Кіріспе

Орталық Азияның отырықшы тұрғындарына қатысты тарихи термин. Сарт – ғасырлар бойы мағынасы өзгеріп келген Орталық Азияның отырықшы халқының атауы.

Шығу тегі

Терминнің шығу тегі туралы бірнеше теория бар. Ол санскрит тіліндегі сартхавахадан (सार्थवाह) туындаған болуы мүмкін, бұл "саудагер, керуенбасы, саудагер" деген мағынаны білдіреді. Василий Бартольд, Джерард Клаусон және соңғы кезде Ричард Фолц бойынша, көшпелілер қала тұрғындарын осылай атаған деседі. Бұл терминнің ең ерте кезде кездесетін мысалы – 1070 жылғы Қарахандық түркі мәтіні "Бақытты білімде" айтылады, онда ол Қашқардың отырықсың халқына қатысты қолданылған. Бұл термин тіліне қарамастан Орталық Азияның барлық қоныстанған мұсылмандарына қатысты. Рашид ад-Дин Хамадани "Жами әл-таварих" еңбегінде Шыңғыс ханның Карлұқтар әмірі Арслан ханға "Сартақтай" атағын беруді бұйырғанын жазған, бұл атақ тәжіктер мен өзбектерге қатысты болған. XIII ғасырға жататын моңғол деректері, "Моңғолдардың құпия тарихында" моңғолдар Орталық Азиядан, әсіресе Хорезмнен тұтқынға алынған шеберлерді сартулдар деп атағандығы айтылады.

Басқа мағыналары

Моғолдықтан кейінгі кезеңде Әли Шир Науаи Иран халқын Сарт Улуси ("Сарт халқы") деп атағанын, ал ол үшін Сарт тылы ("Сарт тілі") парсы тілімен мағынасы бірдей болғандығын білеміз. Сол сияқты, Бабур Маргилан халқын "Сарттар" деп атағанда, оларды Андижан халқынан – түркілерден ажыратады, және бұл оның парсы тілділерді меңзегені анық. Ол сондай-ақ Кабул вилаятының қалалары мен ауылдарының халқын "Сарттар" деп атайды. Мысалы, Бабур 1525 жылы "Бабурнама" кітабында былай деп жазды: "Кабул елінде көптеген және әртүрлі тайпалар бар. Оның аңғарлары мен жазықтары түркілер, аймақтар және арабтармен мекенделген. Қала мен ауылдардың көп бөлігінде халық тәжіктерден (Сарттардан) тұрады". Пайдаланудың тағы бір өзгерісі Мұхаммед Шайбани билікке келген кезде, Түркістанның оазистік аймақтарына Таза Өзбектер – таза Өзбектер келген кезде болған секілді. Олар өздерін Ферғана қыпшақ тілінде сөйлейтін жартылай көшпелі халық ретінде, ал оазис қалаларында тұратын, көбінесе шағатай тілінде – карлық тілдерінің бірінде сөйлейтін түркі тілді халықтардан ажыратты. Осы кезде "Сарт" және "Тәжік" терминдерінің арасындағы айырмашылық сезіле бастады, себебі бұрын олар көбінесе бір-бірінің орнына қолданылатын. Өзбектер тұрақты өмір салтына көшкеннен кейін де, өзбек тайпаларының мүшелері болып табылатын түркі тілділер мен сарттар арасындағы осы айырмашылықты сақтап қалды. 2010 жылдың маусым айында Қырғызстанның оңтүстігіндегі қырғыздар мен өзбектер арасындағы этникалық қақтығыста "Сарт" сөзі Шығыс Азиялық ерекшеліктері аз өзбектерді қырғыздардан ажырату үшін қолданылды.

