ғасырларда, әсіресе Святой Колумба сияқты тұлғалармен байланысты ирланд миссионерлері арқылы христиан дініне кеңінен көшті. Бұл миссионерлер үлкен аумақтарды қамтитын монастырлық мекемелер мен колледж шіркеулерін құруға ұмтылды. Осы факторлардың нәтижесінде кейбір ғалымдар кельттік христиандығының ерекше түрін анықтады, онда абаттар епископтардан гөрі маңыздырақ болды, дін қызметкерлерінің бойдақ болуына қатысты көзқарас көңілдірек болды және Рим христиандығымен салыстырғанда тәжірибеде маңызды айырмашылықтар болды, әсіресе шаш қырқу (tonsure) формасы және Пасханы есептеу әдісі, алайда бұл мәселелердің көпшілігі 7-ғасырдың ортасына қарай шешілді.

Альба патшалығының өрлеуі

Христиан дінін қабылдауы пиктік патшалықтардың гаэль тілінде сөйлеуге ұзақ мерзімді процесін жеделдеткен болуы мүмкін. Гелл және пиктік тәждері бірікті, бірақ тарихшылар бұл пиктілердің Дал Риатаны басып алғандығы ма, әлде керісінше болғандығы туралы пікір айтады. Бұл 840 жылдары Cínaed mac Ailpín (Кеннет МакАлпин) билікке көтерілуімен аяқталды, бұл Альпин әулетін билікке әкелді. 867 жылы викингтер Нортумбрияның оңтүстік жартысын басып алып, Йорк Корольдігін құрды; үш жылдан кейін олар бриттердің Думбартон бекінісіне шабуыл жасап, кейіннен Уэссекс Корольдігінен басқа Англияның көп бөлігін жаулап алды. 900 жылы біріктірілген корольдіктің патшасы ретінде қайтыс болған Домналь II (Дональд II) rí Alban (яғни Альба королі) деп аталатын алғашқы адам болды. «Скотия» термині Форт пен Клайдтың солтүстігіндегі корольдікті сипаттау үшін жиі қолданылатын болды, ал ақырында оның патшалары басқаратын барлық аймақ Шотландия деп аталды. Каустантиннің (Константин II) ұзақ билігі (900–942/3 жж.) көбінесе Альба Корольдігінің құрылуының кілті ретінде қарастырылады. Кейіннен ол шотланд христиандығын католик шіркеуімен үйлестірді. Көптеген шайқастардан кейін, Брунанбурдағы жеңілістен кейін ол Сент-Эндрюсте кульди монахы ретінде зейнеткерлікке шықты. Оның мұрагері I Маэль Колюйм (Малькольм I) мен Маэль Колюйм мак Синеда (Малькольм II) билікке келген кезең Англияның Уэссекс билеушілерімен жақсы қарым-қатынас, қарқынды ішкі династиялық дау және салыстырмалы түрде сәтті экспансиялық саясатпен ерекшеленді. 945 жылы Маэль Колюйм I Англия королі Эдмундпен келісім бойынша Стратклайдты аннексиялады, онда Альба корольдері, бәлкім, 9 ғасырдың соңынан бері белгілі бір билікті жүзеге асырған болар, бұл оқиға Морейдегі бақылаудың жоғалуымен біршама өтелді. 1034 жылдан бастап король Донншад I (Дункан I) билігі сәтсіз әскери оқиғалармен бүлдірілді, оны 1040 жылы патша болған Морейдің мормайы Макбет жеңіп, өлтірді. Макбет он жеті жыл билік жүргізді, содан кейін оны Донншадтың ұлы Маэль Колюйм құлатты. Бірнеше айдан кейін Макбеттің асырап алған ұлы және мұрагері Лулахты жеңіп, король Маэль Колюйм III (Малькольм III) болды. Осы Маэль Колюйм III «Канмор» (Cenn Mór, «Ұлы басшы») деген лақап есімді алды, оны өз мұрагерлеріне берді және келесі екі ғасыр бойы Шотландияны басқарған Дункельд әулетін құруға көмектесті. Оның екінші некесі Англия-Мажарстан ханшайымы Маргаретке қатысты. Бұл неке және солтүстік Англияға шабуылдар Вильгельм Жеңімпазды басып кіруге итермеледі, ал Маэль Колюйм оның билігіне мойынсұнып, Шотландияны ағылшын патшаларының егемендігіне қатысты кейінгі талаптарға ашты. 1093 жылы Малькольм қайтыс болғаннан кейін, оның орнын ағасы Домналь III (Дональд III) басқарды. Алайда, Англияның Вильгельм II Маэль Колюймнің бірінші некедегі ұлы Дончадты таққа үміткер ретінде қолдады және билікті басып алды. Бірнеше ай ішінде оның өлтірілуі Домналды екінші некеден туған Маэль Колюйм ұлдарының бірі Эдмундпен мұрагер ретінде қалпына келтірді. Екеуі Шотландияны Эдмундтың екі інісі Англияға жер аударылғаннан кейін, тағы да ағылшын әскери қолдауымен қайтып келгенге дейін басқарды. Үшіншісінің ең үлкені Эдгар 1097 жылы жеңіске жетіп, патша болды. Көп ұзамай Эдгар мен Норвегия королі Магнус Бос аяқ Норвегияның Батыс аралдардағы билігін мойындаған келісімшарт жасады. Іс жүзінде, аралдардың скандинавиялық бақылауы бос болды, жергілікті басшылар жоғары дәрежеде тәуелсіздікке ие болды. Оның орнын 1107–1124 жылдары билік құрған ағасы Александр басқарды. 1124 жылы Александр қайтыс болғанда, таққа Маргареттің төртінші ұлы Давид I ие болды, ол өмірінің көп бөлігін Англияда Норман француз бароны ретінде өткізді. Оның билігі кезінде «Давидтік революция» деп сипатталған, оның нәтижесінде жергілікті мекемелер мен қызметкерлердің орнын ағылшын және француздықтар алды, бұл кейінгі ортағасырлық Шотландияның дамуына негіз болды. Англо-нормандық дворяндықтар шотланд аристократиясында орын алды және ол феодалдық жер иелену жүйесін енгізді, бұл рыцарь қызметі, қамалдар мен ауыр қаруланған ат әскерінің қол жетімді құрамын шығарды. Ол англо-нормандық сотты жасады, әділетке бақылау жасау үшін justicar кеңсесін және жергілікті жерлерді басқару үшін шерифтердің жергілікті кеңселерін енгізді. Ол Шотландияда алғашқы патшалық бургтарды құрды, белгілі бір елді мекендерге құқық берді, бұл алғашқы шынайы шотланд қалаларының дамуына әкелді және алғашқы шотланд монетасын енгізу сияқты экономикалық дамуға көмектесті. Ол анасы мен бауырлары бастаған процесті жалғастырып, Клунидегілерге негізделген шотланд монастырлықтарын реформалауға көмектесті және ол Батыс Еуропаның қалған бөлігіне жақын желілерде діни округтерді ұйымдастыруға қатысты. Бұл реформалар оның мұрагерлері мен немерелері Шотландияның IV Малькольмы және I Вильгельмімен бірге жалғастырылды, енді тәж примогенитура арқылы негізгі ру бойынша берілді, бұл бірнеше азғындықтарға әкелді.

Conversion to Christianity may have sped a long term process of gaelicisation of the Pictish kingdoms, which adopted Gaelic language and customs. There was also a merger of the Gaelic and Pictish crowns, although historians debate whether it was a Pictish takeover of Dál Riata, or the other way around. This culminated in the rise of Cínaed mac Ailpín (Kenneth MacAlpin) in the 840s, which brought to power the House of Alpin. In 867 AD the Vikings seized the southern half of Northumbria, forming the Kingdom of York; three years later they stormed the Britons' fortress of Dumbarton and subsequently conquered much of England except for a reduced Kingdom of Wessex, When he died as king of the combined kingdom in 900, Domnall II (Donald II) was the first man to be called rí Alban (i. e. King of Alba). The term Scotia was increasingly used to describe the kingdom between North of the Forth and Clyde and eventually the entire area controlled by its kings was referred to as Scotland. The long reign (900–942/3) of Causantín (Constantine II) is often regarded as the key to formation of the Kingdom of Alba. He was later credited with bringing Scottish Christianity into conformity with the Catholic Church. After fighting many battles, his defeat at Brunanburh was followed by his retirement as a Culdee monk at St. Andrews. The period between the accession of his successor Máel Coluim I (Malcolm I) and Máel Coluim mac Cináeda (Malcolm II) was marked by good relations with the Wessex rulers of England, intense internal dynastic disunity and relatively successful expansionary policies. In 945, Máel Coluim I annexed Strathclyde as part of a deal with King Edmund of England, where the kings of Alba had probably exercised some authority since the later 9th century, an event offset somewhat by loss of control in Moray. The reign of King Donnchad I (Duncan I) from 1034 was marred by failed military adventures, and he was defeated and killed by MacBeth, the mormaer of Moray, who became king in 1040. MacBeth ruled for seventeen years before he was overthrown by Máel Coluim, the son of Donnchad, who some months later defeated MacBeth's step son and successor Lulach to become King Máel Coluim III (Malcolm III). It was Máel Coluim III, who acquired the nickname "Canmore" (Cenn Mór, "Great Chief"), which he passed to his successors and who did most to create the Dunkeld dynasty that ruled Scotland for the following two centuries. Particularly important was his second marriage to the Anglo Hungarian princess Margaret. This marriage, and raids on northern England, prompted William the Conqueror to invade and Máel Coluim submitted to his authority, opening up Scotland to later claims of sovereignty by English kings. When Malcolm died in 1093, his brother Domnall III (Donald III) succeeded him. However, William II of England backed Máel Coluim's son by his first marriage, Donnchad, as a pretender to the throne and he seized power. His murder within a few months saw Domnall restored with one of Máel Coluim sons by his second marriage, Edmund, as his heir. The two ruled Scotland until two of Edmund's younger brothers returned from exile in England, again with English military backing. Victorious, Edgar, the oldest of the three, became king in 1097. Shortly afterwards Edgar and the King of Norway, Magnus Barefoot concluded a treaty recognising Norwegian authority over the Western Isles. In practice Norse control of the Isles was loose, with local chiefs enjoying a high degree of independence. He was succeeded by his brother Alexander, who reigned 1107–1124. When Alexander died in 1124, the crown passed to Margaret's fourth son David I, who had spent most of his life as a Norman French baron in England. His reign saw what has been characterised as a "Davidian Revolution", by which native institutions and personnel were replaced by English and French ones, underpinning the development of later Medieval Scotland. Members of the Anglo Norman nobility took up places in the Scottish aristocracy and he introduced a system of feudal land tenure, which produced knight service, castles and an available body of heavily armed cavalry. He created an Anglo Norman style of court, introduced the office of justicar to oversee justice, and local offices of sheriffs to administer localities. He established the first royal burghs in Scotland, granting rights to particular settlements, which led to the development of the first true Scottish towns and helped facilitate economic development as did the introduction of the first recorded Scottish coinage. He continued a process begun by his mother and brothers helping to establish foundations that brought reform to Scottish monasticism based on those at Cluny and he played a part in organising diocese on lines closer to those in the rest of Western Europe. These reforms were pursued under his successors and grandchildren Malcolm IV of Scotland and William I, with the crown now passing down the main line of descent through primogeniture, leading to the first of a series of minorities.

Тәуелсіздік соғыстары

1286 жылы король Александр III-нің қайтысы, ал 1290 жылы оның немересі және мұрагері Норвегияның Маргарет ханшайымының қайтысы мұрагерлік үшін 14 талапкерді қалдырды. Азамат соғысын болдырмау үшін шотланд ақсүйектері Англияның Эдуард I-нен төрелік етуді сұрады, ол 1292 жылы король болған Джон Баллиолды, ең күшті талапкерді таңдамас бұрын, Шотландия корольдігінің Англия тәжіне феодалдық тәуелділікте ұсталып тұрғанын заңды түрде мойындады. Аннандейлдің 5-ші лорды Роберт Брюс, келесі ең күшті талапкер, бұл нәтижені көңілі толмаған күйде қабылдады. Келесі бірнеше жылда Эдуард I алған жеңілдіктерін Джон корольдің билігін де, Шотландияның тәуелсіздігін де жүйелі түрде әлсірету үшін пайдаланды. 1295 жылы Джон өзінің басты кеңесшілерінің ықпалымен Франциямен одақтасты, ол Ескі Одақ деп аталды. 1296 жылы Эдуард Шотландияға басып кіріп, король Джонды тақтан түсірді. Келесі жылы Уильям Уоллес және Эндрю де Морей оккупацияға қарсы тұру үшін күш жинады және олардың бірлескен басшылығымен Стирлинг көпірі шайқасында ағылшын әскері жеңілді. Уоллес қысқа уақытқа Шотландияны Джон Баллиол атынан, патшалықтың қорғаушысы ретінде басқарды. Эдуард жеке өзі солтүстікке келіп, 1298 жылы Фолкирк шайқасында Уоллесті жеңді. Уоллес қашып кетті, бірақ Шотландияның қорғаушысы лауазымынан бас тартқан болуы мүмкін. 1305 жылы ол ағылшындардың қолына түсіп, Англияға адалдық танытпағанына қарамастан, опасыздық үшін өлім жазасына кесілді. Жауласқан Джон Комин мен Роберт Брюс, талапкердің немересі, оның орнына бірлескен қорғаушылар болып тағайындалды. 1306 жылдың 10 ақпанында Брюс Дэмфристегі Грейфрайрс шіркеуінде Коминды өлтіруге қатысты. Жеті аптадан кейін, 25 наурызда Брюс король болып жарияланды. Алайда Эдуардтың әскерлері Метвен шайқасында Брюстің шағын әскерін жеңгеннен кейін елді басып алды. Брюс пен оның ізбасарлары Папа Клемент V-тің құлшылықтан шығаруына қарамастан, оның қолдауы баяу күшейді; 1314 жылға қарай сэр Джеймс Дуглас және Томас Рэндольф сияқты жетекші ақсүйектердің көмегімен Ботуэлл мен Стирлинг қалалары ғана ағылшын бақылауында қалды. 1307 жылы Эдуард I қайтыс болды. Оның мұрагері Эдуард II Стирлинг қамалын қоршаудан босату және бақылауды қайта орнату үшін әскерін солтүстікке жылжытты. Роберт 1314 жылы Баннокберн шайқасында бұл әскерді жеңіп, де-факто тәуелсіздікке қол жеткізді. 1320 жылы Шотландия ақсүйектерінен Папаға наразылық білдірген Арброт декларациясы Иоанн XXII-ні бұрынғы құлшылықтан шығаруды жоюға және Шотландияның егемендігін ірі еуропалық династиялар мойындауы үшін шотланд патшаларының ағылшын патшаларына бағынуының әртүрлі актілерін жоюға көндірді. Декларация шотланд ұлттық санасының қалыптасуындағы ең маңызды құжаттардың бірі саналады. 1326 жылы Шотландияның бірінші толыққанды Парламенті шақырылды. Парламент 1235 жылы құрылған, бірақ 1326 жылы бургтардың өкілдері – бург комиссарлары – оларға қосылып, Үш қаруды құрды, ертеректегі дворяндар мен дін қызметкерлерінің кеңесі – коллоквиумнан пайда болған. 1328 жылы Эдуард III Роберт Брюс билігімен Шотландияның тәуелсіздігін мойындаған Эдинбург-Нортгемптон шартына қол қойды. Алайда Роберттің 1329 жылы қайтысынан кейін төрт жыл өткен соң, Англия Джон Баллиолдың ұлы Эдвард Баллиолды Шотландия тағына қайта орнату сылтауымен тағы да шабуыл жасады, осылайша Екінші Тәуелсіздік соғысы басталды.

The death of King Alexander III in 1286, and the death of his granddaughter and heir, Margaret, Maid of Norway, in 1290, left 14 rivals for succession. To prevent civil war the Scottish magnates asked Edward I of England to arbitrate, for which he extracted legal recognition that the realm of Scotland was held as a feudal dependency to the throne of England before choosing John Balliol, the man with the strongest claim, who became king in 1292. Robert Bruce, 5th Lord of Annandale, the next strongest claimant, accepted this outcome with reluctance. Over the next few years Edward I used the concessions he had gained to systematically undermine both the authority of King John and the independence of Scotland. In 1295, John, on the urgings of his chief councillors, entered into an alliance with France, known as the Auld Alliance. In 1296, Edward invaded Scotland, deposing King John. The following year William Wallace and Andrew de Moray raised forces to resist the occupation and under their joint leadership an English army was defeated at the Battle of Stirling Bridge. For a short time Wallace ruled Scotland in the name of John Balliol as Guardian of the realm. Edward came north in person and defeated Wallace at the Battle of Falkirk in 1298. Wallace escaped but probably resigned as Guardian of Scotland. In 1305, he fell into the hands of the English, who executed him for treason despite the fact that he owed no allegiance to England. Rivals John Comyn and Robert the Bruce, grandson of the claimant, were appointed as joint guardians in his place. On 10 February 1306, Bruce participated in the murder of Comyn, at Greyfriars Kirk in Dumfries. Less than seven weeks later, on 25 March, Bruce was crowned as King. However, Edward's forces overran the country after defeating Bruce's small army at the Battle of Methven. Despite the excommunication of Bruce and his followers by Pope Clement V, his support slowly strengthened; and by 1314 with the help of leading nobles such as Sir James Douglas and Thomas Randolph only the castles at Bothwell and Stirling remained under English control. Edward I had died in 1307. His heir Edward II moved an army north to break the siege of Stirling Castle and reassert control. Robert defeated that army at the Battle of Bannockburn in 1314, securing de facto independence. In 1320, the Declaration of Arbroath, a remonstrance to the Pope from the nobles of Scotland, helped convince Pope John XXII to overturn the earlier excommunication and nullify the various acts of submission by Scottish kings to English ones so that Scotland's sovereignty could be recognised by the major European dynasties. The Declaration has also been seen as one of the most important documents in the development of a Scottish national identity. In 1326, what may have been the first full Parliament of Scotland met. The parliament had evolved from an earlier council of nobility and clergy, the colloquium, constituted around 1235, but perhaps in 1326 representatives of the burghs – the burgh commissioners – joined them to form the Three Estates. In 1328, Edward III signed the Treaty of Edinburgh–Northampton acknowledging Scottish independence under the rule of Robert the Bruce. However, four years after Robert's death in 1329, England once more invaded on the pretext of restoring Edward Balliol, son of John Balliol, to the Scottish throne, thus starting the Second War of Independence.

