Кіріспе

Lex Frisionum, "Фризиандардың заң кодексі", 785 жылдан кейін, Карл Ұлының тұсында, франктардың Фризияны жаулап алуы саксондық көтерілісші Видукиндтің соңғы жеңілісімен аяқталғаннан кейін, латын тілінде жазылды. Бұл заң кодексі фриздердің аймағын қамтыды.

Мазмұны

Фризиандар төрт құқықтық топқа бөлінді, оларға заң немесе белгіленген айыппұлдар салынған оның бұзушылықтары қолданылды. Олар: ақсүйектер, бос адамдар, дербес шаруалар және құлдар. Lex Frisionum-да дін қызметкерлері есімдері жоқ, себебі олар азаматтық заңға жауапты болған жоқ. Фризиандар бос адамдар мәртебесін алды және өздерінің подстатын немесе императорлық басшысын таңдауға құқылы болды. Lex Frisionum-да Фризияның үш аймағы анық ажыратылады: заң бүкіл Фризияға қолданылады, бірақ Батыс Фризия "Звин мен Влие арасында" және Шығыс Фризия "Лауверс пен Везер арасында" белгілі бір ерекше шараларға ие болды. Верден шартында (843) бүкіл Фризия Лотарингияның бір бөлігіне айналды; Мерсен шартында (870) ол қысқа мерзімге Шығыс франктар (Австразия) және Батыс франктар (Нейстрия) мемлекеттері арасында бөлінді, бірақ 880 жылы бүкіл ел Австразия құрамына қайта біріктірілді. Lex Frisionum-ның алғашқы жиырма екі тарауы толығымен айыппұлдар (compositio) және құн төлемі (wergeld) – зардап шеккендерге немесе олардың туыстарына тиіс өтемақылар, қылмыскер мен зардап шеккеннің әлеуметтік статусына сәйкес келетін мөлшерде – туралы мәліметтерді қамтиды. Қызықтысы, әйелді өлтіргені үшін айыппұл сол дәрежедегі ер адамды өлтіргені үшін бірдей болды, бұл фризиялық заңның ерекшелігі, ол оны англосаксондық заңмен байланыстырады және барлық басқа неміс кодекстерінен ерекшелендіреді. Тағы он бір тарауда "Даналардың қосымшалары" (Additio sapientum) – Вимар мен Саксмундтың сот шешімдерінен алынған он бөлім, сондай-ақ бұрын қарастырылмаған жағдайларды қамту үшін Lex Thuringorum ("Тюрингтердің заң кодексі") бөлімдері кірді. Ақсүйек өзін қорғау үшін қылмыс жасалмағанын куәландыруға дайын белгілі бір санмен "анткештерді" жинауға тиіс болды. Lex Frisionum-да (екі рет) еске алынған азаптаудың жалғыз түрі – қайнаған сумен сынау. Қайнап тұрған қазаннан тас суырып алу керек еді: егер үш күн ішінде күйіктер жазылса, онда адам кінәсіз деп есептелді.

Беріліс

Қарыздар (compositio) және wergeld сомаларына негізделген нумизматикалық зерттеулер бойынша, Lex Frisionum заңдары ең кеш дегенде VII ғасырдың бірінші жартысына жатады. Lex Frisionum қолжазбаларының ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Бұл заңдар туралы жалғыз куәлік – 1557 жылы жарық көрген ең көне басылым. Сол жылы ғалым Иоанн Базилий Герольд, Базель қаласындағы Генрих Петри басып шығарған "Originum ac Germanicarum Antiquitatum Libri" атты Шарль Ұлы дәуіріндегі герман заңдарының барлық жинағын жасады. Оның ішінде Lex Frisionum да басылды, бірақ Герольдтың мәтіні қандай көзден алынғаны немесе қаншалықты өзгертілгені белгісіз; оның басылымының бетіндегі мәліметтер материал Фулда монастырының кітапханасынан (қазір тарап кеткен) алынғанын көрсетеді. Сақталған нұсқа, көрініп тұрғанындай, әлі де жазыққылық элементтерін сақтап қалған дайын емес нұсқа болып табылады, ол аяқталған нұсқада түзетіліп, өңделері терілген болар еді. Шарль Ұлы өзінің империясындағы герман халықтарының әрқайсысы үшін мұндай жинақ жасауды жоспарлаған болатын.