Орталық Азиядағы этникалық сәйкестіктің дамуы

Цинь әулеті кезінде Тарымның төңірегіндегі оазистерде тұратын, карлық түркі тілдерінде сөйлейтін халық, жожан немесе шағатай тайпаларының моңғол билеушілері тұсында таранчилер немесе сарттар деп белгілі болды. Мұсылман әлемінің басқа бөліктері бұл аймақты Моғолистан немесе Түркістанның шығыс бөлігі деп білді, ал Цинь әдетте барлық мұсылман халқын "Хуэй халқы" деген жалпы категорияға біріктірді, мандарин тілінде сөйлейтін дунган мен таранчилер, сарттар, салар, моңғорлар, бонан және т.б. сияқты басқа тілдерде сөйлейтін этностарды ажыратпады. Бұл, Империялық Ресейдің Осман немесе мұсылман Шыңғыс әулеттерімен байланысты барлық мұсылмандарды "татарлар" деп атауымен ұқсас. 1911 жылы Сунь Ятсен басшылығымен ұлтшыл қытайлар Цинь әулетінің билігін құлатып, Қытай Республикасын құрды. 1920 жылға қарай, жадидистік пантүркішілдік идеологиясы Синьцзянды басқаратын Цинь және Республикалық Қытайдың әскери билеушілеріне қарсы күресті. Түрпан ақыны Абдулхалық Семейде және Өзбекстандағы жадидистік зияткерлік орталықтарда біраз жылдар өткізген соң, Шыңжаңға оралып, кейіннен тегін "Ұйғыр" деп атады. Ол "ұйғыр" деген атауды 1921 жылы Ташкентте осы этносқа осылай атау берген кеңестік биліктен алды. Ол "Ойған, ойған!" деген жолмен басталатын танымал ұлтшыл өлеңін жазды (Эй, кедей ұйғыр, оян!). Кейіннен ол 1933 жылғы наурыз айында Шэн Шичай атты қытай әскери билеушісінің бұйрығымен, өзінің шығармалары арқылы ұйғыр ұлтшылдығын қоздырды деген айыппен Түрпанда өлім жазасына кесілді.

Қазіргі мағыналары

Василий Бартольд утверждает, что к XIX веку люди, которых называли «сартами», стали гораздо более тюркизированными, чем это было ранее. В литературе Российской империи в XIX веке этот термин иногда использовался для обозначения тюркских народов Ферганы, Ташкента, Шымкента и Южной Сырдарьинской области, также встречавшихся в меньшем количестве в Самарканде и Бухарском эмирате. «Сарт» также часто использовался русскими как общий термин для всех оседлых жителей Туркестана. Велось множество споров о том, что это значит и откуда произошло это название. Бартольд пишет: «Для казаха каждый член оседлого общества был сартом, независимо от того, был ли его язык тюркским или иранским». Николай Остроумов был тверд в своем убеждении, что это не этническое, а профессиональное определение, и подтвердил это, приведя некоторые (очевидно, распространенные) местные поговорки: «Плохой кыргыз становится сартом, а плохой сарт становится кыргызом». Эта путаница достигла пика в переписи Российской империи 1897 года: в Ферганской области проживало очень много сартов, в соседней Самаркандской провинции – очень мало, но зато очень много узбеков. Различие между ними часто было неясным. Исторически сарты принадлежали к более древним оседлым группам, в то время как узбеки происходили от племен, прибывших в регион с Мухаммедом Шайбани в XVI веке. По крайней мере, в Хорезме узбеки говорили на ныне вымершем кыпчакском диалекте, близком к казахскому, а сарты – на форме огузского тюркского языка, подвергшейся влиянию персидского. В Фергане сарты говорили на карлукском диалекте, который был очень близок к современному уйгурскому и считается более ранней, исторической формой узбекского языка. В 1924 году советский режим постановил, что отныне все оседлые тюркские народы в Центральной Азии (и многие другие, говорящие на персидском языке, например, в Самарканде и Бухаре) будут называться «узбеками», а термин «сарт» должен быть отменен как осколительное наследие колониального правления, хотя сам Ленин использовал этот термин в своих сообщениях. Однако в первые несколько лет язык, выбранный советскими властями для новой Узбекской ССР, был не современным узбекским, который существует сегодня, а кочевым, менее персидизированным и довольно экзотическим диалектом города Туркестан, расположенного на территории нынешнего Казахстана. Он оказался в значительной степени непонятным для большинства жителей основных городов, от Ташкента до Бухары. Поэтому его заменили современным, в основном персидизированным городским узбекским языком, который является единственным тюркским языком без гармонии гласных. Таким образом, очень трудно привязать к термину «сарт» какое-либо одно этническое или даже лингвистическое значение. Исторически различные тюркские и персидские народы Центральной Азии определялись в основном по образу жизни, а не по каким-либо условным этническим или даже лингвистическим различиям. Казахи, кыргызы и туркмены были кочевниками, перегонявшими скот по степям, горам и песчаным пустыням соответственно. Оседлые турки и таджики, с другой стороны, были сартами, поскольку они жили в таких городах, как Хива, Бухара или Самарканд, или жили в сельских сельскохозяйственных общинах.

Донгсянның пайдалануы

Қытайдың солтүстік-батысындағы мұсылман, моңғол тілінде сөйлейтін донгсяндар өздерін сарта немесе санта деп атайды. Бұл атаудың Орталық Азиядағы сарттармен байланысы бар-жоғы әлі анық емес.

Сібірде қолданылуы

Сарт – 17 ғасырда Сібірге қоныстанған Сибір Бұхарларына қолданылған атаулардың бірі.