Стюарттар

Давид II қайтыс болғаннан кейін, 1371 жылы Стюарт әулетінің алғашқы патшасы Роберт II таққа отырды. 1390 жылы оның ауырып жатқан ұлы Джон оның орнын басты, ол Роберт III деген патшалық есімді қабылдады. Роберт III билік құрған (1390–1406) жылдары билік көбінесе оның інісі, Альбани герцогы Роберт Стюарттың қолында болды. 1402 жылы оның үлкен ұлы, Ротсей герцогы Дэвидтің күмәнді жағдайда (мүмкін Альбани герцогының бұйрығымен) қаза болғаннан кейін, Роберт кіші ұлы, болашақ Джеймс I-нің қауіпсіздігі үшін қорқып, оны 1406 жылы Францияға жіберді. Бірақ ағылшылдар оны жол үстінде тұтқынға алып, ол 18 жыл бойы кепіл үшін ұсталды. Осының салдарынан Роберт III қайтыс болғаннан кейін Шотландияны регенттер басқарды: бірінші Альбани герцогы, кейін оның ұлы Мердок. 1424 жылы Шотландия кепіл төлегеннен кейін, 32 жастағы Джеймс ағылшын әйелімен бірге өзінің билігін орнатуға бел буды. 1482 жылы ағылшылдар Бервик-апон-Твидті басып алды. 1488 жылы Саучиберн шайқасында III Джеймс қаза болғаннан кейін, оның мұрагері IV Джеймс Аралдардың Лордының жартылай тәуелсіз билігін аяқтап, Батыс аралдарын Корольдік билікке алғаш рет бағындырды. 15 ғасырда Шотландия білім беру саласында айтарлықтай жетістіктерге жетті, 1413 жылы Сент-Эндрюс университеті, 1450 жылы Глазго университеті және 1495 жылы Абердин университеті құрылды, сондай-ақ 1496 жылғы Білім беру заңы қабылданды, ол барон мен еркін иеленушілердің барлық ұлдарының гимназияға баруын міндеттеді. IV Джеймс билігінде шотланд мәдениеті Еуропалық Ренессанстың ықпалымен гүлденген деп есептеледі. 1512 жылы Ескі Одақ жаңартылды, оның шарттары бойынша, француздар VIII Генрих басшылығымен ағылшылдардың шабуылына ұшырағанда, IV Джеймс Англияға қолдау көрсету үшін шабуыл жасады. Шайқас Флодден даласында шешулі түрде тоқтатылды, онда король, оның көптеген ақсүйектері және көптеген қарапайым сарбаздар қаза тапты, бұл «Ормандағы гүлдер» әнінде еске алынды. Шотландия үкіметі тағы да бала Джеймс V атынан регенттердің қолына берілді. Ол әкесінің билікке қарсы шыққан Таулы аймақтарды, Батыс және Солтүстік аралдарды және қиын шекараларды бағындыру саясатын жалғастырды. Ол француздық одақты сақтап, алдымен француз дворяны Мадлен Валуаға, содан кейін оның қайтысынан кейін Мари Гизге үйленді. Шотландия тағы да регенттің қолында болды. Екі жылдан кейін «Жорғалауға әрекеттену» басталды, VIII Генрихтің Мария мен оның ұлы Эдуардтың некелерін мәжбүрлеуге бағытталған әскери әрекеті. Бұл шекаралық ұрыстар және Шотландияға жасалған бірнеше ағылшын жорықтары түрінде болды. 1547 жылы VIII Генрих қайтыс болғаннан кейін, Англия регенті Эдвард Сеймурдың басшылығымен Пинки Клеу шайқасында жеңіске жетті, бұл «Жорғалауға әрекеттенудің» шыңы болды, содан кейін Хэддингтонды басып алу жүзеге асты. Мария бес жасында Францияға, француз тағының мұрагерінің қалыңдығы ретінде жіберілді. Оның анасы Мари Гиз Марияның және Францияның мүдделерін қорғау үшін Шотландияда қалды, бірақ Аран графы ресми түрде регент ретінде әрекет етті. Гиз француз әскерлерін шақырып, ағылшылдарға қарсылық көрсетуді күшейтуге көмектесті. 1550 жылы Англияда регент ауысқаннан кейін ағылшылдар Шотландиядан толықтай шығып кетті. 1554 жылдан бастап Мари Гиз регенттікті өз қолына алып, Шотландиядағы француз мүдделерін ілгерілетуді жалғастырды. Француз мәдени ықпалы шотланд тіліне француз сөздерінің көптеп енуіне әкелді. Бірақ француздарға қарсы сезімдер де өсті, әсіресе протестанттар арасында, олар ағылшылдарды табиғи одақтастары ретінде қарастырды. Бұл Лейт қамалында қарулы қақтығысқа әкелді. Мари Гиз 1560 жылдың маусымында қайтыс болды, көп ұзамай Эдинбург шартына қол қойылды, ол Шотландиядан француз және ағылшын әскерлерін шығаруды көздеген Ескі Одақтың аяқталуын білдірді. Шотландиядағы Реформация бірнеше күннен кейін болды, Шотландия Парламенті Рим-католик дінін жойып, миссаны тыйым салды. Темірқасық, королева Мария Францияда католик ретінде тәрбиеленіп, 1559 жылы король Франциск II болған Дофинге үйленді, осылайша Францияның патшайымы болды. Франциск 1560 жылы қайтыс болғаннан кейін, Мария, енді 19 жаста, Шотландияға қайтып келіп, билікті өз қолына алды. Жеке дініне қарамастан, ол католиктікті басып тастауға тырыспады, бұл басты католик дворяндарының наразылығын тудырды. Оның алты жылдық жеке билігі бірқатар дағдарыстармен толы болды, олар негізінен жетекші дворяндардың интригалары мен бәсекелестігінен туды. Оның хатшысы Дэвид Риччоның өлтірілуі оның танымалды емес екінші күйеуі Лорд Дарнлидің өлтірілуімен және Дарнлидің өлтірілуіне қатысы бар Ботуэлл графына қамауға алынып, үйленумен жалғасты. Мария мен Ботуэлл Карберри Хиллде лордтармен кездесті, олардың күштері тарап кеткеннен кейін, ол қашып кетті, ал оны Ботуэллдің қарсыластары тұтқынға алды. Мария Лохлевен қамалында түрмеге жабылды, 1567 жылдың шілдесінде ұлы Джеймс VI пайдасына тақтан басқаруға мәжбүр болды. Мария ақыры қашып, күшпен таққа қайта оралуға тырысты. 1568 жылы Лангсайд шайқасында жеңілгеннен кейін, ол Англияға қашып, кішкентай ұлын регенттердің қолына қалдырды. Шотландияда регенттер Джеймс VI атынан оның анасының жақтастарына қарсы азаматтық соғыс жүргізді. Англияда Мария католиктердің құпия жоспарларының ортасы болды және ақыры мемлекеттік қасақаналық үшін сотталды, содан кейін оның туысы Элизабет I бұйрығымен өлім жазасына кесілді.

After David II's death, Robert II, the first of the Stewart kings, came to the throne in 1371. He was followed in 1390 by his ailing son John, who took the regnal name Robert III. During Robert III's reign (1390–1406), actual power rested largely in the hands of his brother, Robert Stewart, Duke of Albany. After the suspicious death (possibly on the orders of the Duke of Albany) of his elder son, David, Duke of Rothesay in 1402, Robert, fearful for the safety of his younger son, the future James I, sent him to France in 1406. However, the English captured him en route and he spent the next 18 years as a prisoner held for ransom. As a result, after the death of Robert III, regents ruled Scotland: first, the Duke of Albany; and later his son Murdoch. When Scotland finally paid the ransom in 1424, James, aged 32, returned with his English bride determined to assert his authority. Berwick upon Tweed was captured by England in 1482. With the death of James III in 1488 at the Battle of Sauchieburn, his successor James IV successfully ended the quasi independent rule of the Lord of the Isles, bringing the Western Isles under effective Royal control for the first time. Scotland advanced markedly in educational terms during the 15th century with the founding of the University of St Andrews in 1413, the University of Glasgow in 1450 and the University of Aberdeen in 1495, and with the passing of the Education Act 1496, which decreed that all sons of barons and freeholders of substance should attend grammar schools. James IV's reign is often considered to have seen a flowering of Scottish culture under the influence of the European Renaissance. In 1512, the Auld Alliance was renewed and under its terms, when the French were attacked by the English under Henry VIII, James IV invaded England in support. The invasion was stopped decisively at the Battle of Flodden Field during which the King, many of his nobles, and a large number of ordinary troops were killed, commemorated by the song Flowers of the Forest. Once again Scotland's government lay in the hands of regents in the name of the infant James V.

James V finally managed to escape from the custody of the regents in 1528. He continued his father's policy of subduing the rebellious Highlands, Western and Northern isles and the troublesome borders. He also continued the French alliance, marrying first the French noblewoman Madeleine of Valois and then after her death Marie of Guise. Once again, Scotland was in the hands of a regent. Within two years, the Rough Wooing began, Henry VIII's military attempt to force a marriage between Mary and his son, Edward. This took the form of border skirmishing and several English campaigns into Scotland. In 1547, after the death of Henry VIII, forces under the English regent Edward Seymour, 1st Duke of Somerset were victorious at the Battle of Pinkie Cleugh, the climax of the Rough Wooing, and followed up by the occupation of Haddington. Mary was then sent to France at the age of five, as the intended bride of the heir to the French throne. Her mother, Marie de Guise, stayed in Scotland to look after the interests of Mary – and of France – although the Earl of Arran acted officially as regent. Guise responded by calling on French troops, who helped stiffen resistance to the English occupation. By 1550, after a change of regent in England, the English withdrew from Scotland completely. From 1554 on, Marie de Guise took over the regency and continued to advance French interests in Scotland. French cultural influence resulted in a large influx of French vocabulary into Scots. But anti French sentiment also grew, particularly among Protestants, who saw the English as their natural allies. This led to armed conflict at the siege of Leith. Marie de Guise died in June 1560, and soon after the Auld Alliance also ended, with the signing of the Treaty of Edinburgh, which provided for the removal of French and English troops from Scotland. The Scottish Reformation took place only days later when the Scottish Parliament abolished the Roman Catholic religion and outlawed the Mass. Meanwhile, Queen Mary had been raised as a Catholic in France, and married to the Dauphin, who became king as Francis II in 1559, making her queen consort of France. When Francis died in 1560, Mary, now 19, returned to Scotland to take up the government. Despite her private religion, she did not attempt to re impose Catholicism on her largely Protestant subjects, thus angering the chief Catholic nobles. Her six year personal reign was marred by a series of crises, largely caused by the intrigues and rivalries of the leading nobles. The murder of her secretary, David Riccio, was followed by that of her unpopular second husband Lord Darnley, and her abduction by and marriage to the Earl of Bothwell, who was implicated in Darnley's murder. Mary and Bothwell confronted the lords at Carberry Hill and after their forces melted away, he fled and she was captured by Bothwell's rivals. Mary was imprisoned in Lochleven Castle, and in July 1567, was forced to abdicate in favour of her infant son James VI. Mary eventually escaped and attempted to regain the throne by force. After her defeat at the Battle of Langside in 1568, she took refuge in England, leaving her young son in the hands of regents. In Scotland the regents fought a civil war on behalf of James VI against his mother's supporters. In England, Mary became a focal point for Catholic conspirators and was eventually tried for treason and executed on the orders of her kinswoman Elizabeth I.

Протестанттық реформация

XVI ғасырда Шотландияда протестанттық реформация өтті, ол негізінен кальвинистік ұлттық шіркеуді құрды, ол пресвитериандық бағытта болды және епископтардың билігін күрт шектеді. Ғасырдың басында ең алдымен Мартин Лютердің, содан кейін Джон Кальвиннің үйретіктері Шотландияға ықпал ете бастады, әсіресе континенттік университеттерге барып оқыған, дін қызметкері болуға дайындалып жатқан шотланд ғалымдары арқылы. 1528 жылы Сент-Эндрюсте лютерандық уағызшы Патрик Гамильтон дінге қарсы шығу айыбымен өлім жазасына кесілді. Басқалары, әсіресе Цвинглидің ықпалында болған Джордж Вишарт, 1546 жылы кардинал Беатонның бұйрығымен өртеліп, протестанттардың наразылығын тудырды. Вишарттың жақтастары Беатонды жақын арада өлтіріп, Сент-Эндрюс қамалын басып алды, француз күштерінің көмегімен бір жылдан кейін оны қайтарып алғанға дейін ұстап тұрды. Аман қалғандардың ішінде капеллан Джон Нокс та болды, олар Францияда галереяда құлдыққа жіберілді, бұл француздарға деген ашуды күшейтті және протестанттық қозғалыс үшін шейіттер жасады. Шектелген төзімділік және басқа елдердегі шотланд эмигранттары мен протестанттардың ықпалы протестантизмнің кеңеюіне әкелді, 1557 жылы лардтардың тобы өзін Конгрегацияның Лордтары деп жариялады және саяси тұрғыдан өз мүдделерін қорғады. 1560 жылы француз одағының күйреуі және ағылшынның араласуы шотланд шіркеуінде реформа жүргізуге мүмкіндік берді, осы арқылы салыстырмалы түрде аз, бірақ өте ықпалды протестанттар тобы өздерінің позициясын нығайтты. 1560 жылы Парламент папаның билігін және қасиетті миссаны жоққа шығаратын сенімді қабылдады, ал Шотландияның жас патшайымы Мэри сол кезде Францияда болды. Нокс, галереядан қашып, Кальвиннің ізбасары ретінде Женевада уақыт өткізгеннен кейін, осы кезеңнің ең маңызды тұлғасы болды. Нокс басқаратын реформаторлардың кальвинизмі пресвитериандық жүйені қабылдады және ортағасырлық шіркеудің көптеген әсемдігінен бас тартты. Реформаланған шіркеу жергілікті лардтарға айтарлықтай билік берді, олар көбінесе дін қызметкерлерін тағайындауды бақылайтын. Иконаларға қарсы күрес кең таралды, бірақ көбінесе реттелген түрде жүргізілді. Бұл кезде халықтың көп бөлігі, әдетте, католик болып қалды және шіркеу үшін таулы аймақтар мен аралдарға ену қиын болды, бірақ басқа жерлердегі реформациямен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз қуғын-сүргінмен жүргізілген біртіндеп қайта құру және консолидация процесін бастады. Әйелдер де сол кездегі діни қызығушылыққа қатысты. Кальвинизмнің теңдік және эмоционалдық аспектілері ерлер мен әйелдерге бірдей тартымды болды. Тарихшы Аласдейр Рафф былай деп мәлімдейді: "Ерлер мен әйелдердің құдайға таңдалғандардың қатарында болуы мүмкін деп есептелді. Құдайды қастерлейтін ерлер әйелдермен бірге дұға етуді және әңгімелесуді бағалады, бұл өзара қарым-қатынас ерлер мен әйелдер арасындағы махаббатқа толы некеге және жақын достыққа әкелді". Сонымен қатар, дін қызметкері мен оның әйел паштары арасындағы қасиетті байланыс күшейді. Әйелдер алғаш рет көптеген жаңа діни рөлдерді иеленіп, дұға ету қоғамдарында маңызды орын алды.

During the 16th century, Scotland underwent a Protestant Reformation that created a predominantly Calvinist national Kirk, which became Presbyterian in outlook and severely reduced the powers of bishops. In the earlier part of the century, the teachings of first Martin Luther and then John Calvin began to influence Scotland, particularly through Scottish scholars, often training for the priesthood, who had visited Continental universities. The Lutheran preacher Patrick Hamilton was executed for heresy in St. Andrews in 1528. The execution of others, especially the Zwingli influenced George Wishart, who was burnt at the stake on the orders of Cardinal Beaton in 1546, angered Protestants. Wishart's supporters assassinated Beaton soon after and seized St. Andrews Castle, which they held for a year before they were defeated with the help of French forces. The survivors, including chaplain John Knox, were condemned to be galley slaves in France, stoking resentment of the French and creating martyrs for the Protestant cause. Limited toleration and the influence of exiled Scots and Protestants in other countries, led to the expansion of Protestantism, with a group of lairds declaring themselves Lords of the Congregation in 1557 and representing their interests politically. The collapse of the French alliance and English intervention in 1560 meant that a relatively small, but highly influential, group of Protestants were in a position to impose reform on the Scottish church. A confession of faith, rejecting papal jurisdiction and the mass, was adopted by Parliament in 1560, while the young Mary, Queen of Scots, was still in France. Knox, having escaped the galleys and spent time in Geneva as a follower of Calvin, emerged as the most significant figure of the period. The Calvinism of the reformers led by Knox resulted in a settlement that adopted a Presbyterian system and rejected most of the elaborate trappings of the medieval church. The reformed Kirk gave considerable power to local lairds, who often had control over the appointment of the clergy. There were widespread, but generally orderly outbreaks of iconoclasm. At this point the majority of the population was probably still Catholic in persuasion and the Kirk found it difficult to penetrate the Highlands and Islands, but began a gradual process of conversion and consolidation that, compared with reformations elsewhere, was conducted with relatively little persecution. Women shared in the religiosity of the day. The egalitarian and emotional aspects of Calvinism appealed to men and women alike. Historian Alasdair Raffe finds that, "Men and women were thought equally likely to be among the elect Godly men valued the prayers and conversation of their female co religionists, and this reciprocity made for loving marriages and close friendships between men and women." Furthermore, there was an increasingly intense relationship in the pious bonds between minister and his women parishioners. For the first time, laywomen gained numerous new religious roles and took a prominent place in prayer societies.

17 ғасыр

1603 жылы шотланд королі Джеймс VI Англия корольдігінің тағына мұрагерлік етіп, Англия королі Джеймс I атанды, Эдинбургтен Лондонға көшіп, Англия мен Шотландияны бір монархтың билігінде біріктірді. Одақ жеке немесе династиялық одақ болды, короналар Джеймстің «Ұлыбританияның» жаңа «империялық» тағын құруға жасаған барлық күш-жігеріне қарамастан, екі бөлек және тәуелсіз қалды. Ирландия тәжі Джеймстің қолына өткенімен, ағылшындармен бірге, шотландтардың Ольстердегі, тарихи тұрғыдан ең қиын аймақта қоныстануына мүмкіндік берді, 17 ғасырдың ортасына дейін провинцияда шамамен 50 000 шотланд қоныстанды. Джеймс батыс таулы аймақтар мен аралдардағы билігін орнату үшін өзгеше тәсіл қолданды. Қазір қолжетімді болған қосымша әскери күш, әсіресе ағылшын теңіз флоты, Иона заңдарын қабылдауға себеп болды, осы заңдар Хебрид аралдарының клан басшыларын Шотландияның қалған бөлігімен интеграциялауға мәжбүр етті. Солтүстік Америкада, Нова-Скотияда шотланд колониясын құруға жасалған әрекеттер жеткілікті қаржы немесе ерікті отарлаушылардың болмауынан күрсініп қалды.

Епископтардың соғыстары

Джеймс Шотландия шіркеуін оңтүстік патшалығының жоғары шіркеуінің кейбір қағидаларын қабылдауға тырысқанмен, ол шектеулі табысқа жетті. Оның ұлы және мұрагері Карл I 1637 жылы шотланд шіркеуіне ағылшын үлгісіндегі дұға кітабын енгізе отырып, мәселені одан әрі ушықтырды. Бұл ашу-ыза тудырып, кең ауқымды бүліктерге әкеп соқты. (Аңыз бойынша, бұл бүлікке Женни Геддес атты әйел бастама берді, ол Сент-Джайлз соборында орындық лақтырды.) Шотландия қоғамының әртүрлі топтарының өкілдері 1638 жылы корольдің діни жаңалықтарына қарсылық білдіріп, Ұлттық келісімді жасады. Сол жылдың қараша айында мәселе одан да ушықты, Гласгоуда өткен Бас Ассамблея отырысында шотландиялық епископтар шіркеуден ресми түрде қуылды, ол толық пресвитериандық принциптер бойынша қайта құрылды. Карл әскери күш жинады; бірақ екі тараптың ешқайсысы жағдайды толыққанды әскери қақтығысқа дейін жеткізгісі келмегендіктен, Бервик бейбіт келісімі арқылы уақытша шешім табылды. Бұл Епископтар соғыстары барысында Карл ирландтық католиктерден әскер жинауға тырысты, бірақ Шотландия мен Англиядағы наразылық толқынынан кейін бас тартуға мәжбүр болды. Бұл әрекеттің салдары Ирландияда көтеріліске әкеп соқты, және Карл ағылшын Парламентінен қаржы сұрауға мәжбүр болды. Парламенттің реформа талаптары Англияда Азамат соғысының басталуына себеп болды. 1640 және 1650 жылдары Англия, Ирландия және Шотландияны қамтыған осы азамат соғыстары қазіргі тарихшыларға Үш Корольдік соғысы ретінде белгілі. Ал Келісімшілер Шотландияны басқаруға қалды, онда олар өздерінің үлкен армиясын құрып, елдің солтүстігіндегі епископальдықтар мен римдік католиктерге өз діни сенімдерін таңуға тырысты. Англияда оның діни саясаты да осындай наразылық тудырды, және ол 1629 жылдан бастап Парламентке жүгінбей билік жүргізді.

Азаматтық соғыс

Азамат соғыстары дамыған сайын, ағылшын парламентшілері патшаға қарсы әскери көмек сұрау үшін шотланд келісімшілеріне жүгінді. Шотландия шіркеуінің орнықтыруына кепілдік беретін және Англиядағы одан әрі реформаларды уәделейтін Салтанатты Лига мен Келісім жасалды. Шотланд әскерлері Карл I-ді жеңуде, әсіресе Марстон-Мур шайқасында маңызды рөл атқарды. Левен графының басшылығындағы әскер Англияның солтүстігін біраз уақытқа басып алды. Дегенмен, барлық шотландтар өз патшаларына қарсы қару көтеруді қолдамады. 1644 жылы Монтроздың 1-ші маркизі Джеймс Грэм патша үшін таулы аймақтарды көтеруге тырысты. Аз ғана шотландтар оның ізінен ерді, бірақ оған Аласдейр Макдональд (Макколла) басқаратын ирланд конфедерацияларынан жіберілген 1000 ирланд, таулы және аралдық әскерлері көмектесті, сондай-ақ оның жылдам соғыс жүргізуге білімімен ол үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1644 жылдың қыркүйегінде Типпермуир шайқасындағы жеңісімен Шотландияда Азамат соғысы басталды. Жақсы жаттығудан өтпеген келісімшілер жасақтарына қарсы бірнеше жеңіске жеткеннен кейін, жазықтар оның билігінде болды. Алайда, осы биік белесте оның әскерінің саны азайды, өйткені Макколла мен таулы жандар Кемпбеллдерге қарсы солтүстікте соғысты жалғастыруды жөн көрді. Ұзақ өтпей оның күшінен қалғандары Филипхоу шайқасында жеңіліске ұшырады. Солтүстікке қашып, Монтроз жаңа әскерлермен күресті жалғастыруға тырысты; бірақ 1646 жылдың шілдесінде король Ньюаркта шотланд әскеріне тапсырылғаннан кейін және азамат соғысы аяқталғаннан кейін оның әскері таратылды. Келесі жылы Карл Карисбрук қамалында тұтқында отырғанда, орташа шотланд пресвитериандарымен келісімге келді. Бұл құпия «Келісімде» шотландтар үш жылдық сынақ мерзімінде Англияда пресвитериандық дінді енгізуге корольдің келісіміне байланысты әскери көмек беруге уәде берді. Гамильтон герцогы корольді босату үшін Англияға жорық жасады, бірақ ол 1648 жылдың тамызында Престон шайқасында Оливер Кромвельден жеңіліске ұшырады.

