Кіріспе

Америкалық дипломат (1819–1886)

Джейкоб Хамблин (2 сәуір 1819 – 31 тамыз 1886) – батыс пионері, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің (LDS Church) миссионері және Оңтүстік-Батыс және Ұлы Бассейн аймақтарының түрлі американдық тайпаларымен дипломаттық байланыс жасаған адам. Ол Оңтүстік Юта және Солтүстік Аризонаның кең аумақтарына еуропалық американдықтардың қоныстануына көмектесті, онда ол соңғы күнгі қасиеттілер мен жергілікті халық арасында адал делдал ретінде танылды. Оны кейде "қаз терісі елшісі" немесе "ламандықтарға елші" деп атайды. 1958 жылы ол Ұлттық каубойлар мен батыс мұрасы мұражайының Ұлы батыс адамдарының залына енгізілді.

Жас шағы мен отбасы

Хамблин Огайо штатының Салем қаласында фермер отбасында дүниеге келген. Ол бала кезінен ауыл шаруашылығын үйреніп өскен. 1842 жылдың 3 наурызында 22 жасында Мәсіх шіркеуінің мүшесі ретінде суға батыру арқылы дұға жасаған. Хамблиннің алғашқы әйелі Люсиндамен төрт баласы болды. Хамблин соңғы күнгі қасиеттілермен бірге батысқа, Солт-Лейк аңғарына көшуді ұсынғанда, Люсинда барудан бас тартты. 1849 жылдың ақпан айында Хамблин мен Люсинда некелерін ажырастырды, ал ол төрт баласын өзімен бірге алып, батысқа қарай жол тартты. Қыркүйек айында Хамблин Айова штатының Кэушл-Блафс қаласында жесір Рейчел Джаддпен танысып, үйленді. Рейчел екеуінің бес баласы болды. Хамблин көп әйел алу туралы мормондық ілімді ұстанды және 1857 жылдың 11 қыркүйегінде Сара Присцилла Левиттпен, 1863 жылдың 14 ақпанында Элиза Хамблинмен (онымен бір баласы болды), 1876 жылдың 5 қарашасында Клара Мельвина Хамблинмен (олардың қызы Элиза Якобтан Пайют Поинкумға кеткеннен кейін Присцилла тәрбиеледі) және 1865 жылдың 16 қарашасында Луиза Бонеллимен үйленді. Левиттпен 14 баласы болды, сондай-ақ Клараны өсірді, ал Бонеллимен 6 баласы болды. Левитт пен Бонелли Солт-Лейк-Ситидегі Endowment House-та оған «өртеке» ету рәсімі арқылы бекітілді.

Мормондыққа айналу және батысқа көшіру

Үлкен кезінде Хамблин отбасымен Висконсин штатының Спринг-Прейри қаласында тұрды. Хамблин жарақат алып, жарасынан өлмекке түсті деп ойлады. Аман қалса, өмір бойы Құдайға қызмет ететінін айтып дұға етті. Көп ұзамай есігін бір әйел қағып, оның үйіне келуге шақырылғанын айтты. Ол медбике болып, қажетті дәрі-дәрмектер мен жақтармен келді, Хамблиннің жарасын емдеп, өмірін сақтап қалды. Содан бастап Хамблин Құдайға жүз бұрды. 1842 жылы ол балаларымен бірге мормон дінін қабылдады. Олар Висконсин штатынан Наувуға (Иллинойс штаты) көшіп барды, онда Киелілер жиналған еді. Джозеф Смит қайтыс болғаннан кейін, Хамблин мормондар арасындағы мұрагерлік дағдарысына куә болды. Ол шіркеу басшылығы үшін Бригам Янгты қолдады және көптеген мүшелерімен бірге ЛДС шіркеуіне қосылды. Өзінің естеліктерінде Хамблин Янгты қолдауға шешім қабылдаған сәтін былай деп жазды:

«1844 жылдың 8 тамызында мен Киелілердің жалпы жиналысына қатыстым. Ақсақал Ригдон шіркеу президенті болуға талаптарын алға тартты. Оның дауысы нағыз бағушының дауысына ұқсамайтын. Ол қауымның дауысын сұрап, оны президент ретінде қолдауға дайындалғанда, ақсақалдар Бригам Янг, Парли П. Пратт және Хебер К. Кимболл (барлығы Он екі елшінің кворумының мүшелері) орындыққа шықты. Бригам Янг қауымға былай деді: «Мен ақсақал Ригдонға дауыс беруді басқарамын. Ол мұнда төрағалық ете алмайды. Осы бала [өзін білдіреді] осы қойшылықты біраз уақытқа басқарады». Оның дауысы мен қимыл-қозғалысы Пайғамбар Жозефтің өзіне ұқсады. Көптеген адамдар, аздаған ерекшеліктермен, Пайғамбар Жозеф Смиттың мантиісі Бригам Янгқа түскенін көрді. Кейбіреулерге Жозеф қайтадан олардың алдында тұрғандай көрінді. Мен орнымнан тұрып, қасымда отырған адамға: «Бұл – нағыз бағушының, елшілердің басшысының дауысы» дедім». Хамблин мормон пионері болды және 1850 жылы Солт-Лейк-Ситиге жақын Тоуэль қаласына қоныстанды. Ол ақ қоныстандырушылар мен үндістер арасында жақсы қарым-қатынас орнатуымен белгілі болды. Бірде ол үндістерге атқанда, мылтығы істемеген кезде, Хамблин Құдай оған үндістерге «бейбітшілік елшісі» болуды бұйырғанын және егер ол олардың қанына шөлдемесе, олардың қолынан өлмейтінін айтты. 1854 жылы Янг Хамблинді оңтүстік Пайют үндістеріне миссионерлік қызмет етуге шақырды және қазіргі Санкт-Джордж қаласының жанында Санта-Кларада қоныстанды. Хамблиннің Санта-Кларадағы алғашқы үйі тасқыннан қирады. Оның екінші әйелі Рейчел олардың кішкентай балаларының бірін судан құтқарды, бірақ бала көп ұзамай суықтан қайтыс болды. Рейчел тасқыннан болған салдардан толыққанды айықпады. Тасқын қаупін болдырмау үшін Хамблин Санта-Кларадағы төбеде жаңа үй салды. Бүгінде ЛДС шіркеуінің меншігіндегі үй мұражай ретінде жұмыс істейді, онда мормон миссионерлері күн сайын экскурсиялар өткізеді.