Кромвельдік билік пен қалпына келтіру

1649 жылы Карл I-нің өлімі Келісімшіл үкімет тарапынан жасалған қарсылықтарға қарамастан орындалды және оның ұлы дереу Эдинбургте Карл II патшасы деп жарияланды. 1650 жылы Оливер Кромвель Шотландияға жорық жасап, Данбар шайқасында шотланд әскерін жеңді. Бір жыл өткен соң, Шотландияның Англияға жасаған жорығы Ворчестерде Кромвельдің қолынан тағы да жеңіліске ұшырады. Кромвель ағылшын үкіметіндегі басты тұлғаға айналды, ал Шотландияны Джордж Монк басқаратын ағылшын әскерлері басып алды. Ел пуритандық басқарудағы Одаққа қосылды, тәуелсіз шіркеу басқаруын, парламентін және заң жүйесін жоғалтты, бірақ ағылшын нарықтарына қол жеткізді. Одақты заңдастыру үшін түрлі әрекеттер жасалды, шотланд қалалары мен округтерінен өкілдерді келіссөздерге және әртүрлі ағылшын парламенттеріне шақырды, бірақ олар онда әрқашан жеткіліксіз өкілдік етті және наразылық білдіруге мүмкіндік таппады. Дегенмен, Кромвельдің парламенттерімен болған мәселелеріне байланысты түпкілікті бекіту 1657 жылға дейін кешіктірілді (Одақ ұсынысын қараңыз). Кромвельдің өлімінен және оның режимінің құлауынан кейін 1660 жылы Карл II таққа қайта отырды және Шотландия қайтадан тәуелсіз мемлекетке айналды. Шотландия өз заң жүйесін, парламентін және шіркеуін, сондай-ақ Парламентті басқаруға қолданылған Лордтар кеңесін, епископтарды және елге келмеген патшаны қайтарып алды. Ол парламентке жүгінбей, комиссарлар арқылы билік жүргізді. Бұл Джон, Миддлтон графымен басталып, корольдің інісі және мұрагері Йорк герцогы Джеймспен (Шотландияда Олбани герцогы ретінде танымал) аяқталды. Англияның теңіз саудасы туралы заңдары шотландтардың Англияның колонияларымен пайдалы сауда жасауына кедергі келтірді. Епископтықты қайта орнату, әсіресе елдің оңтүстік-батысында, күшті пресвитериандық көзқарастары бар аймақта, қиындықтар тудырды. Көптеген тұрғындар ресми шіркеуден бас тартып, заңсыз дала жиналыстарына, конвентикулярларға қатыса бастады. Оларды басуға жасалған ресми әрекеттер 1679 жылы көтеріліске әкелді, оны корольдің заңсыз ұлы Джеймс, Монмут герцогы Ботвелл Көпірі шайқасында жеңді. 1680-жылдардың басында қудалаудың күшейген кезеңі басталды, кейін ол "Қырғын уақыты" деп аталды. 1685 жылы Карл қайтыс болғаннан кейін, оның ағасы, католик, Шотландияның (және Англияның) Джеймс VII патшасы болды, жағдай шиеленістің шыңына жетті.

The execution of Charles I in 1649 was carried out in the face of objections by the Covenanter government and his son was immediately proclaimed as King Charles II in Edinburgh. Oliver Cromwell led an invasion of Scotland in 1650, and defeated the Scottish army at Dunbar. One year later, a Scottish invasion of England was again defeated by Cromwell at Worcester. Cromwell emerged as the leading figure in the English government and Scotland was occupied by an English force under George Monck. The country was incorporated into the Puritan governed Commonwealth and lost its independent church government, parliament and legal system, but gained access to English markets. Various attempts were made to legitimise the union, calling representatives from the Scottish burghs and shires to negotiations and to various English parliaments, where they were always under represented and had little opportunity for dissent. However, final ratification was delayed by Cromwell's problems with his various parliaments and the union did not become the subject of an act until 1657 (see Tender of Union). After the death of Cromwell and the regime's collapse, Charles II was restored in 1660 and Scotland again became an independent kingdom. Scotland regained its system of law, parliament and kirk, but also the Lords of the Articles (by which the crown managed parliament), bishops and a king who did not visit the country. He ruled largely without reference to Parliament, through a series of commissioners. These began with John, Earl of Middleton and ended with the king's brother and heir, James, Duke of York (known in Scotland as the Duke of Albany). The English Navigation Acts prevented the Scots engaging in what would have been lucrative trading with England's colonies. The restoration of episcopacy was a source of trouble, particularly in the south west of the country, an area with strong Presbyterian sympathies. Abandoning the official church, many of the inhabitants began to attend illegal field assemblies, known as conventicles. Official attempts to suppress these led to a rising in 1679, defeated by James, Duke of Monmouth, the King's illegitimate son, at the Battle of Bothwell Bridge. In the early 1680s a more intense phase of persecution began, later to be called "the Killing Time". When Charles died in 1685 and his brother, a Roman Catholic, succeeded him as James VII of Scotland (and II of England), matters came to a head.

VII Джеймстің куәлігі

Яков католиктерді үкіметтегі маңызды лауазымдарға тағайындады, ал құпия жиналыстарға қатысу өлім жазасымен қудаланды. Ол парламентті елемеді, кеңесті тазартып, римдік католиктерге діни төзімділікті күштеп жүргізді, бұл оның протестант тегіндегі халқын наразылыққа ұшыратты. Патшаның орнын оның қызы Мэри, протестант және Нидерланд штадхолдері Вильгельм Оранскийдің әйелі алмастырады деп күтілді, бірақ 1688 жылы Яков Джеймс Франсис Эдвард Стюарт деген ұл мұрагерін дүниеге келтіргенде, оның саясаты одан кейін де жалғасатыны анық болды. Жеті жетекші ағылшынның шақыруымен Вильгельм 40 000 әскермен Англияға қонды, ал Яков қашып кетті, нәтижесінде «Даңқты революция» болды. Эстаттар Яковтың өз әрекеттерімен тәжді жоғалтқанын (Англиядан өзгеше, ол құқықтық қиялдағы тақтан бас тартуға сүйенді) жариялап, оны Вильгельм мен Мэриге ұсынды, оны Вильгельм патшалық билікке шектеулермен бірге қабылдады. Вильгельмнің жақтастары үкіметте үстемдік құрғанымен, Джеймстің, әсіресе Таулы аймақта, көптеген ізбасарлары қалды. Оның ісі, латын тілінен (Jacobus) Яков деген мағынаны білдіретін якобизм деп аталды, бірқатар көтерілістерге әкелді. Якобиттердің алғашқы әскери әрекетіне Джон Грэм, Данди виконты басшылық етті. Оның күштері, көбінесе таулықтар, 1689 жылы Килликранки шайқасында Вильгельмнің күштерін жеңіске ұшыратты, бірақ олар ауыр шығынға ұшырады және Данди шайқаста қаза тапты. Оның басшылығы болмағандықтан Якобит әскері Дункельд шайқасында жеңілді. 1692 жылғы 13 ақпанда якобиттердің жеңілісінен кейін, кейін Гленкоу қырғыны деп белгілі болған оқиғада, Гленкоу кланынан 38 адам Аргилл графының жаяу әскер полкінің әскерилерімен қаза болды, себебі олар жаңа монархтарға адалдық серт беруде кешіккендігі айтылды.

1690-шы жылдардағы экономикалық дағдарыс

17 ғасырдың соңғы онжылдығында Реставрациядан бері үстемдік құрған жағдайлар аяқталды. 1689 жылдан 1691 жылға дейін француз протекционизмі мен шотланд мал саудасындағы өзгерістерге байланысты Балтық және Франциямен сауда төмендеді, одан кейін төрт жыл қатарымен (1695, 1696 және 1698–1699) егін жинау сәтсіз аяқталды, бұл кезең "жеті қиын жыл" деп белгілі болды. Оның нәтижесінде, әсіресе солтүстікте, ауыр ашаршылық пен халық азаюы орын алды. 1695 жылғы Шотландия Парламенті қиын экономикалық жағдайды жеңілдету мақсатында ұсыныстар қабылдады, оның ішінде Шотландия банкін құру да болды. "Африка және Үндістанға сауда жасайтын Шотландия компаниясы" халықтан ақша жинау арқылы капитал жинауға рұхсат берілді.

Дариен схемасының сәтсіздігі

Шотландияның компаниясы Шотландия үшін табысты шетелдік колония құру арманымен Уильям Паттерсон жасаған Дариен жобасына инвестиция салды. Дариен схемасы Шотландияда кең қолдау тапты, себебі жер иелері мен саудагерлер класы теңіз саудасы мен отаршылдықты Шотландия экономикасын жақсартудың жолы ретінде қарастырды. Эдинбург саудагерлері мен жер иелері элитасының капиталдық ресурстары жеткіліксіз болғандықтан, компания орташа әлеуметтік топтарға жүгінді, олар ақша сұрауға патриоттық ықыласпен жауап берді; ал төменгі топтар отаршылар болып ерікті жазылды. Бірақ ағылшын үкіметі бұл идеяға қарсы болды: 1689 жылдан 1697 жылға дейін Францияға қарсы Ұлы Одақтың соғысына қатысқан ол, аумақты Жаңа Гранаданың бөлігі деп таластаған Испанияны ренжіткісі келмеді. Ағылшын инвесторлары бас тартып кетті. Эдинбургке оралған компания бірнеше апта ішінде 400 000 фунт стерлинг жинады. 1698 жылы Панамаға үш шағын флот, барлығы 3000 адаммен аттанды. Көрсетілген жұмыс апатқа ұшырады. Жақсы жабдықталмаған, үздіксіз жаңбырлармен қиналған, жақын орналасқан Картахенадан испандықтардың шабуылына ұшыраған және Батыс Индияда ағылшындардан көмек алмаған отаршылар 1700 жылы жобаларын тастап кетті. Тек 1000 адам тірі қалды және бір ғана кеме Шотландияға қайта оралды. Тарихшы Джонатан Исраэль Одақтың «саяси және экономикалық тұрғыдан шешуші катализатор болғанын» айтады, өйткені ол амбициялы шотландтарға өркендеген империяға және оның өсіп келе жатқан саудасына тең құқықпен кіруге мүмкіндік берді. Шотландияның заманауи өнеркәсіптің бай көшбасшысына айналуы 1707 жылы Англиямен біріккеннен және дамыған ағылшын және империялық экономикаларға интеграцияланғаннан кейін келесі 150 жылда күтпегендей және жедел болды. Бұл трансформацияға 1770 жылдан кейін қарқынды өскен екі қала жетекшілік етті. Клайд өзенінің жағасындағы Глазго темекі мен қант саудасының және дамып келе жатқан тоқыма өнеркәсібінің орталығы болды. Эдинбург – шотландтық ағартушылықтың негізделген әкімшілік және интеллектуалдық орталығы еді.

With the dream of building a lucrative overseas colony for Scotland, the Company of Scotland invested in the Darien scheme, an ambitious plan devised by William Paterson to establish a colony on the Isthmus of Panama in the hope of establishing trade with the Far East. The Darién scheme won widespread support in Scotland as the landed gentry and the merchant class were in agreement in seeing overseas trade and colonialism as routes to upgrade Scotland's economy. Since the capital resources of the Edinburgh merchants and landholder elite were insufficient, the company appealed to middling social ranks, who responded with patriotic fervour to the call for money; the lower classes volunteered as colonists. But the English government opposed the idea: involved in the War of the Grand Alliance from 1689 to 1697 against France, it did not want to offend Spain, which claimed the territory as part of New Granada. The English investors withdrew. Returning to Edinburgh, the Company raised 400,000 pounds in a few weeks. Three small fleets with a total of 3,000 men eventually set out for Panama in 1698. The exercise proved a disaster. Poorly equipped; beset by incessant rain; under attack by the Spanish from nearby Cartagena; and refused aid by the English in the West Indies, the colonists abandoned their project in 1700. Only 1,000 survived and only one ship managed to return to Scotland. Historian Jonathan Israel holds that the Union "proved a decisive catalyst politically and economically," by allowing ambitious Scots entry on an equal basis to a rich expanding empire and its increasing trade. Scotland's transformation into a rich leader of modern industry came suddenly and unexpectedly in the next 150 years, following its union with England in 1707 and its integration with the advanced English and imperial economies. The transformation was led by two cities that grew rapidly after 1770. Glasgow, on the river Clyde, was the base for the tobacco and sugar trade with an emerging textile industry. Edinburgh was the administrative and intellectual centre where the Scottish Enlightenment was chiefly based.

Англиямен одақ

XVIII ғасырдың басында Шотландия мен Англия арасындағы саяси одақ саяси және экономикалық тұрғыдан тартымды болды, бұл Англияның, сондай-ақ дамып келе жатқан ағылшын империясының әлдеқайда ірі нарықтарын ашуға мүмкіндік берді. 17-ғасырдың соңынан бері экономикалық дағдарысқа тап болған ел, әсіресе 1704 жылы, Англияға мал мен зығыр сатуға көбірек тәуелді болды, ал Англия осыны одақ құруға қысым жасау үшін пайдаланды. Шотландия парламенті 1707 жылғы 6 қаңтарда 110 дауысқа 69 дауыспен Одақ шартының қабылдануына келісті. Бұл толыққанды экономикалық одақ болды, шындығында, оның 25 бабының көп бөлігі "Ұлыбритания" деп аталған жаңа мемлекет үшін экономикалық шараларға қатысты. Ол Парламенттің Төменгі палатасына 513 мүшесі бар 45 шотландтық және Лордтар палатасына 190 мүшесі бар 16 шотландтық қосты, сондай-ақ Шотландия парламентін таратып жіберді. Сондай-ақ, шотландтық валюта, салық жүйесі және сауданы реттейтін заңдар Лондон қабылдаған заңдармен алмастырылды. Шотландия заңдары ағылшын заңдарынан бөлек қалды, ал дін саласында өзгеріс болған жоқ. Англияның халқы сол кезде Шотландия халқынан шамамен бес есе көп болды және байлығы 36 есе артық еді.

Якобизм

Якобизм одақтың танымастығының төмендеуінен қайта жанданды. 1708 жылы Джеймс VII-нің ұлы Джеймс Фрэнсис Эдвард Стюарт, «Ескі талапкер» деп белгілі болды, 6000 әскері бар француз флотымен шабуылға тырысты, бірақ Корольдік теңіз күштері оның әскерін түсіруіне кедергі келтірді. Одан да маңызды әрекет 1715 жылы болды, Аннаның қайтысынан және Софияның үлкен ұлы Георг I-нің Ұлыбритания тағына отыруынан кейін. Бұл көтеріліс («Он бес» деп белгілі) Уэльсте, Девонда және Шотландияда бір уақытта көтеріліс жасауды көздеді. Алайда, үкімет тарапынан жасалған тұтқындаулар оңтүстікке қарайғы жоспарларды тоқтатты. Шотландияда Джон Эрскин, Мар графы, «Боббин Джон» лақап атымен белгілі, Якобит кландарын біріктірді, бірақ ол шешімсіз басшы және нашар сарбаз екенін көрсетті. Мар Перт қаласын басып алды, бірақ Аргилл герцогының кішігірім үкіметтік әскеріне Стирлинг жазығында тұруға мүмкіндік берді. Мар әскерінің бір бөлігі Солтүстік Англия мен Оңтүстік Шотландиядағы көтерілістерге қосылды, ал Якобиттер Престон шайқасында жеңілгенге дейін Англияға жол салып, 14 қарашада 1715 жылы капитуляциялады. Күн бұрын Мар Шерифмюир шайқасында Аргиллді жеңе алмады. Осы кезде Джеймс Шотландияға кешігіп келді, бірақ оған іс үмітсіз екені айтылды. Ол Францияға қашып кетті. 1719 жылы испандықтардың көмегімен жасалған Якобиттердің басып кіруі кландардан аз қолдау алды және Глен Шил шайқасында жеңіліспен аяқталды. 1745 жылы «Қырқ бес» деп белгілі Якобит көтерілісі басталды. Ескі талапкердің ұлы Чарльз Эдвард Стюарт, көбінесе Бони Принс Чарли немесе Жас талапкер деп аталды, Эрискей аралына қонды. Бірнеше кландар ықылассыз ғана оған қосылды. Бастапқыда ол Эдинбургті басып алып, Престонпанс шайқасында Шотландиядағы жалғыз үкіметтік армияны жеңіп, сәттілікке жетті. Якобит әскері Англияға жорық жасап, Карлайл қаласын басып алды және оңтүстікке қарай Дербиге дейін жетті. Алайда, Англияның Рим-католик Стюарт монархын қолдамайтыны анық болды. Якобит басшылығы сенімсіздік дағдарысына тап болды және екі ағылшын армиясы жақындағанда және Ганновер әскерлері континенттен қайтып келгенде Шотландияға шегінді. Шотландиядағы Чарльздың жағдайы нашарлай бастады, өйткені Уигтердің қолдаушылары жиналып, Эдинбургті қайта бақылауға алды. Стирлингке жасаған сәтсіз шабуылдан кейін ол солтүстікке қарай Инвернесске шегінді. Ол Камберленд герцогынан қуылды және 16 сәуірде 1746 жылы Кулоденде шаршаған әскерімен шайқасты, онда Якобиттердің үміті жойылды. 1746 жылдың қыркүйегіне дейін Шотландияда жасырынды. Оның жақтастарына қарсы қанды жазалау шаралары қабылданды және шетелдік державалар Якобиттерді қолдауын тоқтатты, ал эмиграциядағы сот Францияны тастауға мәжбүр болды. Ескі талапкер 1766 жылы, ал Жас талапкер, заңды мұрагерсіз, 1788 жылы қайтыс болды. Оның інісі, Йорк кардиналы Генри 1807 жылы қайтыс болғанда, Якобиттердің мақсаты аяқталды.

Jacobitism was revived by the unpopularity of the union. In 1708, James Francis Edward Stuart, the son of James VII, who became known as "The Old Pretender", attempted an invasion with a French fleet carrying 6,000 men, but the Royal Navy prevented it from landing troops. A more serious attempt occurred in 1715, soon after the death of Anne and the accession of the first Hanoverian king, the eldest son of Sophie, as George I of Great Britain. This rising (known as The 'Fifteen) envisaged simultaneous uprisings in Wales, Devon, and Scotland. However, government arrests forestalled the southern ventures. In Scotland, John Erskine, Earl of Mar, nicknamed Bobbin' John, raised the Jacobite clans but proved to be an indecisive leader and an incompetent soldier. Mar captured Perth, but let a smaller government force under the Duke of Argyll hold the Stirling plain. Part of Mar's army joined up with risings in northern England and southern Scotland, and the Jacobites fought their way into England before being defeated at the Battle of Preston, surrendering on 14 November 1715. The day before, Mar had failed to defeat Argyll at the Battle of Sheriffmuir. At this point, James belatedly landed in Scotland, but was advised that the cause was hopeless. He fled back to France. An attempted Jacobite invasion with Spanish assistance in 1719 met with little support from the clans and ended in defeat at the Battle of Glen Shiel. In 1745, the Jacobite rising known as The 'Forty Five began. Charles Edward Stuart, son of the Old Pretender, often referred to as Bonnie Prince Charlie or the Young Pretender, landed on the island of Eriskay in the Outer Hebrides. Several clans unenthusiastically joined him. At the outset he was successful, taking Edinburgh and then defeating the only government army in Scotland at the Battle of Prestonpans. The Jacobite army marched into England, took Carlisle and advanced as far as south as Derby. However, it became increasingly evident that England would not support a Roman Catholic Stuart monarch. The Jacobite leadership had a crisis of confidence and they retreated to Scotland as two English armies closed in and Hanoverian troops began to return from the continent. Charles' position in Scotland began to deteriorate as the Whig supporters rallied and regained control of Edinburgh. After an unsuccessful attempt on Stirling, he retreated north towards Inverness. He was pursued by the Duke of Cumberland and gave battle with an exhausted army at Culloden on 16 April 1746, where the Jacobite cause was crushed. Charles hid in Scotland with the aid of Highlanders until September 1746, when he escaped back to France. There were bloody reprisals against his supporters and foreign powers abandoned the Jacobite cause, with the court in exile forced to leave France. The Old Pretender died in 1766 and the Young Pretender, without legitimate issue, in 1788. When his brother, Henry, Cardinal of York, died in 1807, the Jacobite cause was at an end.

Якобиттік кезеңнен кейінгі саясат

Одақтың құрылуымен және якобитизмнің күйреуімен бірге, амбициялы орта және жоғарғы сыныпты шотландтар үшін Лондонға және Империяға қол жеткізу, кәсіпкер, зиялы және әскери маман болуға мүмкіндік беретін өте тартымды мансаптық жолдар ашылды. Мыңдаған шотландтар, көбінесе Лоуленд тұрғындары, жаңадан құрылған Британ Империясының саясатында, мемлекеттік қызметте, армия мен теңіз күштерінде, саудада, экономикада, колониялық кәсіпорындарда және басқа да салаларда билікке ие болды. Тарихшы Нил Дэвидсон "1746 жылдан кейін шотландтардың саяси өмірге қатысуы, әсіресе Шотландиядан тыс жерлерде, жаңа деңгейге көтерілді" деп атап көрсетті. Дэвидсон сондай-ақ "Британ экономикасына 'шөлкейіп' жатқандар емес, Шотландия – немесе дәлірек айтқанда, Лоуленд – оның ядросында жатыр" деді. Британ шенеуніктері шотланд әскерилерін ерекше бағалады. 1751 жылы Соғыс министрі Парламентке былай деді: "Біздің армиямызда мүмкіндігінше көп шотланд сарбаздары болуын қалаймын, өйткені олар көбінесе қайраттырақ және көтеріліске бейім емес". Шотландтарды жоғары азаматтық лауазымдарға белсенді түрде тарту, ағылшыздар арасында наразылық тудырды, ол Джон Уилкстің қатыгез сөздерінен бастап, танымал баспасөздердегі ұсақ-түйек әзілдер мен ұятсыз карикатураларға, сондай-ақ Сэмюэл Джонсон сияқты зиялылардың шотландтардың наразылығын тудырған жоғарыпарсылық қысымдарына дейін жетті. Джонсон өзінің сөздігінде сұлыны "Англияда әдетте жылқыға берілетін, бірақ Шотландияда халықты асырайтын дәнді" деп анықтады. Лорд Элибанк бұған жауап ретінде: "Рас, ал сіз осындай адамдар мен осындай жылқыны қайда табасыз?" деді. 18-шы ғасырдың соңында Шотландия саясатына Уигтер басымдық құрды, Аргиллдің 3-ші герцогы (1682–1761) Арчибальд Кэмпбеллтің игі басқаруымен, ол 1720-шы жылдардан бастап 1761 жылы қайтыс болғанға дейін «Шотландияның вице-королі» рөлін атқарды. Шотландия Америка революциясы кезінде патшаны ынтамен қолдады. Генри Дандас (1742–1811) ғасырдың соңғы бөлігінде саяси істерге үстемдік етті. Дандас 1806 жылы билігін жоғалтқанға дейін премьер-министр Уильям Питт кішімен одақтасып, патронажды аяусыз пайдалану арқылы интеллектуалдық және әлеуметтік өзгерістертің жақтаушыларын жеңді. Жергілікті басқарудың негізгі бірлігі – приход болды, және ол шіркеудің бір бөлігі болғандықтан, ақсақалдар жергілікті тұрғындарды адалсыздық, маскүнемдік, әйел сауғалау, қарғыс айту және сенбі күнін бұзу сияқты арамдықтар үшін жазалап, қоғамдық ұятқа ұшыратты. Назар негізінен кедейлерге, жер иелеріне («лэрдтерге») және дворяндарға, сондай-ақ олардың қызметшілеріне аударылды, олар приходтың бақылауына жатпады. Полиция жүйесі 1800 жылдан кейін әлсіреп, 1850 жылдары көптеген жерлерде жойылды.

With the advent of the Union and the demise of Jacobitism, access to London and the Empire opened up very attractive career opportunities for ambitious middle class and upper class Scots, who seized the chance to become entrepreneurs, intellectuals, and soldiers. Thousands of Scots, mainly Lowlanders, took up positions of power in politics, civil service, the army and navy, trade, economics, colonial enterprises and other areas across the nascent British Empire. Historian Neil Davidson notes that "after 1746 there was an entirely new level of participation by Scots in political life, particularly outside Scotland". Davidson also states that "far from being ‘peripheral’ to the British economy, Scotland – or more precisely, the Lowlands – lay at its core". British officials especially appreciated Scottish soldiers. As the Secretary of War told Parliament in 1751, "I am for having always in our army as many Scottish soldiers as possible because they are generally more hardy and less mutinous". The national policy of aggressively recruiting Scots for senior civilian positions stirred up resentment among Englishmen, ranging from violent diatribes by John Wilkes, to vulgar jokes and obscene cartoons in the popular press, and the haughty ridicule by intellectuals such as Samuel Johnson that was much resented by Scots. In his great Dictionary Johnson defined oats as, "a grain, which in England is generally given to horses, but in Scotland supports the people." To which Lord Elibank retorted, "Very true, and where will you find such men and such horses?" Scottish politics in the late 18th century was dominated by the Whigs, with the benign management of Archibald Campbell, 3rd Duke of Argyll (1682–1761), who was in effect the "viceroy of Scotland" from the 1720s until his death in 1761. Scotland generally supported the king with enthusiasm during the American Revolution. Henry Dundas (1742–1811) dominated political affairs in the latter part of the century. Dundas defeated advocates of intellectual and social change through his ruthless manipulation of patronage in alliance with Prime Minister William Pitt the Younger, until he lost power in 1806. The main unit of local government was the parish, and since it was also part of the church, the elders imposed public humiliation for what the locals considered immoral behaviour, including fornication, drunkenness, wife beating, cursing and Sabbath breaking. The main focus was on the poor and the landlords ("lairds") and gentry, and their servants, were not subject to the parish's control. The policing system weakened after 1800 and disappeared in most places by the 1850s.

Клан жүйесінің құлдырауы

17 ғасырдан бұрын Шотландия билеушілеріне қарсы күш ретінде Таулы аймақтар мен аралдардағы кландық жүйе қарастырылды. Джеймс VI-ның бақылауды күшейту үшін қолданған шараларының ішінде Иона заңдары болды, ол клан басшыларын Шотландия қоғамының қалған бөлігімен біріктіруге бағытталған әрекет еді. Бұл 18 ғасырдың екінші жартысына қарай клан басшыларының өздерін патриархтары емес, коммерциялық жер иелері ретінде қарастыра бастаған баяу өзгеріс процесін бастады. Бұл бастапқыда жалға алушылар үшін табиғаттағы төлемдердің орнына ақшалай жалдау ақысын білдірді. Кейіннен жалдау ақысын көбейту жиі кездесетін құбылысқа айналды. 1710 жылдары Аргилл герцогтары өздерінің жерлерінің бір бөлігін аукционға қоя бастады; 1737 жылға қарай мұндай шара Аргилл иеліктерінде жүзеге асырылды. Бұл коммерциялық көзқарас клан мүшелеріне жер беру міндеттемесін қамтитын dùthchas қағидасын ығыстырды. Бұл көзқарас Таулы аймақтың элитасына (бірақ жалға алушыларына емес) баяу тарады. Клан басшылары Шотландия және Ұлыбритания қоғамдарымен тығыз байланысқа түскенде, олардың көптегені үлкен қарыздарға батты. 1770 жылдардан бастап Таулы аймақтағы мүлікті кепілге қойып қарыз алу оңайырақ болды. Қарыз берушілердің басым бөлігі Таулы аймақтан тыс адамдар мен ұйымдар болғандықтан, қарыз алушы төлемді орындамаған жағдайда кепілдіктерді алуға көбірек дайындық танытты. Бұл, Таулы аймақтың элитасының таңғажайып қаржылық біліміздігімен қосылғанда, 1770-1850 жылдар аралығында көптеген Таулы аймақтағы жер иелері отбасыларының мүліктерін сатуға мәжбүр етті. (Осы кезеңнің соңында толық мүлік сатылған жағдайлардың саны ең көп болды.) 1745 жылғы Якобит көтерілісі Таулы аймақтың кландарының жауынгерлерді қысқа мерзімде жинау қабілетіне соңғы маңызды кезең берді. Каллодендегі жеңілістен кейін соғысты жалғастыруға деген ынта жоғалып, клан басшылары коммерциялық жер иелері болуға қайта оралды. Бұл көтерілістен кейін қабылданған жазалау заңдарының нәтижесінде үдеді. Олардың ішінде 1746 жылғы Мұрагерлік юрисдикциялар туралы заң болды, ол клан басшыларынан сот функцияларын алып тастап, оларды Шотландия соттарына берді. Т. М. Девин Куллоденнен кейінгі заңнама мен кландық жүйенің құлдырауы арасындағы себеп-салдар байланысын анық көруден сақтайды. Ол бұл шаралардың тиімділігіне күмән келтіріп, В. А. Спектің пікірін келтіреді, ол аймақтың тынышталуын үкіметтің жазалау шараларына қарағанда "көтеріліске қарсы ынтаның болмауына" жатқызады. Девин Гельддондағы әлеуметтік өзгерістер 1760 және 1770 жылдары ғана басталғанын атап өтеді, өйткені бұл төмендіктердің индустриялануы мен урбанизациялануының нарықтық қысымын күшейтумен сәйкес келді. 45-ші жылғы көтерілісшілерге тиесілі 41 мүлік корольдікке тәркіленді. Олардың басым көпшілігі несие берушілерге төлем жасау үшін аукцион арқылы сатылды. 1752 және 1784 жылдар аралығында 13 мүлік үкімет атынан сақталып, басқарылды. 1730 жылдары Аргилл герцогтарының жасаған өзгерістері аймақтағы көптеген таксмендерді ығыстырды. 1770 жылдан бастап бұл Таулы аймақтағы саясаттың бір бөлігіне айналды. Жалға беруді шектеудің нәтижесінде жер иелері нақты шаруалар төлеген барлық жалдау ақысын алды, осылайша олардың табысы артты. 19 ғасырдың басында таксмендер Таулы қоғамның сирек кездесетін бөлігіне айналды. Т. М. Девин "бұл таптың ығысуы ескі гель қоғамының өлімінің ең айқын көрінісі" деп сипаттайды. Көптеген адамдар эмиграцияға кетті, олардың жалға алушыларының топтарын Солтүстік Америкаға бастап кетті. Бұл жалға алушылар Таулы шаруалар қоғамының жақсы бөлігінен шыққан және олар өздерінің капиталы мен кәсіпкерлік энергиясын жаңа әлемге алып кетті, үй иелері енгізген экономикалық өзгерістерге қатысуға дайын емес еді, бұл көбінесе жалға алушы мәртебесін жоғалтумен байланысты. 1760-1850 жылдар аралығында бүкіл Таулы аймақта ауыл шаруашылығының жақсаруы енгізілді. Бұл жағдайға байланысты жер аударылулар "Таулы аймақтың тазалауы" деп аталды. Аймақтық айырмашылықтар болды. Таулы аймақтың шығысы мен оңтүстігінде жүгіру жүйесімен жұмыс істеген ескі қалалар немесе баилиандардың орнына үлкен жабық шаруашылықтар пайда болды, онда жалға алушылар аз, ал осы үлкен шаруашылықтарда жұмыс істейтін тұрғындардың саны пропорционалды түрде көп болды. (Бұл төмендіктердегі жағдайға ұқсас болды.) Солтүстік және батыста, соның ішінде Хебридтер аралдарында, жерлер жүгіру жүйесінен шығарылған кезде Крофтинг қауымдастықтары құрылды. Бұл өзгерістердің көбісі ірі мал шаруашылығы фермаларын құруға бағытталды, ал ескі ығыстырылған шаруалар жағалау аймақтарындағы немесе сапасы нашар жерлердегі жаңа крофттарға көшті. Қой шаруашылығы 18 ғасырдың соңында үлкен пайда әкелді, сондықтан бұрынғы шаруалар төлегенге қарағанда айтарлықтай жоғары жалдау ақысын төлеуге мүмкіндік берді. Әсіресе Хебридтерде, кейбір крофтинг қауымдастықтары кепті өндіру үшін құрылды. Басқалары балық аулаумен айналысты. Крофт өлшемдері кішкентай болып сақталды, сондықтан иелері өсіре алатындарына қосымша жұмыс табуға мәжбүр болды. Бұл төмендіктерге маусымдық мигрант жұмысшылардың санын арттырды. Нәтижесінде төмендіктермен байланыс Таулы аймақтың өмірінің барлық аспектілеріне үлкен әсер етті, кіріс деңгейіне, әлеуметтік көзқарастарға және тілге қатысты. Мигранттық жұмыс ағылшын тілін білуге артықшылық берді, ол "жұмыс тілі" деп есептелді. 1846 жылы Таулы аймақтың картоп ашаршылығы Солтүстік және Батыс Таулы аймақтарының крофтинг қауымдастықтарына соқты. 1850 жылға қарай қайырымдылық көмек көрсету тоқтатылды, егін нашарлығына қарамастан, жер иелері, қайырымдылық ұйымдары және үкімет эмиграцияны ынталандыруға көшті. Нәтижесінде 1846 мен 1856 жылдар аралығында жер иелері 11 000-ға жуық адамға "көмектесілген жолдармен" қамтамасыз етті, ең көп саны 1851 жылы саяхаттады. Тағы 5 000 адам Ұлыбритания мен Аралдар эмиграциялық қоғамы арқылы Австралияға эмиграциялады. Мұны өздері төлем жасаған, бірақ саны белгісіз, сондай-ақ Колониялық жер және эмиграция комиссиясы көмектескен адамдардың санына қосу керек. Бұл шамамен 200 000 адамды құрайтын ашаршылықтан зардап шеккен халықтың арасында болды. Көптеген қалғандар ашаршылық кезінде қажеттілік тудырып, ашаршылық аяқталғаннан кейін жұмыс істеуге үйренгендіктен, төмендіктерде уақытша жұмыс іздеуге көбірек араласты. Таулы аймақтан ұзақ мерзімге шығу – көбінесе жылдың көп бөлігіне немесе одан да көпке созылды. Бұған мысал ретінде гель тілінде сөйлейтін аймақтың қашық батысынан шыққан 30 000-ға жуық ер және әйелдің шабақ балық аулау маусымында шығыс жағалауындағы балық аулау порттарына саяхаттағаны, 1854 мен 1884 жылдар аралығында 60% өскен өнеркәсіпте еңбек еткені келтірілуі мүмкін. Тазалаудан кейін Таулы аймақтан эмиграцияның одан да үлкен кезеңі басталды, ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және Ұлы депрессияның басына дейін жалғасты.

The clan system of the Highlands and Islands had been seen as a challenge to the rulers of Scotland from before the 17th century. James VI's various measures to exert control included the Statutes of Iona, an attempt to force clan leaders to become integrated into the rest of Scottish society. This started a slow process of change which, by the second half of the 18th century, saw clan chiefs start to think of themselves as commercial landlords, rather than as patriarchs of their people. To their tenants, initially this meant that monetary rents replaced those paid in kind. Later, rent increases became common. In the 1710s the Dukes of Argyll started putting leases of some of their land up for auction; by 1737 this was done across the Argyll property. This commercial attitude replaced the principle of dùthchas, which included the obligation on clan chiefs to provide land for clan members. The shift of this attitude slowly spread through the Highland elite (but not among their tenants). As clan chiefs became more integrated into Scottish and British society, many of them built up large debts. It became easier to borrow against the security of a Highland estate from the 1770s onwards. As the lenders became predominantly people and organisations outside the Highlands, there was a greater willingness to foreclose if the borrower defaulted. Combined with an astounding level of financial incompetence among the Highland elite, this ultimately forced the sale of the estates of many Highland landed families over the period 1770–1850. (The greatest number of sales of whole estates was toward the end of this period.) The Jacobite rebellion of 1745 gave a final period of importance to the ability of Highland clans to raise bodies of fighting men at short notice. With the defeat at Culloden, any enthusiasm for continued warfare disappeared and clan leaders returned to their transition to being commercial landlords. This was arguably accelerated by some of the punitive laws enacted after the rebellion. These included the Heritable Jurisdictions Act of 1746, which removed judicial roles from clan chiefs and gave them to the Scottish law courts. T. M. Devine warns against seeing a clear cause and effect relationship between the post Culloden legislation and the collapse of clanship. He questions the basic effectiveness of the measures, quoting W. A. Speck who ascribes the pacification of the area more to "a disinclination to rebel than to the government's repressive measures." Devine points out that social change in Gaeldom did not pick up until the 1760s and 1770s, as this coincided with the increased market pressures from the industrialising and urbanising Lowlands. 41 properties belonging to rebels were forfeited to the Crown in the aftermath of the '45. The vast majority of these were sold by auction to pay creditors. 13 were retained and managed on behalf of the government between 1752 and 1784. The changes by the Dukes of Argyll in the 1730s displaced many of the tacksmen in the area. From the 1770s onwards, this became a matter of policy throughout the Highlands. The restriction on subletting by tacksmen meant that landlords received all the rent paid by the actual farming tenants – thereby increasing their income. By the early part of the 19th century, the tacksman had become a rare component of Highland society. T. M. Devine describes "the displacement of this class as one of the clearest demonstrations of the death of the old Gaelic society." Many emigrated, leading parties of their tenants to North America. These tenants were from the better off part of Highland peasant society, and, together with the tacksmen, they took their capital and entrepreneurial energy to the New World, unwilling to participate in economic changes imposed by their landlords which often involved a loss of status for the tenant. Agricultural improvement was introduced across the Highlands over the relatively short period of 1760–1850. The evictions involved in this became known as the Highland clearances. There was regional variation. In the east and south of the Highlands, the old townships or bailtean, which were farmed under the run rig system were replaced by larger enclosed farms, with fewer people holding leases and proportionately more of the population working as employees on these larger farms. (This was broadly similar to the situation in the Lowlands.) In the north and west, including the Hebrides, as land was taken out of run rig, Crofting communities were established. Much of this change involved establishing large pastoral sheep farms, with the old displaced tenants moving to new crofts in coastal areas or on poor quality land. Sheep farming was increasingly profitable at the end of the 18th century, so could pay substantially higher rents than the previous tenants. Particularly in the Hebrides, some crofting communities were established to work in the kelp industry. Others were engaged in fishing. Croft sizes were kept small, so that the occupiers were forced to seek employment to supplement what they could grow. This increased the number of seasonal migrant workers travelling to the Lowlands. The resulting connection with the Lowlands was highly influential on all aspects of Highland life, touching on income levels, social attitudes and language. Migrant working gave an advantage in speaking English, which came to be considered "the language of work". In 1846 the Highland potato famine struck the crofting communities of the North and West Highlands. By 1850 the charitable relief effort was wound up, despite the continuing crop failure, and landlords, charities and the government resorted to encouraging emigration. The overall result was that almost 11,000 people were provided with "assisted passages" by their landlords between 1846 and 1856, with the greatest number travelling in 1851. A further 5,000 emigrated to Australia, through the Highland and Island Emigration Society. To this should be added an unknown, but significant number, who paid their own fares to emigrate, and a further unknown number assisted by the Colonial Land and Emigration Commission. This was out of a famine affected population of about 200,000 people. Many of those who remained became even more involved in temporary migration for work in the Lowlands, both out of necessity during the famine and having become accustomed to working away by the time the famine ceased. Much longer periods were spent out of the Highlands – often for much of the year or more. One illustration of this migrant working was the estimated 30,000 men and women from the far west of the Gaelic speaking area who travelled to the east coast fishing ports for the herring fishing season – providing labour in an industry that grew by 60% between 1854 and 1884. The clearances were followed by a period of even greater emigration from the Highlands, which continued (with a brief lull for the First World War) up to the start of the Great Depression.

Түсіндіру

Тарихшы Джонатан Исраэль 1750 жылға қарай Шотландияның ірі қалалары өзара қолдау көрсететін институттардың – университеттер, оқу қоғамдары, кітапханалар, мерзімді басылымдар, мұражайлар және масондық ложалар сияқты – интеллектуалды инфрақұрылымын құрғанын айтады. Шотландиялық желі «негізінен либералды кальвинистік, ньютонистік және «дизайнға» бағытталған сипатқа ие болды, бұл трансатлантикалық Ағартушылықтың одан әрі дамуында маңызды рөл атқарды». Францияда Вольтер: «Біз өркениет туралы барлық идеяларымызды Шотландиядан аламыз» деді, ал шотландтар өз кезегінде француз идеяларына жақын назар бөлді. Тарихшы Брюс Ленман олардың «басты жетістігі – әлеуметтік үрдістерді тану және түсіндірудің жаңа қабілеті болды» дейді. Шотландтық Ағартушылықтың алғашқы маңызды философы – 1729 жылдан 1746 жылға дейін Глазго университетінің философия кафедрасын басқарған Фрэнсис Хатчесон. Томас Гоббстің идеяларына балама ұсынған моральдық философ, оның әлемдік ой-пікірге қосқан маңызды үлесі – пайдалылық және салдарлылық принципі, оның сөзінше, «ең көп адам үшін ең үлкен бақыт». Ғылыми әдіске енгізілгеннің көп бөлігі (білімнің табиғаты, дәлелдер, тәжірибе және себеп-салдарлық байланыс) және ғылым мен дін арасындағы қарым-қатынасқа қатысты кейбір қазіргі көзқарастар оның шәкірттері Дэвид Юм мен Адам Смитпен дамытылды. Юм философияның скептикалық және эмпирикалық дәстүрлерінің маңызды тұлғасына айналды. Ол және басқа шотландтық Ағартушылық ойшылдары «адам туралы ғылым» деп атаған істі дамытты, ол Джеймс Бернетт, Адам Фергюсон, Джон Миллар және Уильям Робертсон сияқты авторлардың еңбектерінде тарихи тұрғыдан көрінді, олардың барлығы ежелгі және примитивті мәдениеттердегі адамдардың қалай әрекет ететінін ғылыми тұрғыдан зерттеумен қатар, қазіргі заманның айқындаушы күштерін жақсы түсінді. Қазіргі заманғы әлеуметтану негізінен осы қозғалыстан және Джеймс Мэдисонға (соның салдарынан АҚШ Конституциясына) тікелей әсер еткен Юмның философиялық тұжырымдамаларынан туындады, ал Дугальд Стюарт тарапынан танымал болған кезде классикалық либерализмнің негізін құрады. Адам Смит «Халықтардың байлығы» атты еңбегін жариялады, ол көбінесе заманауи экономиканың алғашқы еңбегі саналады. Ол британдық экономикалық саясатына дереу әсер етті және XXI ғасырда да жаһандану мен тарифтер туралы талқылауларды қалыптастыруда. Шотландтық Ағартушылықтың назары интеллектуалды және экономикалық мәселелерден бастап, дәрігер және химик Уильям Калленнің, агроном және экономист Джеймс Андерсонның, химик және дәрігер Джозеф Блэктің, табиғатты зерттеуші Джон Уокердің және алғашқы қазіргі заманғы геолог Джеймс Хаттонның еңбектерінде көрсетілгендей, нақты ғылыми мәселелерге дейін жетеді.

Historian Jonathan Israel argues that by 1750 Scotland's major cities had created an intellectual infrastructure of mutually supporting institutions, such as universities, reading societies, libraries, periodicals, museums and masonic lodges. The Scottish network was "predominantly liberal Calvinist, Newtonian, and 'design' oriented in character which played a major role in the further development of the transatlantic Enlightenment ." In France Voltaire said "we look to Scotland for all our ideas of civilization," and the Scots in turn paid close attention to French ideas. Historian Bruce Lenman says their "central achievement was a new capacity to recognize and interpret social patterns." The first major philosopher of the Scottish Enlightenment was Francis Hutcheson, who held the Chair of Philosophy at the University of Glasgow from 1729 to 1746. A moral philosopher who produced alternatives to the ideas of Thomas Hobbes, one of his major contributions to world thought was the utilitarian and consequentialist principle that virtue is that which provides, in his words, "the greatest happiness for the greatest numbers". Much of what is incorporated in the scientific method (the nature of knowledge, evidence, experience, and causation) and some modern attitudes towards the relationship between science and religion were developed by his protégés David Hume and Adam Smith. Hume became a major figure in the skeptical philosophical and empiricist traditions of philosophy. He and other Scottish Enlightenment thinkers developed what he called a 'science of man', which was expressed historically in works by authors including James Burnett, Adam Ferguson, John Millar and William Robertson, all of whom merged a scientific study of how humans behave in ancient and primitive cultures with a strong awareness of the determining forces of modernity. Modern sociology largely originated from this movement and Hume's philosophical concepts that directly influenced James Madison (and thus the United States Constitution) and when popularised by Dugald Stewart, would be the basis of classical liberalism. Adam Smith published The Wealth of Nations, often considered the first work on modern economics. It had an immediate impact on British economic policy and in the 21st century still framed discussions on globalisation and tariffs. The focus of the Scottish Enlightenment ranged from intellectual and economic matters to the specifically scientific as in the work of the physician and chemist William Cullen, the agriculturalist and economist James Anderson, chemist and physician Joseph Black, natural historian John Walker and James Hutton, the first modern geologist.

Индустрияландырудың басталуы

Англиямен тарифтік келісімдер жойылғандықтан, шотланд саудагерлері үшін сауда мүмкіндігі зор болды. Дегенмен, 1750 жылы Шотландия әлі де 1,3 миллион халқы бар кедей, ауылдық, егіншілік қоғам болып қала берді. Кейбір прогресс байқалды: 1700 жылдан кейін Жазықтардағы егіншілік тұрақты түрде жақсартылып, стандарттар жоғары деңгейде сақталды. Англияға зығыр мен мал сату, әскери қызметтен түскен кірістер және 1740 жылдан кейін Глазгодағы темекі саудагерлері басымдық құрған темекі саудасы дамыды. Америка саудасынан пайда тапқан саудагерлер былғары, мата, темір, көмір, қант, арқан, желкен матасы, шыны, сыра қайнату және сабын жасау өндірісіне инвестициялауға кірісіп, 1815 жылдан кейін қаланың жетекші өнеркәсіптік орталыққа айналуының негізін қалады. Америка революциясы (1776–1783) кезінде темекі саудасы құлдырады, себебі американдық порттарды британдық блокадасымен оның көздері кесіліп тасталды. Алайда, Батыс Индиямен сауда темекі бизнесінің жоғалғанын өтеуге көмектесті.

Зығыр 18 ғасырда Шотландияның маңызды өнеркәсібі болды және кейінірек мақта, джут және жүн өнеркәсібінің негізін құрады. Шотландияның өнеркәсіптік саясатын Шотландиядағы Балық шаруашылығы және өндіріс жөніндегі сенімділер кеңесі жасады, ол Англиямен бәсекелеспей, толықтыратын экономика құруға тырысты. Англияда жүн болғандықтан, бұл зығырды білдірді. Кеңес тарапынан ынталандырылып, субсидияланғандықтан, ол неміс өнімдерімен бәсекелесе алды, саудагер кәсіпкерлер зығыр өндірісінің барлық кезеңдерінде үстемдікке ие болды және шотланд зығырының үлесін, әсіресе американдық колониялық нарықта арттырды. 1746 жылы құрылған Британдық зығыр компаниясы 18 ғасырда Шотландияның зығыр өнеркәсібіндегі ең ірі фирма болды және Англия мен Америкаға зығыр экспорттады. Акционерлік қоғам ретінде ол вексельдер немесе облигациялар шығару арқылы қаражат жинауға құқылы болды. Облигациялары банкноттар ретінде қолданылғандықтан, компания біртіндеп басқа зығыр өндірушілерге несие беру және дисконттау бизнесіне көшті, ал 1770-ші жылдардың басында банк ісі оның негізгі қызметіне айналды. Ол Шотландия банкі (Эдинбург, 1695) және Шотландия Корольдік банкі (Эдинбург, 1727) сияқты шотландтық банктерге қосылды. Глазго да оларға ілесіп, ғасыр соңына қарай Шотландияда дамыған қаржы жүйесі құрылды. 400-ден астам филиал болды, бұл 7000 адамға бір кеңсе, Англиядағы деңгейдің екі есесі, онда банктер де қатаң реттелді. Тарихшылар Шотландияның банк жүйесінің икемділігі мен динамикасы 19 ғасырда экономиканың жылдам дамуына үлкен үлес қосқанын атап көрсетті. Неміс социологы Макс Вебер 1905 жылғы «Протестанттық этика және капитализм рухы» еңбегінде шотландтық пресвитериандықты айтты, ал көптеген ғалымдар кальвинизмнің «бұл дүниелік аскетизмі» Шотландияның экономикалық жаңғыруының ажырамас бөлігі болды деп мәлімдеді. Алайда, соңғы зерттеулер басқа факторларды да атап көрсетеді. Оларға Англиядан технологияны беру және Ричард Аркрайт сияқты ағылшын инвесторлары үшін жоғары мобильді, төмен құнды жұмыс күшінің тартымдылығы жатады. Шотландияның су энергиясы, қара тас темір тасы және көмірдегі табиғи ресурстары механикаландырылған өнеркәсіптің маңызды негізін құрады.

Linen was Scotland's premier industry in the 18th century and formed the basis for the later cotton, jute, and woollen industries. Scottish industrial policy was made by the board of trustees for Fisheries and Manufactures in Scotland, which sought to build an economy complementary, not competitive, with England. Since England had woollens, this meant linen. Encouraged and subsidised by the Board of Trustees so it could compete with German products, merchant entrepreneurs became dominant in all stages of linen manufacturing and built up the market share of Scottish linens, especially in the American colonial market. The British Linen Company, established in 1746, was the largest firm in the Scottish linen industry in the 18th century, exporting linen to England and America. As a joint stock company, it had the right to raise funds through the issue of promissory notes or bonds. With its bonds functioning as bank notes, the company gradually moved into the business of lending and discounting to other linen manufacturers, and in the early 1770s banking became its main activity. It joined the established Scottish banks such as the Bank of Scotland (Edinburgh, 1695) and the Royal Bank of Scotland (Edinburgh, 1727). Glasgow would soon follow and Scotland had a flourishing financial system by the end of the century. There were over 400 branches, amounting to one office per 7,000 people, double the level in England, where banks were also more heavily regulated. Historians have emphasised that the flexibility and dynamism of the Scottish banking system contributed significantly to the rapid development of the economy in the 19th century. German sociologist Max Weber mentioned Scottish Presbyterianism in The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1905), and many scholars argued that "this worldly asceticism" of Calvinism was integral to Scotland's rapid economic modernisation. More recent scholarship however emphasises other factors. These include technology transfers from England and the appeal of a highly mobile, low cost labour force for English investors like Richard Arkwright. Scotland's natural resources in water power, black band ironstone and coal were also important foundations for mechanised industry.

Діни бөлшектеу

1690 жылдары пресвитериандық институт елдегі епископальдықтар мен еретиктерді тазартып, құдайды қорлауды өлім жазасына кесті. Эдинбургтегі хирургтың 18 жасар ұлы Томас Эйткенхед Жаңа Ғаһидені "Асылушы Мәсіх тарихы" деп атағаны үшін, Сыртқы Кеңестің бұйрығымен дінге қарсы сөз айтқаны үшін айыпталды; ол 1696 жылы дарға асылды. Олардың радикализмі "Жұмсақтар" деп аталған реакцияға әкелді, ол ақырында жеңіске жетіп, қалаларда либералдық ойлауға жол ашты. 18 ғасырдың басында Шотландия шіркеуінің фрагментациясы басталды. Бұл мәселелер үкімет пен қамқорлыққа байланысты болды, бірақ қатал евангелистер мен теологиялық тұрғыдан толерантты Жұмсақтар партиясы арасындағы кеңірек бөлінуді көрсетті. Күрес фанатизмнен қорқу және соңғысының Ағарту идеяларын насихаттауы туралы болды. 1712 жылғы Патронат заңы евангелистерге үлкен соққы болды, себебі ол жергілікті жер иелері қауым мүшелері емес, пасторды таңдай алатындығын білдірді. Евангелистер негізгі құрамдан шығып кеткен кезде, 1733 жылы Эбенезер Эрскин бастаған Бірінші Ажыралыс басталды. 1761 жылғы екінші ажыралыс тәуелсіз Релиф шіркеуінің құрылуына әкелді. Бұл шіркеулер 18 ғасырдың соңындағы Евангелисттік жаңару кезінде күш алды. Басты пресвитериан шіркеуінің негізгі нәтижесі – қалалардағы Ағартуға маңызды қолдау көрсеткен Жұмсақтар фракциясының қолында болуы болды. Шотландия шіркеуінің төмендіктегі жеңісінен кейін, таулы және арал тұрғындары анимистік халықтық сенімдер мен әдет-ғұрыптармен сіңген ескі христиандыққа ұстанып қалды. Аймақтың шалқаюы және гаэль тілінде сөйлейтін дін қызметкерлерінің болмауы шіркеудің миссионерлік күш-жігерін әлсіретті. 18 ғасырдың соңында ССПКК миссионерлерінің күш-жігері мен дәстүрлі қоғамның бұзылуына байланысты кейбір жетістіктерге қол жеткізілді. Католик діні елдің шеттеріне, әсіресе Хайлендтер мен аралдардың гэль тілінде сөйлейтін аймақтарына дейін төмендетілді. Якобит көтерілістерінен кейін католиктердің жағдайы нашарлап, католицизм нашар басқарылатын миссияға дейін төмендетілді. Эпископализм де маңызды болды, ол азаматтық соғыстар мен 17 ғасырдағы режимдердің өзгеруі арқылы қолдаушыларын сақтап қалды. Көптеген епископалистер 18 ғасырдың басындағы Якобит көтерілістерін қолдағандықтан, олар да жағдайларының нашарлауына ұшырады. Джеймс Макферсон халықаралық беделге ие болған алғашқы шотланд ақыны болды, ол Оссианның поэзиясын тапқанын мәлімдеді, ол халықаралық танымалдылыққа ие болған аудармаларын жариялады, оны классикалық эпостардың кельттік баламасы деп жариялады. 1762 жылы жазылған "Фингал" көптеген еуропалық тілдерге жылдам аударылды, оның табиғат сұлулығына терең құрметі және ежелгі аңызды қараудағы меланхолиялық нәзіктігі Еуропадағы, әсіресе неміс әдебиетіндегі романтикалық қозғалысты тудыруға көмектесті. Гердер мен Гётеге әсер етті. Ақырында, өлеңдердің гаэль тілінен тікелей аударма емес, аудиторияның эстетикалық күтулеріне сәйкес жасалған әсем бейімделулер екендігі анық болды. Келесі ғасырдың екі ірі әдеби тұлғасы – Роберт Бернс пен Уолтер Скотт Оссиан циклының күшті әсеріне ұшырады. Бернс, Айршир ақыны және лирик, Шотландияның ұлттық ақыны және Романтизм қозғалысының маңызды тұлғасы ретінде танымал. Өзінің түпнұсқа композицияларын жасаудан басқа, Бернс Шотландияның бүкіл өңірінен халық әндерін жинап, оларды жиі қайта қарап немесе бейімдеп шығарды. Оның "Auld Lang Syne" өлеңі (және әні) көбінесе Хогманайда (жылдың соңғы күні) орындалады, ал "Scots Wha Hae" ұзақ уақыт бойы елдің ресми емес әнұраны ретінде қызмет етті.

In the 1690s the Presbyterian establishment purged the land of Episcopalians and heretics, and made blasphemy a capital crime. Thomas Aitkenhead, the son of an Edinburgh surgeon, aged 18, was indicted for blasphemy by order of the Privy Council for calling the New Testament "The History of the Imposter Christ"; he was hanged in 1696. Their extremism led to a reaction known as the "Moderate" cause that ultimately prevailed and opened the way for liberal thinking in the cities. The early 18th century saw the beginnings of a fragmentation of the Church of Scotland. These fractures were prompted by issues of government and patronage, but reflected a wider division between the hard line Evangelicals and the theologically more tolerant Moderate Party. The battle was over fears of fanaticism by the former and the promotion of Enlightenment ideas by the latter. The Patronage Act of 1712 was a major blow to the evangelicals, for it meant that local landlords could choose the minister, not the members of the congregation. Schisms erupted as the evangelicals left the main body, starting in 1733 with the First Secession headed by figures including Ebenezer Erskine. The second schism in 1761 lead to the foundation of the independent Relief Church. These churches gained strength in the Evangelical Revival of the later 18th century. A key result was the main Presbyterian church was in the hands of the Moderate faction, which provided critical support for the Enlightenment in the cities. Long after the triumph of the Church of Scotland in the Lowlands, Highlanders and Islanders clung to an old fashioned Christianity infused with animistic folk beliefs and practices. The remoteness of the region and the lack of a Gaelic speaking clergy undermined the missionary efforts of the established church. The later 18th century saw some success, owing to the efforts of the SSPCK missionaries and to the disruption of traditional society. Catholicism had been reduced to the fringes of the country, particularly the Gaelic speaking areas of the Highlands and Islands. Conditions also grew worse for Catholics after the Jacobite rebellions and Catholicism was reduced to little more than a poorly run mission. Also important was Episcopalianism, which had retained supporters through the civil wars and changes of regime in the 17th century. Since most Episcopalians had given their support to the Jacobite rebellions in the early 18th century, they also suffered a decline in fortunes. James Macpherson was the first Scottish poet to gain an international reputation, claiming to have found poetry written by Ossian, he published translations that acquired international popularity, being proclaimed as a Celtic equivalent of the Classical epics. Fingal written in 1762 was speedily translated into many European languages, and its deep appreciation of natural beauty and the melancholy tenderness of its treatment of the ancient legend did more than any single work to bring about the Romantic movement in European, and especially in German, literature, influencing Herder and Goethe. Eventually it became clear that the poems were not direct translations from the Gaelic, but flowery adaptations made to suit the aesthetic expectations of his audience. Both the major literary figures of the following century, Robert Burns and Walter Scott, would be highly influenced by the Ossian cycle. Burns, an Ayrshire poet and lyricist, is widely regarded as the national poet of Scotland and a major figure in the Romantic movement. As well as making original compositions, Burns also collected folk songs from across Scotland, often revising or adapting them. His poem (and song) "Auld Lang Syne" is often sung at Hogmanay (the last day of the year), and "Scots Wha Hae" served for a long time as an unofficial national anthem of the country.

Білім

Шотландиядағы Реформацияның мұрасы – әрбір ауылдық округте мектеп болуына ұмтылыс болды, бұл 1696 жылғы Шотландия парламентінің заңымен (1801 жылы күшейтілген) нақтыланды. Ауылдық аймақтарда бұл жергілікті жер иелерін (мұрагерлерді) мектеп ғимаратын қамтамасыз етуге және мектеп мұғаліміне жалақы төлеуге міндеттеді, ал пасторлар мен жергілікті пресвитериялар білім беру сапасын қадағалады. Мектеп директоры немесе «домини» көбінесе университет бітірген және жергілікті құрметке ие болған. Кирк мектептері ауылдық жазықтарда белсенді болды, бірақ Таулы аймақтарда, аралдарда және қарқынды өсіп келе жатқан өнеркәсіптік қалаларда аз рөл атқарды. Мектептерде ағылшын тілінде оқытылды, гаэль тілінде емес, өйткені бұл тіл католицизмнің қалдығы ретінде қарастырылды және шотланд ұлттығын білдірмейтін. Глазго сияқты қалаларда католиктер өз мектептерін ашты, олар жастарын діни қызметкерлер мен орта тапқа жататын мамандықтарға, сондай-ақ діни шақыруларға бағыттады. 19-шы ғасырда «демократиялық миф» пайда болды, соның салдарынан көптеген «дарынды балалар» жүйе арқылы жоғары лауазымдарға көтеріле алды және Шотландиядағы сауаттылық көршілес мемлекеттерге, әсіресе Англияға қарағанда кең таралған деген сенім туды. Тарихи зерттеулер бұл мифтің негізсіз екенін көрсетті. Кирк мектептері тегін болған жоқ, қатысу міндетті емес еді және олар көбінесе тек Киелі кітапты оқу сияқты қарапайым сауаттылықты ғана берді. Кедей балалар 7 жастан бастап 8-9 жасқа дейін білім алды, көпшілігі 11-12 жасқа дейін бітіріп шықты. Нәтижесінде, кең таралған қарапайым оқу қабілеті пайда болды; жазу үшін қосымша ақы төленгендіктен, адамдардың жартысы жазуды ешқашан үйренбеді. Шотландтар ағылшын және басқа да замандас халықтардан білім жағынан артықшылыққа ие болған жоқ. Кейбір дарынды кедей балалар университетке түсті, бірақ көбінесе олар аристократтар немесе помещиктердің қолдауына ие болды. Олардың көпшілігі жалақысы төмен ұстаздар немесе пасторлар болды, ал ешқайсысы да Шотландияның Ағарту дәуіріне немесе Өнеркәсіптік революциясына елеулі үлес қоспады. 18-шы ғасырға қарай Шотландияда Эдинбург, Глазго, Сент-Эндрюс және Абердиндегі Корольдік және Марисхиалдық колледждерде бес университет болды, ал Англияда тек екеуі ғана болды. Бастапқыда діни және құқықтық білім беруге бағытталған, 17-шы ғасырдың діни және саяси дүрбелеңдерінен кейін олар экономика мен ғылымды қамтитын лекциялық жүйеге негізделген оқу бағдарламасын жаңартып, ақсүйектер мен помещиктердің ұлдарына жоғары сапалы гуманитарлық білім берді. Бұл университеттердің медициналық білім берудің маңызды орталықтарына айналуына және Шотландияны Ағартушылық ой-пікірдің алдыңғы қатарына қоюға көмектесті. Экономика ұзақ уақыт бойы ауыл шаруашылығына негізделген.

A legacy of the Reformation in Scotland was the aim of having a school in every parish, which was underlined by an act of the Scottish parliament in 1696 (reinforced in 1801). In rural communities this obliged local landowners (heritors) to provide a schoolhouse and pay a schoolmaster, while ministers and local presbyteries oversaw the quality of the education. The headmaster or "dominie" was often university educated and enjoyed high local prestige. The kirk schools were active in the rural lowlands but played a minor role in the Highlands, the islands, and in the fast growing industrial towns and cities. The schools taught in English, not in Gaelic, because that language was seen as a leftover of Catholicism and was not an expression of Scottish nationalism. In cities such as Glasgow the Catholics operated their own schools, which directed their youth into clerical and middle class occupations, as well as religious vocations. A "democratic myth" emerged in the 19th century to the effect that many a "lad of pairts" had been able to rise up through the system to take high office and that literacy was much more widespread in Scotland than in neighbouring states, particularly England. Historical research has largely undermined the myth. Kirk schools were not free, attendance was not compulsory and they generally imparted only basic literacy such as the ability to read the Bible. Poor children, starting at age 7, were done by age 8 or 9; the majority were finished by age 11 or 12. The result was widespread basic reading ability; since there was an extra fee for writing, half the people never learned to write. Scots were not significantly better educated than the English and other contemporary nations. A few talented poor boys did go to university, but usually they were helped by aristocratic or gentry sponsors. Most of them became poorly paid teachers or ministers, and none became important figures in the Scottish Enlightenment or the Industrial Revolution. By the 18th century there were five universities in Scotland, at Edinburgh, Glasgow, St. Andrews and King's and Marischial Colleges in Aberdeen, compared with only two in England. Originally oriented to clerical and legal training, after the religious and political upheavals of the 17th century they recovered with a lecture based curriculum that was able to embrace economics and science, offering a high quality liberal education to the sons of the nobility and gentry. It helped the universities to become major centres of medical education and to put Scotland at the forefront of Enlightenment thinking. The economy, long based on agriculture,

Партиялық саясат

Шотландияның 1832 жылғы реформасы шотландтық депутаттардың санын арттырды және сайлау құқығын орта таптың көп бөлігін қамту үшін айтарлықтай кеңейтті. Осы кезден бастап ғасыр соңына дейін вигтер және (1859 жылдан кейін) олардың ізбасарлары – Либералдық партия Шотландия үшін Вестминстер парламентінің көптеген орындарын жеңіп алды, бірақ олардың саны ағылшын және уэльстік консерваторлардың көптігіне қарағанда әлдеқайда аз болды. Ағылшын білімі алған шотланд пэрі лорд Абердин (1784–1860) 1852 жылдан 1855 жылға дейін коалициялық үкіметке жетекшілік етті, бірақ жалпы алғанда, үкіметте қызмет атқарған шотландтардың саны өте аз болды. Ғасырдың ортасынан бастап Шотландия үшін өзін-өзі басқару талаптары күшейді. 1885 жылы консерватор лорд Солсбери премьер-министр болғанда, ол 1746 жылдан бері тоқтатылған Шотландия мемлекеттік хатшысы лауазымын қайта жаңғырту арқылы бұл қысымға жауап берді. Ол Абердин университетінің канцлері және Банфтың лорд-лейтенанты болған бай жер иесі Ричмонд герцогін тағайындады. Ғасыр соңында шотланд тегінен шыққан премьер-министрлердің қатарында тори, пилит және либерал Уильям Гладстон болды, ол 1868 мен 1894 жылдар аралығында төрт рет осы лауазымды иеленді. Шотландияның алғашқы либералдық премьер-министрі – Розебери графы, ол 1894 жылдан 1895 жылға дейін премьер-министр болды, Абердин сияқты, ол да ағылшын білім беру жүйесінің түлегі еді. XIX ғасырдың соңында Ирландияның өзін-өзі басқару мәселесі либералдардың арасында жарылысқа әкелді, нәтижесінде 1886 жылы азшылық Либералды унионистер партиясын құрды.

Өнеркәсіптік кеңею

1790 жылдан бастап Шотландияның батысында тоқыма өнеркәсібі ең маңызды салаға айналды, әсіресе мақта ипін өндіру және тоқу, ол 1861 жылы Америкадағы азамат соғысы басталарға дейін гүлденді. Өнеркәсіп ешқашан толық қалпына келмеді, бірақ сол кезде Шотландия көмір және темір қорларына негізделген ауыр өнеркәсіпті дамытты. 1828 жылы темірді қорыту үшін жаңа технология (ыстық үрлеу) Шотландияның темір өнеркәсібінде революция жасады. Осының нәтижесінде Шотландия инженерлік, кеме жасау және локомотивтер өндіру орталығына айналды. 19 ғасырдың соңында темір өндірісі көбінесе болат өндірісімен алмастырылды. Көмір өндіру 20 ғасырда да өсіп, үйлерді, фабрикаларды жылытуға қажетті отынды, сондай-ақ бу машиналарын, локомотивтерді және бу кемелерін қозғалтты. 1914 жылы Шотландияда 1,000,000 көмір кеншісі болды. Шотландиялық кеншілердің қатыгез, дінсіз және әлеуметтік оқшауланған шаруалар ретінде бейнеленген стереотипі ерте пайда болды, бірақ бұл асыра сілтеу болды, өйткені олардың өмір салты барлық жердегі кеншілерге ұқсас болды, еркектікке, теңдікке, топтық ынтымаққа және радикалды еңбек қозғалыстарын қолдауға баса назар аударылды. Ұлыбритания теміржол құрылысында және сауданы кеңейтуде, сондай-ақ көмірмен жабдықтауды арттыруда әлемдік көшбасшы болды. Шотландиядағы алғашқы, сәтті локомотивпен жүргізілген теміржол 1831 жылы Монкланд пен Киркинтиллох арасында ашылды. 1840 жылдардың соңына қарай жолаушыларға жақсы қызмет көрсетілді, сонымен қатар тауарлық тасымалдау желілерінің тиімді желісі көмірді тасымалдау құнын төмендетіп, Шотландияда өндірілген өнімдерді бүкіл Ұлыбританияда бәсекеге қабілетті етті. Мысалы, теміржолдар шотландтық ет пен сүтке Лондон нарығын ашты. Олар Абердин-ангус тұқымын әлемдік деңгейде танымал мал тұқымына айналдыруға мүмкіндік берді. 1900 жылға қарай Шотландияда 3500 миль теміржол болды, олардың негізгі экономикалық үлесі ауыр өнеркәсіпке, әсіресе көмір өндіруге қажетті материалдарды және өнімдерді тасымалдау болды. Шотландия 1800 жылға дейін Еуропадағы ең урбанизацияланған елдердің бірі болды. Өнеркәсіптік белдеу елдің оңтүстік-батысынан солтүстік-шығысына дейін созылды, 1900 жылға қарай Ланаркшир, Ренфрушир, Данбартоншир және Айрширдің төрт өнеркәсіптік округі халықтың 44 пайызын құрады. Глазго әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналды және Лондоннан кейін "Империяның екінші қаласы" деп аталды. Клайдсайдта (Глазго және басқа да аймақтар арқылы өтетін Клайд өзені) кеме жасау 1712 жылы Гриноктағы Скотт отбасының кеме жасау кемежайында алғашқы шағын кемежайлар ашылғанда басталды. 1860 жылдан кейін Клайдсайд кеме жасау кемежайлары темірден жасалған бу кемелерін (1870 жылдан кейін болаттан жасалған) жасауға маманданған, олар сауда флотының және әлемнің әскери флотының ағаштан жасалған желкенді кемелерін тез алмастырды. Ол әлемдегі кеме жасаудың ең ірі орталығына айналды. "Клайдбилт" сапалы кеме жасаудың эталоны ретінде танылды және өзендегі кеме жасау орындарына әскери кемелерге келісімшарттар берілді.

From about 1790 textiles became the most important industry in the west of Scotland, especially the spinning and weaving of cotton, which flourished until in 1861 the American Civil War cut off the supplies of raw cotton. The industry never recovered, but by that time Scotland had developed heavy industries based on its coal and iron resources. The invention of the hot blast for smelting iron (1828) revolutionised the Scottish iron industry. As a result, Scotland became a centre for engineering, shipbuilding and the production of locomotives. Toward the end of the 19th century, steel production largely replaced iron production. Coal mining continued to grow into the 20th century, producing the fuel to heat homes, factories and drive steam engines locomotives and steamships. By 1914, there were 1,000,000 coal miners in Scotland. The stereotype emerged early on of Scottish colliers as brutish, non religious and socially isolated serfs; that was an exaggeration, for their life style resembled the miners everywhere, with a strong emphasis on masculinity, equalitarianism, group solidarity, and support for radical labour movements. Britain was the world leader in the construction of railways, and their use to expand trade and coal supplies. The first successful locomotive powered line in Scotland, between Monkland and Kirkintilloch, opened in 1831. Not only was good passenger service established by the late 1840s, but an excellent network of freight lines reduce the cost of shipping coal, and made products manufactured in Scotland competitive throughout Britain. For example, railways opened the London market to Scottish beef and milk. They enabled the Aberdeen Angus to become a cattle breed of worldwide reputation. By 1900, Scotland had 3500 miles of railway; their main economic contribution was moving supplies in and product out for heavy industry, especially coal mining. Scotland was already one of the most urbanised societies in Europe by 1800. The industrial belt ran across the country from southwest to northeast; by 1900 the four industrialised counties of Lanarkshire, Renfrewshire, Dunbartonshire, and Ayrshire contained 44 per cent of the population. Glasgow became one of the largest cities in the world, and known as "the Second City of the Empire" after London. Shipbuilding on Clydeside (the river Clyde through Glasgow and other points) began when the first small yards were opened in 1712 at the Scott family's shipyard at Greenock. After 1860, the Clydeside shipyards specialised in steamships made of iron (after 1870, made of steel), which rapidly replaced the wooden sailing vessels of both the merchant fleets and the battle fleets of the world. It became the world's pre eminent shipbuilding centre. Clydebuilt became an industry benchmark of quality, and the river's shipyards were given contracts for warships.

Қоғамдық денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық

Өнеркәсіптік даму жұмыс пен байлық әкелгенімен, оның қарқыны тұрғын үй салу, қала құрылысы және халық денсаулығын қамтамасыз етумен бірге дамымады. Осының салдарынан, кейбір қалалар мен елді мекендерде тұрғын үй жағдайлары нашарлап, халық тығырықтап, нәрестелердің өлім-жітімі жоғарылып, туберкулез ауруының таралуы күшейді. Компаниялар ауылдық жұмысшыларды, сондай-ақ католик Ирландиясынан келген көшпендерді арзан компаниялық үйлермен қызықтырды, бұл үйлер қала ішіндегі сарайлармен салыстырғанда жақсырақ болды. Мұндай әкесіндей қамқорлық саясат көптеген кәсіп иелерін үкіметтік бағдарламалармен тұрғын үй салуға, сондай-ақ адал еңбекшілердің өздерін-өздері қолдау жобаларын іске асыруға ынталандырды.

Биік жерлердің құлдырауы мен романтизмі

Бұл кезеңде жоғарғы таулы өңірлер мәдениетінің қайта жаңғыру процесі болды. Тартан британдық армияның жоғарғы таулы полктерінде қабылданды, онда 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғанға дейін көптеген кедей тау халқы қызмет етті, бірақ 19 ғасырда қарапайым халық оны көбінесе тастап кетті. 1820 жылдары романтизмнің қайта жандануының бір бөлігі ретінде тартан мен кілтті тек Шотландияда ғана емес, бүкіл Еуропадағы әлеуметтік элита өкілдері қабылдады. Бұл Макферсонның «Оссиан» аңыздарының, содан кейін Уолтер Скотттың «Уэверли» романдарының танымалдығымен байланысты болды. Әлем олардың шотландтық әдебиетті жаңаша түсіндіруіне назар аударды, өйткені олар Англиямен және қазіргі заманмен қарама-қарсы тұратын ерекшеліктерге негізделген жаңа бейне жасады. Бұл жаңа ұлттық сана шотланд мәдениетінің Еуропа және Солтүстік Америка кеңістігінде интеграциялануына мүмкіндік берді, сонымен қатар туристік орындарды есептемегенде, Шотландия 20 ғасырдың соңында ғана жоғалта бастаған «өзгешелік» сезімін нығайтты. Скотттың 1822 жылы Шотландияға король Джордж IV-нің сапарын ұйымдастыруы және корольдің тартан киюі шотланд зығыр өнеркәсібінің өндірісіне жетпейтін кілттер мен тартанға сұраныстың күрт өсуіне әкелді. Жеке клан тартандарының белгіленуі осы кезеңде қалыптасты және шотландтық ұлттық сананың маңызды символына айналды. Шотландияның барлық мәдениетіне деген сұранысты Виктория патшайымы сақтап қалды, ол Шотландияны туристік орын ретінде бекітуге көмектесті, ал Абердинширдегі Балморал сарайы 1852 жылдан бастап патшалық резиденцияға айналды. Аргилл, Атолл, Бакклех және Сазерленд герцогтары сияқты қуатты әулеттер үлкен жерлерге иелік етіп, жергілікті саяси, құқықтық және экономикалық мәселелерді бақылады. Әсіресе Революциялық және Наполеон соғыстарының (1790–1815) қызу кезеңі аяқталғаннан кейін, бұл жер иелері Лондон қоғамындағы мәртебесін сақтау үшін ақшаға мұқтаж болды және әскерилерге қажеттілік азайды. Олар жерді жалға беруге көшті, қой өсіру үшін шаруаларды ығыстырды және кландарды тарихи түрде қолдаған дәстүрлі патриархалды қарым-қатынасты әлсіретті. 1846 жылы картоп шіруі жоғарғы таулы өңірге жетті, онда 150 000 адам азық-түлік көзі негізінен картоп болғандықтан (кейбір балық, сұлы және сүтпен бірге) апатқа ұшырады. Олар Ирландиядағы көмек көрсетудің сәтсіздігіне қарамай, тиімді төтенше жағдайларға жауап беру жүйесі арқылы құтқарылды. Аштық жалғасқан кезде жер иелері, қайырымдылық қоғамдары және мемлекеттік органдар мұқтаж жалдамалы жұмысшыларға Канада мен Австралияға көшіп кетуге «көмектесу» бағдарламаларын ұсынды; 16 000-нан астам адам эмиграциялады, олардың көпшілігі 1851 жылы саяхаттады. Жер бағасы да төмендеді, бұл Шотландияның «Балморалдануы» деп аталатын процесін жеделдетті, XIX ғасырдың екінші жартысында туризмнің өсуіне және елікке аң ауру және қарақасқа ату сияқты далалық спортқа арналған ірі меншіктердің құрылуына әкелді, әсіресе Шотландияның жоғарғы таулы өңірлерінде. Бұл процесс 1848 жылы королева Виктория сатып алған Балморал иелігінің атымен аталды, ол Шотландияның жоғарғы таулы өңірлерін романтизациялады және келесі онжылдықтарда ұқсас иеліктерді сатып алуға ниеттенген жаңа байлардың толқынын бастады.

This period saw a process of rehabilitation for highland culture. Tartan had already been adopted for highland regiments in the British army, which poor highlanders joined in large numbers until the end of the Napoleonic Wars in 1815, but by the 19th century it had largely been abandoned by the ordinary people. In the 1820s, as part of the Romantic revival, tartan and the kilt were adopted by members of the social elite, not just in Scotland, but across Europe, prompted by the popularity of Macpherson's Ossian cycle and then Walter Scott's Waverley novels. The world paid attention to their literary redefinition of Scottishness, as they forged an image largely based on characteristics in polar opposition to those associated with England and modernity. This new identity made it possible for Scottish culture to become integrated into a wider European and North American context, not to mention tourist sites, but it also locked in a sense of "otherness" which Scotland began to shed only in the late 20th century. Scott's "staging" of the royal Visit of King George IV to Scotland in 1822 and the king's wearing of tartan, resulted in a massive upsurge in demand for kilts and tartans that could not be met by the Scottish linen industry. The designation of individual clan tartans was largely defined in this period and became a major symbol of Scottish identity. The fashion for all things Scottish was maintained by Queen Victoria, who helped secure the identity of Scotland as a tourist resort, with Balmoral Castle in Aberdeenshire becoming a major royal residence from 1852. A handful of powerful families, typified by the dukes of Argyll, Atholl, Buccleuch, and Sutherland, owned large amounts of land and controlled local political, legal and economic affairs. Particularly after the end of the boom created by the Revolutionary and Napoleonic Wars (1790–1815), these landlords needed cash to maintain their position in London society, and had less need of soldiers. They turned to money rents, displaced farmers to raise sheep, and downplayed the traditional patriarchal relationship that had historically sustained the clans. Potato blight reached the Highlands in 1846, where 150,000 people faced disaster because their food supply was largely potatoes (with a little herring, oatmeal and milk). They were rescued by an effective emergency relief system that stands in dramatic contrast to the failures of relief in Ireland. As the famine continued, landlords, charities and government agencies provided "assisted passages" for destitute tenants to emigrate to Canada and Australia; in excess of 16,000 people emigrated, with most travelling in 1851. Land prices subsequently plummeted, too, and accelerated the process of the so called "Balmoralisation" of Scotland, an era in the second half of the 19th century that saw an increase in tourism and the establishment of large estates dedicated to field sports like deer stalking and grouse shooting, especially in the Scottish Highlands. The process was named after Balmoral estate, purchased by Queen Victoria in 1848, that fueled the romanticisation of upland Scotland and initiated an influx of the newly wealthy acquiring similar estates in the following decades.

Ауылдық өмір

Жер иелігінің теңсіз шоғырлануы эмоционалды мәселе болып қала берді және ақырында либералды радикализмнің тұғырлы негізіне айналды. Саяси тұрғыдан әлсіз кедей шаруалар 1800 жылдан кейін халыққа бағытталған, ынталы евангелистік пресвитериандық жаңаруды және 1843 жылдан кейін "Еркін шіркеуді" қабылдады. Бұл евангелистік қозғалысты төменгі топтан шыққан, уағыздарында қалыптасқан тәртіпке сыни қараған, дінге бейім емес уағыздаушылар жетекшілік етті. Бұл шаруаларды жігерлендіріп, жер иелерінен бөліп, оларды 1880 жылдары Таулы жерлер лигасы арқылы жер иелеріне қарсы сәтті және күшті қарсылыққа дайындады. Зорлық-зомбылық Скай аралында басталды, онда таулы жерлердің иелері жерлерін қой мен бұғы бағуға арналған парктеріне айналдырды. Үкімет жалға төлемақысын төмендету, жерді ұстау құқығын кепілдік беру және тұрғын үйсіздерге шаруалық жерлер (крофттар) беру үшін ірі меншіктерді бөлу мақсатындағы "Крофтерлердің иелігі (Шотландия) заңы" 1886 жылы қабылданғанда бұл тоқтатылды. 1885 жылы үш тәуелсіз крофтер кандидаттары парламентке сайланды, бұл шотландтың шағын шаруаларына нақты қауіпсіздік әкелді; жалға алу құқығын ұрпақтарына мұра етудің заңдық құқығы берілді және Крофтерлер комиссиясы құрылды. Крофтерлердің саяси қозғалысы 1892 жылға қарай әлсіреп, Либералдық партия олардың көпшілігінің дауысын жеңіп алды.

Көшіп кету

Шотландия халқының саны 19 ғасырда тұрақты өсті, 1801 жылғы санақта 1 608 000 адамнан 1851 жылы 2 889 000 адамға және 1901 жылы 4 472 000 адамға дейін жетті. Өнеркәсіп дамығанына қарамастан, жақсы жұмыс орындары жеткіліксіз болды; нәтижесінде 1841-1931 жылдар аралығында шамамен 2 миллион шотландтық Солтүстік Америка мен Австралияға эмиграциялады, ал тағы 750 000 шотландтық Англияға көшіп барды, бұл 1850 жылдардан бастап оның табиғи өсуінің шамамен 30,2% құрады. Бұл Шотландияның халық санының өсуін шектеумен қатар, әрбір отбасы эмиграция салдарынан мүшелерін жоғалтты және олардың көп бөлігі жас еркектер болғандықтан, елдің жыныс және жас құрамын өзгертті. Солардың қатарында теңізші Джон Пол Джонс, өнеркәсіпші және қайырымды Эндрю Карнеги, ғалым және өнертапқыш Александр Грэм Белл болды. Канадада олардың ішінде Квебек генерал-губернаторы және әскери шенеунігі Джеймс Мюррей, премьер-министр Джон А. Макдональд және саясаткер және әлеуметтік реформатор Томми Дуглас бар еді. Австралия үшін олар генерал-губернатор және әскери шенеунік Лаклан Маккуар, генерал-губернатор және ғалым Томас Брисбен және премьер-министр Эндрю Фишер болды. Жаңа Зеландия үшін олар саясаткер Питер Фрейзер және қарақшы Джеймс Маккензиді қамтыды. 21 ғасырға қарай, Шотландияда қалған 5 миллион адамға шамамен тең шотландтық-канадтар мен шотландтық-американдықтар болады.

Діни орысу және қайта өрлеу

Көп жылдық күрестен кейін, 1834 жылы евангелистер Бас Ассамблеяны бақылауға алып, Вето заңын қабылдады, ол қауымдарға меценаттар ұсынған қанағаттандырмайтын «қатыстыруға тырысатын» кандидатураларды қабылдамауға мүмкіндік берді. Одан кейінгі «Он жылдық жанжал» заңдық және саяси тартыстар кіргізуге қарсылардың азаматтық соттарда жеңіліске ұшырауымен аяқталды. Нәтижесінде, доктор Томас Чалмерс басқарыған кіргізуге қарсылардың бір бөлігі шіркеуден бөлініп, 1843 жылғы Ұлы жарылыс деп белгілі болды. Көптеген дін қызметкерлерінің шамамен үштен бірі, негізінен Солтүстік және Таулы аймақтардан, дербес Шотландия шіркеуін құрды. Гель тілі мен мәдениетін жақсы қабылдайтын евангелистік дербес шіркеулер, жоғары және аралдарда қарқынды өсіп, орнықты шіркеуден гөрі әлдеқайда ықпалды болды. Бұл көзқарас негізгі пресвитериан шіркеулеріне де әсер етті және 1870 жылдары Шотландия шіркеуіне сіңірілді. Чалмерстің идеалдары шіркеудің қалалық қоғамның мәселелеріне қызығушылық танытқанын көрсетті және бұл индустриалды қалалар мен қалалардағы әлеуметтік фрагментацияны жеңуге жасалған нақты әрекет болды. 19 ғасырдың соңында басты пікірталастар фундаменталистік кальвинистер мен теологиялық либералдар арасында болды, олар Библияның сөздік мағынадағы түсіндірілуін қабылдамады. Бұл еркін шіркеудегі одан әрі бөлініске әкелді, өйткені қатал кальвинистер 1893 жылы дербес пресвитериан шіркеуін құру үшін бөлініп кетті. Жалпы басқару Лондондағы Шотландия (кейін Шотландия) білім департаментінің қолында болды. Білім енді бес жастан он үш жасқа дейін міндетті болды және көптеген жаңа мемлекеттік мектептер салынды. Ірі қалалық мектеп кеңестері, қалалық мектептерге арзан балама ретінде «жоғары сыныпты» (орта) мектептер құрды. Шотландия білім департаменті 1888 жылы орта білім берудің ұлттық стандарттарын белгілеу үшін бітіру емтиханын енгізді, ал 1890 жылы мектеп ақысы алынып тасталды, осылайша мемлекеттік қаржыландырылатын тегін негізгі білім беру және жалпы емтихан жүйесі құрылды. Глазго университеті британдық жоғары білім беруде жетекші орын алды, қалалық және коммерциялық топтардың, сондай-ақ жоғарғы сыныптың жастарын біліммен қамтамасыз етті. Ол студенттерді үкіметте, заңда, медицинада, білім беруде және дінде коммерциялық емес мансаптарға, ал кішірек топты ғылым мен инженерия салаларына дайындады. Сент-Эндрюс шотландиялық университеттерге әйелдерді қабылдауда алғашқы қадам жасады, өнер саласындағы Лейди лицензиатын (LLA) құрды, ол өте танымал болды. 1892 жылдан бастап шотландиялық университеттер әйелдерді қабылдап, бітіруге мүмкіндік берді және шотландиялық университеттердегі әйелдердің саны 20 ғасырдың басына дейін тұрақты түрде өсті.

After prolonged years of struggle, in 1834 the Evangelicals gained control of the General Assembly and passed the Veto Act, which allowed congregations to reject unwanted "intrusive" presentations to livings by patrons. The following "Ten Years' Conflict" of legal and political wrangling ended in defeat for the non intrusionists in the civil courts. The result was a schism from the church by some of the non intrusionists led by Dr Thomas Chalmers known as the Great Disruption of 1843. Roughly a third of the clergy, mainly from the North and Highlands, formed the separate Free Church of Scotland. The evangelical Free Churches, which were more accepting of Gaelic language and culture, grew rapidly in the Highlands and Islands, appealing much more strongly than did the established church. That vision also affected the mainstream Presbyterian churches, and by the 1870s it had been assimilated by the established Church of Scotland. Chalmers's ideals demonstrated that the church was concerned with the problems of urban society, and they represented a real attempt to overcome the social fragmentation that took place in industrial towns and cities. In the late 19th century the major debates were between fundamentalist Calvinists and theological liberals, who rejected a literal interpretation of the Bible. This resulted in a further split in the Free Church as the rigid Calvinists broke away to form the Free Presbyterian Church in 1893. Overall administration was in the hands of the Scotch (later Scottish) Education Department in London. Education was now compulsory from five to thirteen and many new board schools were built. Larger urban school boards established "higher grade" (secondary) schools as a cheaper alternative to the burgh schools. The Scottish Education Department introduced a Leaving Certificate Examination in 1888 to set national standards for secondary education and in 1890 school fees were abolished, creating a state funded national system of free basic education and common examinations. The historic University of Glasgow became a leader in British higher education by providing the educational needs of youth from the urban and commercial classes, as well as the upper class. It prepared students for non commercial careers in government, the law, medicine, education, and the ministry and a smaller group for careers in science and engineering. St Andrews pioneered the admission of women to Scottish universities, creating the Lady Licentiate in Arts (LLA), which proved highly popular. From 1892 Scottish universities could admit and graduate women and the numbers of women at Scottish universities steadily increased until the early 20th century.

Балық аулау

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдар жағалаудағы балық аулаудың алтын ғасыры болды. Балық аулау көлемі рекордтық деңгейге жетті, және шотландтық балық аулау Еуропадағы шабақ саудасына басымдық етті, Ұлыбританиядағы жалпы балық аулаудың үштен бірін құрады. Бұл жоғары өнімділікке бу машиналарымен жұмыс істейтін, тиімдірек қайықтарға көшудің арқасында қол жеткізілді, ал Еуропаның басқа балық аулау флоты жайлау болды, себебі олар әлі де желкендермен жүрді.

Саяси қайта үйлестіру

1900 жылғы «Каки» сайлауында Бур соғысы туралы ұлтшыл алаңдаушылығы консерваторлар мен олардың Либералдық Одақтастарына алғаш рет Шотландиядан көптеген мандаттарды жеңіп алуға мүмкіндік берді, бірақ либералдар келесі сайлауда бұрынғы ықпалын қайта жаңғыртты. Шотландтар Ұлыбритания саяси партияларының жетекшілігінде маңызды рөл атқарды, Артур Балфур консервативті премьер-министр (1902–1905) және Генри Кэмпбелл-Баннерман либералдық премьер-министр (1905–1908) болып сайланды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918 жж.)

Шотландия Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияның күш-жігерінде маңызды рөл атқарды. Ол ерекше түрде адам күшін, кемелерді, машиналарын, азық-түлікті (әсіресе балықты) және ақшаны қамтамасыз етті, соғысқа белсенділікпен қатысты. Шотландияның индустриясы соғысқа жұмылдырылды. Мысалы, Singer Clydebank тігін машинасы зауыты 5000-нан астам мемлекеттік тапсырыс алды және 303 миллион артиллериялық снаряд, снаряд компоненттері, сақтандырғыштар мен ұшақ бөлшектері, сондай-ақ гранаталар, мылтық бөлшектері және 361,000 жылқы тырнағы жасады. Соғыс аяқталғанда оның 14 мың жұмысшысының 70 пайызы әйелдерден тұрды. 1911 жылы 4,8 миллион халқы бар Шотландия соғысқа 690,000 адамды жіберді, олардың 74,000-ы шайқаста немесе аурудан қаза тапты, ал 150,000-ы ауыр жарақат алды. Шотландияның қалалары, олардың кедейлігі мен жұмыссыздығы, британдық армияның жұмылдыру орталықтары болды, ал әйелдер басым болған джут индустриясы ерлердің жұмыспен қамтылуын шектеген Дундиде резервтегілер мен әскердегі сарбаздардың үлесі ең жоғары болды. Отбасының жағдайына алаңдаушылық ер адамдарды әскери қызметке келуден ойындырды; ерікті түрде қатысу деңгейі үкімет өлтірілген немесе мүгедек болғандардың отбасына өмір бойына апталық жәрдемақы төлеуге кепілдік бергеннен кейін артты. 1916 жылдың қаңтарынан бастап міндетті әскери қызмет енгізілгеннен кейін елдің барлық аймағына әсер етті. Кейде шотландтық әскерлер жауынгерлердің көп бөлігін құрады және сәйкес шығынға ұшырады, мысалы, Лус шайқасында үш толық шотландтық дивизиясы мен басқа шотландтық бөлімшелері болды. Льюис және Харрис сияқты сирек қоныстанған аймақтар Ұлыбританияның басқа аймақтарына қарағанда жоғары пропорционалды шығынға ұшырады. 1919 жылдың маусым айында соғыс аяқталғаннан кейін Скапа-Флоудағы неміс флоты жеңімпаз одақтастардың кемелерін басып алуына жол бермеу үшін неміс экипаждарымен бірге батырылды. Соғыс басталғанда Шотландиядағы негізгі әскери әуежай RAF Montrose болды, ол бір жыл бұрын Корольдік ұшу корпусы (RFC) құрған болатын. Корольдік әскери-теңіз әуе қызметі Шетландта, East Fortune және Inchinnan-да ұшақтар мен гидроұшақтар станцияларын құрды, соңғы екеуі де армияның дирижабль базалары ретінде қызмет етіп, Эдинбург пен Глазгоның ең ірі қалаларын қорғады. Әлемдегі алғашқы әуе кемелері Файфтегі Rosyth кемежайында орналасқан, онда ұшақтардың оларға қонуына қатысты көптеген сынақтар жүргізілді. Beardmore W. B. III ұшағы Глазгодағы William Beardmore and Company компаниясымен шығарылды және әуе кемесінде ұшуға арналған алғашқы Корольдік теңіз-жағалау әскерінің ұшағы болды. Rosyth кемежайының соғысқа қатысуының ауқымы мен маңыздылығы оны Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Германия үшін маңызды нысанаға айналдырды. Ең білікті шеберлер ерекше қиындыққа тап болды, өйткені олардың арнайы дағдыларын пайдаланудың басқа мүмкіндіктері шектеулі болды. Денсаулықтың нашарлауы, нашар тұрғын үй және ұзақ мерзімді жұмыссыздық сияқты негізгі әлеуметтік көрсеткіштер ең жақсы жағдайда әлеуметтік және экономикалық тоқырауға немесе тіпті төмендеуге нұсқады. Ескірген ауыр индустрия мен тау-кен өндірісіне үлкен тәуелділік басты мәселе болды және ешкім тиімді шешімдер ұсынбады. Бұл бейшаралық Финлейдің (1994) екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болған орталықтандырылған мемлекеттік экономикалық жоспарлаудың жаңа ортодоксальділігін қабылдауға жергілікті бизнес пен саяси көшбасшыларды дайындаған үмітсіздік сезімін сипаттады. Химия және виски сияқты кейбір салалар өсті, олар премиум "Шотландия" тауарына жаһандық нарық дамытты. Алайда, жалпы алғанда, шотландия экономикасы тоқырап, жұмыссыздық пен индустриялық жұмысшылар арасында саяси белсенділік күшейді. Шотландиялық білімді Бонар Лоу 1922-1923 жылдары консервативті үкіметке жетекшілік етті.

Scotland played a major role in the British effort in the First World War. It especially provided manpower, ships, machinery, food (particularly fish) and money, engaging with the conflict with some enthusiasm. Scotland's industries were directed at the war effort. For example, the Singer Clydebank sewing machine factory received over 5000 government contracts, and made 303 million artillery shells, shell components, fuses, and aeroplane parts, as well as grenades, rifle parts, and 361,000 horseshoes. Its labour force of 14,000 was about 70 per cent female at war's end. With a population of 4.8 million in 1911, Scotland sent 690,000 men to the war, of whom 74,000 died in combat or from disease, and 150,000 were seriously wounded. Scottish urban centres, with their poverty and unemployment, were favourite recruiting grounds of the regular British army, and Dundee, where the female dominated jute industry limited male employment, had one of the highest proportion of reservists and serving soldiers than almost any other British city. Concern for their families' standard of living made men hesitate to enlist; voluntary enlistment rates went up after the government guaranteed a weekly stipend for life to the survivors of men who were killed or disabled. After the introduction of conscription from January 1916 every part of the country was affected. Occasionally Scottish troops made up large proportions of the active combatants, and suffered corresponding loses, as at the Battle of Loos, where there were three full Scots divisions and other Scottish units. Some areas, like the thinly populated island of Lewis and Harris, suffered some of the highest proportional losses of any part of Britain. After the end of the war in June 1919 the German fleet interned at Scapa Flow was scuttled by its German crews, to avoid its ships being taken over by the victorious allies. At the start of the war, the main Scottish military airfield was RAF Montrose, established a year earlier by the Royal Flying Corps (RFC). The Royal Naval Air Service established flying boat and seaplane stations on Shetland, at East Fortune and Inchinnan, the latter two also serving as the army's airship bases and protecting Edinburgh and Glasgow, the two largest cities. The world's first aircraft carriers were based at Rosyth Dockyard in Fife, where numerous trials were undertaken of aircraft landing on them. The Beardmore W. B. III aircraft was produced by the Glasgow–based William Beardmore and Company, and was the first Royal Navy aircraft designed for flight operations on an aircraft carrier. Due to the scale and significance of Rosyth dockyard to war efforts, it was a prime target for Germany at the outbreak of World War I. The most skilled craftsmen were especially hard hit, because there were few alternative uses for their specialised skills. The main social indicators such as poor health, bad housing, and long term mass unemployment, pointed to terminal social and economic stagnation at best, or even a downward spiral. The heavy dependence on obsolescent heavy industry and mining was a central problem, and no one offered workable solutions. The despair reflected what Finlay (1994) describes as a widespread sense of hopelessness that prepared local business and political leaders to accept a new orthodoxy of centralised government economic planning when it arrived during the Second World War. A few industries did grow, such as chemicals and whisky, which developed a global market for premium "Scotch". However, in general the Scottish economy stagnated leading to growing unemployment and political agitation among industrial workers. Scottish educated Bonar Law led a Conservative government from 1922 to 1923

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

Бірінші дүниежүзілік соғыста Оркнидегі Скапа-Флоу Корольдік теңіз күштерінің маңызды базасы ретінде қызмет етті. Скапа-Флоу мен Розитке жасалған шабуылдар RAF истребительдеріне Форт пен Шығыс Лотиан аймағында бомбалаушыларды түсірудегі алғашқы табыстарын сыйлады. Глазго және Клайдсайдтағы кеме жасаушылық және ауыр машина жасау зауыттары соғысқа үлкен үлес қосты, сонымен қатар Люфтваффе шабуылдарына ұшырап, зор қираулар мен адам шығындарына тап болды. Атлантикалық мұхитты кесіп өту үшін Солтүстік-Батыс Ұлыбритания арқылы өту қажет болғандықтан, Шотландия Солтүстік Атлантика шайқасында маңызды рөл атқарды. Шетландтың оккупацияланған Норвегияға жақын орналасуы «Шетланд автобусы» деп аталатын жүйеге әкелді, онда балық аулау қайықтары норвегиялықтарға нацистерден қашуға көмектесті, сондай-ақ қарсылық күштерге көмектесу үшін Солтүстік теңіз арқылы экспедициялар ұйымдастырылды. Шотландтардың соғысқа қосқан маңызды үлесі Роберт Уотсон Уотттың радарды ойлап табуы болды, ол Ұлыбритания шайқасында құнды болды, сондай-ақ RAF Истребительдер бас қолбасшысы әуе маршалы Хью Доудингтің басшылығы да маңызды рөл атқарды. Шотландиядағы әуежайлар «оқу және операциялық қажеттіліктердің күрделі желісін» қамтамасыз етті, әрбір әуежай соғыс күш-жігерінде «маңызды рөл» атқарды деп есептелді. Эйршир және Файф жағалауларында орналасқан бірнеше эскадрильялар негізінен кемелерге қарсы патрульдеуге қолданылды. Ұзақ жылдар бойы «Үй билігі» қозғалысын қолдаған Джонстон Черчилльді солтүстік шекарадағы ұлтшыл қауіп-қатерге қарсы тұру қажеттігіне көндіріп, Уайтхоллдан биліктің бір бөлігін беру үшін Шотландия мемлекеттік кеңесі мен өнеркәсіп кеңесін құрды. Екінші дүниежүзілік соғыста, Люфтваффе тарапынан қарқынды бомбалауға қарамастан, шотландтық өнеркәсіп өндірістік қуатын күрт кеңейтіп, депрессиядан шығып, жұмыссыз ерлер мен көптеген әйелдерді жұмысқа қабылдады. Кеме жасаушылық орталықтардағы белсенділік күшті болды, бірақ көптеген шағын өнеркәсіптер британдық бомбалаушыларға, танктерге және соғыс кемелеріне қажетті жабдықтарды өндірді.

Жаппай көшіп-қонудың аяқталуы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Англия мен Уэльсте эмиграция баяулады, бірақ 1930 жылдары Ұлы депрессия кезінде АҚШ және Канадада жұмыс табу қиын болды, нәтижесінде елден шығушылардың саны жылына 50 мыңнан азайды. Осымен 18-шы ғасырдың ортасында басталған жаппай эмиграция дәуірі аяқталды.

Әдеби қайта өрлеу

20 ғасырдың басында шотланд әдебиетінде модернизм мен қайта жандана бастаған ұлтшылдықтың ықпалымен жаңа қозғалыс пайда болды, ол Шотландия Ренессансы деп аталды. Бұл қозғалыстың басты тұлғасы Хью МакДиармид (Кристофер Мюррей Гривтің псевдонимі) болды. МакДиармид "Мас адам қызылқияққа қарайды" (1936) сияқты өлеңдері арқылы шотланд тілін тұрмыстық әдебиеттің құралы ретінде қайта жаңғыртуға тырысты, түрлі аймақтық диалекттер мен көне сөздерді үйлестіре отырып, синтетикалық шотланд тілінің жаңа түрін жасады.

Теңіз флотының рөлі

Шотландияның Скапа-Флоу 20-ғасырда Корольдік теңіз флотының негізгі базасы болды. 1961 жылы суық соғыс күшейген кезде, АҚШ "Поларис" баллистикалық зымырандарын және су асты кемелерін Клайд фиордының Холи-Лок айлағына орналастырды. CND науқаншыларының жасаған наразылықтары нәтижесіз болды. Корольдік теңіз флоты үкіметті базаға рұқсат беруге көндірді, себебі олар өздерінің "Поларис" су асты кемелерін алғысы келді, және оларды 1963 жылы алды. Корольдік теңіз флотының ядролық су асты кемелерінің базасы Gare Loch-тағы кеңейтілген Faslane теңіз базасында төрт "Поларис" су асты кемесімен ашылды. 1994 жылы "Трайдент" қаруланған су асты кемесі алғашқы патрульдік миссиясын орындады, бірақ АҚШ базасы суық соғыс аяқталғаннан кейін жабылды. Суық соғыс басталған кезде Шотландияның Анструтердегі құпия бункері жабық және қорғалатын құпия болып сақталды. Бастапқыда ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Корольдік әуе күштері (RAF) тарапынан көптеген радар станцияларының бірі ретінде пайдаланылды, бірақ ядролық шабуыл жағдайында қолданылатын құпия бункерге айналды. Бункердің тереңдігі 40 метрді құрады және ядролық шабуылды тойтару үшін үш метрлік бетон қабырғалармен қоршалған. Бұл нысан 1992 жылға дейін қолданылып келді, ал кейіннен 1994 жылы мұражайға айналдырылды. Шотландияның таулы аймағындағы Дунрейдегі ядролық нысан кем дегенде 1990 жылға дейін Кеңес Одағының 52 белгілі ядролық нысанының бірі болды. 2014 жылы өткен тәуелсіздік туралы референдумда 55% дауыспен 45% қарсылық білдіріп, Ұлыбритания құрамында қалуға шешім қабылданды.

Саясат және децентрализация

ХХ ғасырдың екінші жартысында Лейбористер партиясы көбінесе Вестминстер парламентіндегі шотландтық орындардың көпшілігін жеңіп алды, бірақ 1950 жылдары бұл үстемдігін қысқа мерзімге Юнионистерге жоғалтты. Шотландиядағы қолдау Лейбористер партиясының жалпы сайлаудағы табысы үшін өте маңызды болды, себебі шотландтық депутаттарсыз партия ХХ ғасырда Ұлыбританияда тек екі рет жеңіске жетті (1945 және 1966 жылдары). 1965 жылдан бастап Консерваторлар деп аталған Юнионистердің Шотландиядағы өкілдігі 1959 жылдан бастап тұрақты түрде төмендеді және 1997 жылы нөлге жетті. Шотландиямен байланысы бар саясаткерлер Ұлыбритания саяси өмірінде маңызды рөл атқара берді, соның ішінде 1957 жылдан 1963 жылға дейін Консерватор Гарольд Макмиллан (оның әкесі шотландтық) және 1963 жылдан 1964 жылға дейін Алек Дуглас-Хоум. 1997 жылғы «Жңа Лейбористер» партиясының сайлаудағы сәттілігіне шотландиялық байланыстары бар екі премьер-министр жетекшілік етті: 1997 жылдан 2007 жылға дейін Тони Блэр (Шотландияда өскен) және 2007 жылдан 2010 жылға дейін Гордон Браун. 2004 жылы Эдинбургтегі Холируд сарайының жанында жаңа Шотландия парламентінің ғимараты ашылды. Вестминстер сайлауларында 1970 жылдардағы ең жоғары көрсеткіштеріне жетпесе де, Шотландия парламенті сайлауларында ШҰҰ аралас пропорционалдық өкілдік жүйесі арқасында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1999 жылы ресми оппозицияға айналып, 2007 жылы азшылық үкімет құрды және 2011 жылдан бастап көпшілік үкіметке ие болды. Шотландияның тәуелсіздігін анықтау үшін 2014 жылдың 18 қыркүйегінде жалпыұлттық референдум өтті. Дауыс берушілер «Шотландия тәуелсіз мемлекет болуы керек пе?» деген сұраққа «Иә» немесе «Жоқ» деп жауап беруі керек еді. Дауыс берушілердің 55,3% «Жоқ» деп, ал 44,7% «Иә» деп жауап берді, сайлауға қатысу 84,5% құрады. 2015 жылғы Вестминстер сайлауында ШҰҰ 59 орынның 56-сын жеңіп алып, Вестминстердегі үшінші ірі партия атанды.

Экономикалық қайта бағдарлану

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шотландияның экономикалық жағдайы шетелдегі бәсекелестік, тиімсіз өнеркәсіп және өндірістік келіспеушіліктердің салдарынан нашарлай берді. Бұл өзгеріс тек 1970 жылдары басталды, бір жағынан Солтүстік теңіздегі мұнай мен газдың табылуы мен дамуының арқасында, екінші жағынан Шотландия қызмет көрсетуге негіделген экономикаға көшуіне байланысты. 1970 жылдың қазанында Фортис мұнай кен орнының ашылуы Шотландияның ірі мұнай өндіруші елге айналатынын көрсетті, ал 1971 жылы Shell Expro компаниясы Шетланд аралдарының шығысында Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде Брент мұнай кен орнын тапқанда бұл көзқарас расталды. 1975 жылдың маусым айында Аргилл (қазіргі Ардмор) кен орнынан мұнай өндірісі басталды, одан кейін сол жылдың қарашасында Фортис кен орнында мұнай өндірісі басталды. 1970-1980 жылдары деиндустриализация жылдам қарқынмен жүрді, көптеген дәстүрлі өнеркәсіптер күрт қысқарды немесе толығымен жабылды. Дәстүрлі ауыр өнеркәсіптің орнына жаңа, қызмет көрсетуге бағытталған экономика пайда болды. Оған қаржылық қызметтер саласының жаңаруы және Silicon Glen электроника өндірісі кірді.

Діни сан алуандық пен құлдырау

ХХ ғасырда қолданыстағы христиан діндеріне басқа ұйымдар да қосылды, оның ішінде Ағайындар және Пентикостал шіркеулері. Кейбір діндер гүлденгенмен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген діндер үшін шіркеуге барушылар саны тұрақты түрде азайып, осының салдарынан шіркеулер жабылды. 2011 жылғы халық санағында шотланд халқының 53,8% өзін христиан деп жариялады (2001 жылғы 65,1% көрсеткіштен төмендеді). Шотландия шіркеуі – Шотландиядағы ең ірі діни ұйым, ол халықтың 32,4% құрайды. Рим-католик шіркеуі халықтың 15,9% құрады және Батыс-Орталық Шотландия және Таулы аймақта ерекше маңызға ие. Соңғы жылдары басқа діндер де Шотландияда орнықты, негізінен иммиграция және этникалық азшылықтар арасындағы жоғары туу көрсеткіштері арқасында, сондай-ақ шағын мөлшерде дінге кіргендердің есебінен. 2011 жылғы халық санағы бойынша ең көп жататындары – ислам (1,4%, негізінен Оңтүстік Азиядан келген иммигранттар арасында), индуизм (0,3%), буддизм (0,2%) және сикхизм (0,2%). Басқа азшылық діндерге Бахаи діні және шағын неопагандық топтар жатады. Сондай-ақ, гуманизм мен секуляризмді белсенді түрде насихаттайтын түрлі ұйымдар бар, олар 2011 жылғы халық санағында дінін көрсетпеген немесе дінін атамаған 43,6% халыққа кіреді.

Білім беру реформалары

1940 жылдары мектепті бітіру жасын 15-ке көтеру жоспарлары ратификацияланбаса да, бастауыш білімнен кейін оқуын жалғастыратындар көбейді және 1973 жылы ол 16 жасқа дейін көтерілді. Осының нәтижесінде 20 ғасырдың екінші жартысында орта білім беру ең қарқынды дамыған сала болды. Өкілеттік беруден кейін, 1999 жылы жаңа Шотландия үкіметі Білім департаменті мен Кәсіпкерлік, көлік және өмір бойына оқу департаментін құрды. Англиядағыдан ерекшеленетін маңызды жайт, өкілеттік берудің нәтижесінде 1999 жылы студенттер үшін оқу ақысы алынып тасталды, оның орнына мүліктік жағдайға қарай берілетін студенттік стипендиялар жүйесі сақталды.

Жаңа әдебиет

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған кейбір жазушылар Хью МакДиармидтің жолын қуа тұрып, шотланд тілінде жазды, олардың ішінде Роберт Гариох және Сидней Гудсир Смит болды. Ал басқалары ағылшын тіліндегі поэзияға көбірек қызығушылық танытты, соның ішінде Норман МакКейг, Джордж Брюс және Морис Линдсей. Оркней аралдық Джордж Маккей Браун мен Льюис аралдық Иэн Крайтон Смит поэзия және проза жанрындағы туындыларын жазды, олардың өзгеше аралдық ортасы олардың қалыптасуына әсер етті. Мюриэл Спарк сияқты көптеген белгілі шотланд жазушылары, мысалы, «Жан Бродидің гүлденген шағы» (1961) романымен танымал болғандар, өмірінің көп бөлігін немесе барлығын Шотландиядан тыс өткізді, бірақ көбінесе шотланд тақырыптарын қамтыды.

Мамандандырылған зерттеулер

Бухан, Джеймс, Ақыл-ойдың астанасы: Эдинбург әлемді қалай өзгертті (Джон Мюррей, 2003). Колли, Линда, Британиялықтар: Ұлтты құру 1707–1837 (Йейл университетінің баспасы, 1992). Кук, Энтони. Шотландия мақта өнеркәсібінің өрлеуі мен құлдырауы, 1778–1914 (Манчестер университетінің баспасы, 2010). Гамильтон, Дэвид. Шипагерлер: Шотландиядағы медицина тарихы (Pelican, 1981). Харви, Кристофер. Шотландия және ұлтшылдық: Шотландия қоғамы мен саясаты 1707–1977 (4-ші басылым, Routledge, 2004). Питок, Мюррей. Тәуелсіздікке жол? 1960 жылдан бергі Шотландия (2008) үзінді және мәтіндік іздеу. Смут, Т. С., Одаққа дейінгі Шотландия саудасы, 1660–1707 (Oliver & Boyd, 1963). Смут, Т. С., Шотландия тарихы ежелгі заманнан бері: Табиғи тарих және адамның ықпалы (Шотландия мәдени баспасөзі, 1993).

Мәдениет және дін

Брауэн, Иан, ред., Эдинбург тарихы шотланд әдебиеті (3 том, 2006). Браун, Каллум Г. Шотландиядағы дін және қоғам 1707 жылдан бері (1997). 219 б. Берли, Дж. Х. С. Шотландия шіркеу тарихы (1962), қысқа және бейтарап. Дайчтер, Дэвид. Шотланд мәдениетіне серік (1982) онлайн нұсқасы. Дингволл, Хелен М. Танымал және дамыған қоғам: Эдинбург корольдік хирургтар колледжінің тарихы, 1505–2005 (2005). 350 б. Глендиннинг, Майлз, Рональд МакИннес, Аонгус МакКечни. Шотланд сәулетінің тарихы: Ренессанстан қазіргі күнге дейін (1996) онлайн нұсқасы. Харди, Форсайт. Шотландия кинода 1990 онлайн нұсқасы. Харрис, Натаниел. Шотландия мұрасы: Шотландия және оның халқының мәдени тарихы. Facts on File, 2000. 159 б. Лоуренс, Кристофер. Рокфеллер ақшасы, зертхана және Эдинбургтағы медицина, 1919–1930: ескі елдегі жаңа ғылым (2005). 373 б. Левак, Брайан. Шотландиядағы қарапайымдарды аулау: Заң, саясат және дін (2007). Макдональд, Р. А., ред. Шотландиядағы тарих, әдебиет және музыка, 700–1560 (2002). 243 б. Маккензи, Д. А. Шотланд фольклоры және тұрмысы (1935). Макьюэн, Питер Дж. М. Шотланд өнері мен сәулетінің сөздігі. Wappingers Falls, N. Y.: Antique Collectors Club, 1995. 626 б. МакНилл, Ф. Марион, Күміс бұта (1-том: Шотланд халық аңыздары мен сенімдері), 1989. Меникофф, Барри. Шотландияны баяндау: Роберт Луис Стивенсонның қиялы (2005). 233 б. Пеллинг, Маргарет, ред., Денсаулық сақтау, медицина және ғылым саласындағы реформалар практикасы, 1500–2000 (2005). Петри, Дункан. Шотландияны экранда көрсету. BFI, 2000. 250 б. фильмдер туралы. Портер, Джеймс. "Солтүстік Шотландияның фольклоры: Мәдени бейнелеу туралы бес эссе". Folklore, 109-том, 1998. 1+ б. онлайн нұсқасы. Ричи, Анна және Грэм Ричи. Шотландия: Оксфорд археологиялық нұсқаулығы (1998) онлайн нұсқасы. Шёне, Бертольд. Қазіргі шотланд әдебиетіне Эдинбург серігі (2007). 560 б. Смит, Билл және Скипвит, Селина. Шотланд өнерінің тарихы. Merrell, 2003. 288 б. Тодд, Марго. Жаңа Шотландияның протестанттық мәдениеті (2002). 450 б. Уокер, Маршалл. 1707 жылдан бері шотланд әдебиеті (1997). 443 б. Уотли, Кристофер А. Шотланд қоғамы, 1707–1830: Якобиттен тыс, индустрияландыруға қарай (2000). 354 б. Уизерс, Чарльз В. Дж., География, ғылым және ұлттық сәйкестік: Шотландия 1520 жылдан бері (2001). 312 б.

Browen, Ian, ed., The Edinburgh History of Scottish Literature (3 vol 2006). Brown, Callum G. Religion and Society in Scotland since 1707. (1997). 219 pp. Burleigh, J. H. S. A Church History of Scotland (1962), short and impartial. Daiches, David. A Companion to Scottish Culture (1982) online edition. Dingwall, Helen M. Famous and flourishing society: the history of the Royal College of Surgeons of Edinburgh, 1505–2005. (2005) 350 pp. Glendinning, Miles, Ranald MacInnes, Aonghus MacKechnie. A History of Scottish Architecture: From the Renaissance to the Present Day (1996) online edition. Hardy, Forsyth. Scotland in Film 1990 online edition. Harris, Nathaniel. Heritage of Scotland: A Cultural History of Scotland and Its People. Facts on File, 2000. 159 pp. Lawrence, Christopher. Rockefeller money, the laboratory, and medicine in Edinburgh, 1919–1930: new science in an old country. (2005) 373 pp. Levack, Brian. Scottish Witch Hunting: Law, Politics and Religion (2007). McDonald, R. A., ed. History, Literature and Music in Scotland, 700–1560. (2002). 243 pp. Mackenzie, D. A. Scottish Folklore and Folklife. (1935). McEwan, Peter J. M. Dictionary of Scottish Art and Architecture. Wappingers Falls, N. Y.: Antique Collectors Club, 1995. 626 pp. McNeill, F. Marion, The Silver Bough (volume 1: Scottish Folk Lore and Folk Belief), 1989. Menikoff, Barry. Narrating Scotland: the Imagination of Robert Louis Stevenson. (2005) 233 pp. Pelling, Margaret, ed., Practice of Reform in Health, Medicine, and Science, 1500–2000 (2005). Petrie, Duncan, Screening Scotland. BFI, 2000. 250 pp. on films. Porter, James. "The Folklore of Northern Scotland: Five Discourses on Cultural Representation." Folklore vol. 109. 1998. pp 1+ online edition. Ritchie, Anna and Graham Ritchie. Scotland: An Oxford Archaeological Guide (1998) online edition. Schoene, Berthold. The Edinburgh Companion to Contemporary Scottish Literature (2007), 560 pp. Smith, Bill and Skipwith, Selina. A History of Scottish Art. Merrell, 2003. 288 pp. Todd, Margo. The Culture of Protestantism in Early Modern Scotland. (2002). 450 pp. Walker, Marshall, Scottish Literature since 1707. (1997). 443 pp. Whatley, Christopher A. Scottish Society, 1707–1830: Beyond Jacobitism, toward Industrialisation. (2000). 354 pp. Withers, Charles W. J., Geography, Science, and National Identity: Scotland since 1520. (2001). 312 pp.

Орта ғасырлар

Тейлор, С., ред., Пикттер, патшалар, қасиеттілер және жылнамалар: Марджори О. Андерсонға арналған құрметтама (Төрт сот, 2000). Вудс, Дж. Д. және Пелтерет, Д. А. Е., ред., Англосаксондар, синтез және жетістіктер (Уилфрид Лориер университетінің баспасы, 1985).

Ерте заманауи

Рири, Алек (2006). Шотландия реформациясының бастаулары (Манчестер: Манчестер университетінің баспасы).

Ағартушылық дәуірі, 18 ғасыр

Берри, Кристофер Дж., Шотланд ағартушылығының әлеуметтік теориясы (1997) үзінді және мәтіндік іздеу. Бродди, Александр. Шотланд ағартушылығының Кембридж серігі (2003) толық онлайн басылымы; сондай-ақ үзінді және мәтіндік іздеу. Бродди, Александр, ред. Шотланд ағартушылығы: Антология (1998), бастапқы көздер. Үзінді және мәтіндік іздеу. Букан, Джеймс, Генийге толы: Шотланд ағартушылығы; Эдинбургтың ақыл-ой сәті (HarperCollins, 2003). Үзінді және мәтіндік іздеу. Кэмпбелл, Р. Х. және Эндрю С. Скиннер, ред. Шотланд ағартушылығының шығу тегі мен мәні (1982), ғалымдардың 12 мақаласы, әсіресе ғылым тарихы бойынша. Дайч, Дэвид, Питер Джонс және Жан Джонс. Генийдің ошағы: Шотланд ағартушылығы, 1730–1790 (1986), 170 б.; жақсы суреттелген кіріспе. Дэвидсон, Нил, Шотландия революциясын ашу, 1692–1746, Pluto Press, Лондон, Англия (2003). Девин, Т. М., Кландықтан шаруалар соғысына дейін: Шотландияның таулы аймақтарының әлеуметтік трансформациясы (1994). Двайер, Джон, "Күштер дәуірі: Адам Смит және шотланд ағартушылығы мәдениетінің түсіндірмесі" (1998). 205 б. Голди, Марк, "Шотландиялық католик ағартушылығы", The Journal of British Studies, 30 том, 1 нөмір (1991 жылғы қаңтар), 20–62 беттер, JSTOR. Грэм, Гордон. "Шотландия ағартушылығындағы мораль және сезім", Philosophy, 76 том, 296 нөмір (2001 жылғы сәуір), 271–282 беттер, JSTOR. Гамильтон, Х. Шотландияның XVIII ғасырдағы экономикалық тарихы (1963). Гамильтон, Дуглас Дж. Шотландия, Кариб теңізі және Атлант әлемі, 1750–1820 (2005). 249 б. Харви, Кристофер. Шотландия және ұлтшылдық: Шотландия қоғамы мен саясаты, 1707 жылдан бүгінгі күнге дейін (2004) үзінді және мәтіндік іздеу, онлайн басылым. Хемингуэй, Эндрю. "Шотландия ағартушылығындағы дәмнің "әлеуметтануы"", Oxford Art Journal, 12 том, 2 нөмір (1989), 3–35 беттер, JSTOR. Герман, Артур, Шотландиялықтар қазіргі заманғы әлемді қалай ойлап тапты: Батыс Еуропаның ең кедей ұлтының біздің әлемімізді және ондағы барлық нәрсені қалай жасағаны туралы нағыз оқиға (Crown, 2001) және мәтіндік іздеу. Хонт, Иштван және Майкл Игнатьев. Байлық және ізгілік: Шотландия ағартушылығындағы саяси экономиканың қалыптасуы (1986) үзінді және мәтіндік іздеу. Хопфл, Х. М. "Жабайыдан шотландқа дейін: Шотландия ағартушылығындағы болжамды тарих", The Journal of British Studies, 17 том, 2 нөмір (1978 жылғы көктем), 19–40 беттер, JSTOR. Хау, Дэниел Уокер. "Неге шотланд ағартушылығы Америка Конституциясын жасаушыларға пайдалы болды", Comparative Studies in Society and History, 31 том, 3 нөмір (1989 жылғы шілде), 572–587 беттер, JSTOR. Ленман, Брюс П. Интеграция және ағартушылық: Шотландия, 1746–1832 (1993) Шотландияның жаңа тарихы, үзінді және мәтіндік іздеу. Оттенберг, маусым C. "Шотландия ағартушылығының музыкалық ағымдары", International Review of the Aesthetics and Sociology of Music, 9 том, 1 нөмір (1978 жылғы маусым), 99–109 беттер, JSTOR. Филипсон, Н. Т. және Митчисон, Розалинд, ред. Шотландияның даму дәуірі (1996). Робертсон, Джон. Ағартушылықтың ісі: Шотландия және Неаполь, 1680–1760 (2005). Свингуд, Алан. "Социологияның бастаулары: Шотландия ағартушылығының мысалы", The British Journal of Sociology, 21 том, 2 нөмір (1970 жылғы маусым), 164–180 беттер, JSTOR. Уизерс, Чарльз В. Дж. және Вуд, Пол, ред. Шотландия ағартушылығындағы ғылым мен медицина (2002). 364 б. Вуд, П., ред. Шотландия ағартушылығы: қайта түсіндірудегі мақалалар (2000).

Berry, Christopher J., The Social Theory of the Scottish Enlightenment (1997) excerpt and text search. Broadie, Alexander. The Cambridge Companion to the Scottish Enlightenment (2003) complete online edition; also excerpt and text search. Broadie, Alexander, ed. The Scottish Enlightenment: An Anthology (1998), primary sources. excerpt and text search
Buchan, James, Crowded with Genius: the Scottish Enlightenment; Edinburgh's Moment of the Mind (HarperCollins, 2003). excerpt and text search. Campbell, R. H. and Andrew S. Skinner, eds. The Origins and Nature of the Scottish Enlightenment (1982), 12 essays by scholars, esp. on history of science. Daiches, David, Peter Jones and Jean Jones. A Hotbed of Genius: The Scottish Enlightenment, 1730–1790 (1986), 170 pp; well illustrated introduction. Davidson, Neil, Discovering the Scottish Revolution, 1692–1746, Pluto Press, London, England (2003). Devine, T. M., Clanship to Crofters' War: the Social Transformation of the Scottish Highlands, (1994). Dwyer, John, The Age of the Passions: An Interpretation of Adam Smith and Scottish Enlightenment Culture. (1998). 205 pp. Goldie, Mark, "The Scottish Catholic Enlightenment," The Journal of British Studies Vol. 30, No. 1 (January 1991), pp. 20–62 in JSTOR
Graham, Gordon. "Morality and Feeling in the Scottish Enlightenment," Philosophy Vol. 76, No. 296 (April 2001), pp. 271–282 in JSTOR. Hamilton, H. An Economic History of Scotland in the Eighteenth Century (1963). Hamilton, Douglas J. Scotland, the Caribbean and the Atlantic World, 1750 –1820. (2005) 249 pp. Harvie, Christopher. Scotland and Nationalism: Scottish Society and Politics 1707 to the Present (2004) excerpt and text search online edition. Hemingway, Andrew. "The 'Sociology' of Taste in the Scottish Enlightenment," Oxford Art Journal, Vol. 12, No. 2 (1989), pp. 3–35 in JSTOR. Herman, Arthur, How the Scots Invented the Modern World: The True Story of How Western Europe's Poorest Nation Created Our World & Everything in It (Crown, 2001), and text search. Hont, Istvan, and Michael Ignatieff. Wealth and Virtue: The Shaping of Political Economy in the Scottish Enlightenment (1986) excerpt and text search
Hopfl, H. M. "From Savage to Scotsman: Conjectural History in the Scottish Enlightenment," The Journal of British Studies, Vol. 17, No. 2 (Spring, 1978), pp. 19–40 in JSTOR. Howe, Daniel Walker. "Why the Scottish Enlightenment Was Useful to the Framers of the American Constitution," Comparative Studies in Society and History, Vol. 31, No. 3 (July 1989), pp. 572–587 in JSTOR. Lenman, Bruce P. Integration and Enlightenment: Scotland, 1746–1832 (1993) New History of Scotland excerpt and text search. Ottenberg, June C. "Musical Currents of the Scottish Enlightenment," International Review of the Aesthetics and Sociology of Music Vol. 9, No. 1 (June 1978), pp. 99–109 in JSTOR. Phillipson, N. T. and Mitchison, Rosalind, eds. Scotland in the Age of Improvement, (1996). Robertson, John. The Case for the Enlightenment: Scotland and Naples 1680–1760 (2005). Swingewood, Alan. "Origins of Sociology: The Case of the Scottish Enlightenment," The British Journal of Sociology, Vol. 21, No. 2 (June 1970), pp. 164–180 in JSTOR. Withers, Charles W. J. and Wood, Paul, eds. Science and Medicine in the Scottish Enlightenment. (2002). 364 pp. Wood, P., ed. The Scottish Enlightenment: Essays in Reinterpretation (2000).

Одақ және якобиттер

Фримонт Барнс, Грегори. 1745–46 жылғы Якобит көтерілісі (Маңызды тарихтар) (2011). Фрай, Майкл. Одақ: Англия, Шотландия және 1707 жылғы шарт (2006). Макиннес, Аллан И. "Шотландиядағы Якобизм: эпизодтық себеп пе, әлде ұлттық қозғалыс па?" Шотландия тарихи шолуы, 2007 жылғы қазан, 86 том, 222-шырақ, 225–252 беттер; оның дәстүрлілігін баса көрсетеді. Макиннес, Аллан И. Одақ және империя: 1707 жылы Біріккен Корольдіктің құрылуы (Кембридж ерте заманғы британ тарихы зерттеулері) (2007) үзінді және мәтіндік іздеу. Оутс, Джонатан. Якобит науқандары: Соғыс кезіндегі Ұлыбритания мемлекеті (Соғыс, қоғам және мәдениет) (2011). Питток, Мюррей. Якобит тайпалары туралы миф: 1745 жылғы Якобит әскері (2-ші басылым, 2009). Планк, Джеффри. Көтеріліс және жабайылық: 1745 жылғы Якобит көтерілісі және Британ империясы (2005). Скотт, П. Х. 1707: Шотландия мен Англияның одағы: Заманауи құжаттарда (1979), бастапқы көздер. Тревор Ропер, Хью. Контрреформациядан Даңқты революцияға дейін (1992) 282–303 беттерде Одақ туралы.

Әйелдер

Абрамс, Линн және басқалар. «Шотландия тарихындағы гендер: 1700 жылдан бері» (2006) кітабынан үзінді және мәтіндік іздеу. Брейтенбах, Эстер және Элеонора Гордон. «Шотландия қоғамындағы әйелдер: 1800–1945» (1992) онлайн нұсқасы. Браун, Сара. «Шотландиядағы әйелдер азаттық қозғалысы» (2016) онлайн шолу. Юэн, Элизабет және басқалар, ред. «Шотланд әйелдерінің өмірбаяндық сөздігі: Ең ерте заманнан 2004 жылға дейін» (2006). Юэн, Элизабет. «Жаңа бұрылыс па? Шотландиядағы әйелдер тарихы: 1300–1700», History Compass, 2009 жылғы наурыз, 7-том, 2-шығарылым, 431–446 беттер; 1980 жылдардан бері пайда болған жаңа сала; ең көп талқыланатын тақырыптар – еңбек, отбасы, дін, қылмыс және әйелдер бейнесі; ғалымдар әйелдердің хаттарын, естеліктерін, поэзиясын және сот материалдарын зерттейді.

Тарихнама

Боуи, Карин. "Колледждің жаңа жылдық қорытындысы" (Scottish Historical Review) (сәуір, 2013 ж. қосымшасы), 92-том, 38–48 б. Дингволл, Хелен М. Шотландия медицинасының тарихы: тақырыптар мен ықпалдар (Эдинбург UP, 2003). Элтон, Г. Р. Британ тарихы бойынша қазіргі заманғы тарихшылар 1485–1945: 1945–1969 жылдарға арналған сындық библиография (1969), барлық негізгі тақырыптар бойынша 1000 тарих кітабына түсіндірмелер, сондай-ақ кітаптарға шолулар мен маңызды ғылыми мақалалар. онлайн 198–205 б.

Кидд, К. Шотландияның өткенін өзгерту: шотландтық виг тарихшылары және 1689–1830 жылдардағы ағылшын-британдық ұлттық сананың қалыптасуы (Кембридж университетінің баспасы, 2003). Линклейтер, Эрик. "Шотландия мәселесі". History Today (қаңтар, 1951) 1#1, 43–52 б., онлайн.

Ли-младший, Морис. "1966 жылдан бергі шотланд тарихы", Ричард Шлаттердің ред., Британ тарихына қатысты соңғы көзқарастар: 1966 жылдан бергі тарихи жазу туралы эсселер (Ратгерс UP, 1984), 377–400 б. Мортон, Грейм және Тревор Гриффитс. "Қазіргі Шотландияның алтын қоршауына есік жабу", Scottish Historical Review (2013) қосымшасы, 92-том, 49–69 б.; ұлтшылдық туралы.

Негізгі дереккөздер

Бродди, Александр, ред. (1997), Шотландия ағартушылығы: антология. Кук, Энтони және авторлар тобы, ред. (1998). Қазіргі Шотландия тарихы, 1707 жылдан бүгінге дейін: 5-том: Маңызды құжаттар (Таквелл баспасы) онлайн нұсқасы. Шотландияның статистикалық тіркемелері (1791–1845) онлайн, егжей-тегжейлі жергілікті сипаттамалар.