Юта соғысы және Таулық шалғындықтар қырғыны

1857 жылдың тамызында Бригам Янг Хамблинді Санта-Клара үнді миссиясының президенті етіп тағайындады. Янг Хамблинге хат арқылы үндістерге қатысты мен әрқашан қолдаған келісімді саясатты жалғастыруды және адал істермен олардың құрметі мен сенімін алуға тырысуды бұйырды. Уәдеңді орындай алмайтыныңды білсең, оны берме! Осы миссияда бауырластардың жүректерін біріктіруге ұмтыл! Янг шілде айында АҚШ армиясының жақындап келе жатқанын білді, ол момондардың арасындағы деп айтылған "қозғалысты" басу үшін Юта территориясына басып кіруге бұйрық алған. Юта соғысы болады деп күтіп, Янг Хамблинді "бауырластардың қару-жарақтары мен оқ-дәрілерін тастауға рұқсат бермеуге, оларды қажетті сәт үшін сақтап қалуға" шақырды. Тамыздың соңында Хамблин Джордж А. Смитпен бірге Солтүстікке, Солт-Лейк-Ситиге сапарлады, ол оңтүстік момондық колонияларына АҚШ армиясының жақындап келе жатқанын ескерту үшін және момондар емес адамдармен сауда жасаудан аулақ болуды ұсыну үшін жіберілген болатын. Филлмор, Ютаның жанындағы Корн-Крикте Смит, Хамблин және Талес Хаскелл Калифорнияға бара жатқан Арканзас штатының вагондар колоннасымен – Бейкер-Фанчер тобымен кездесті. Хамблин оларға Оңтүстікке, Маунтин-Медоуста тоқтауды ұсынды, онда ол Нью-Мексикодан Калифорнияға дейінгі Ескі Испан жолындағы дәстүрлі тоқтау орнында үй шаруашылығын жүргізді. Хамблин және оның серіктері Солт-Лейк-Ситиге барды, онда ол шамамен бір апта "үндістермен жұмыс істеу және көп әйел алу" үшін болды. Бұл "үндістермен жұмыс істеуге" LDS шіркеуінің басшыларымен кездесу үшін Оңтүстік Пайут делегациясын әкелу кірді. Солт-Лейк-Ситиде Хамблин кейіннен Фанчерлердің "жаман мінез-құлқы" және "құс ұяларын тонауы, басқа да бұзушылықтар жасауы және олармен келіспегендерге дөрекі сөздер айтуы" туралы айтты. Сондай-ақ, армия солтүстікке келгенде, олар оңтүстіктегі нашар қоныстардан жақсы жабдықтар алатындарын айтқандары хабарланды. Бір дерек бойынша, Хамблин үйге қайтып бара жатқанда, оның асырап алған үнді баласы Альберт оны қарсы алды және Бейкер-Фанчер тобының Тау-Медоустағы қырғынның қорқынышын айтты. Шын мәнінде, оңтүстікке бара жатқанда ол Солт-Лейк-Ситиге бара жатқан Джон Д. Лимен де кездесті. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде және Лидің қырғынға қатысты екінші сот процесіндегі куәлігінде Хамблин Лидің басқа момондармен бірге оны өлтіруге қатысқанын мойындағанын, бірақ шабуылдың кінәсін пайюттарға жапқанын мәлімдеді. Көптеген адамдар Хамблиннің Лимен кездесу туралы айтқанын қабылдайды, өйткені Хамблин шыншылдығымен танымал болды. (АҚШ Геологиялық қызметінің профессоры А. Х. Томпсон бірде: "Мен ақшамды, өмірімді және ар-намысымды Джейкоб Хамблиннің қолына тапсырсам, бәрі қауіпсіз болады деп білемін" деген еді). Хамблин Санта-Клараға қарай оңтүстікке қарай бара жатқанда, пайюттар тобының екінші вагон колоннасына, Герцог тобына шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын естіді. Лидің Тау-Медоустағы қырғынға пайюттардың жауапты екенін айтқан сөздеріне сеніп, ол тағы да қырғынның алдын алу үшін тез оңтүстікке қайтты. Ол өзінің вагондарды қуып жете алмағанын, бірақ ұйқысыз өте жылдам сапарлағандықтан Сэмюэл Найт пен Дадли Ливитті өзінен бұрын жібергенін айтады. Найт пен Ливитт вагондарды қуып жетіп, пайюттармен келіссөздер жүргізе алды, нәтижесінде үндістер вагондардың малдарының бір бөлігін (шамамен 500 бас) алып, колоннаны тыныш қалдырды. Найт пен Ливитт колоннамен бірге Калифорнияға аман-есен жетті. Кейіннен Хамблин осы малдарды Герцог тобына қайтара алды, осы мәселе бойынша үндістермен келіскеннен кейін. Қырғын болған жерге жеткен соң, Хамблиннің үшінші әйелі Сара Присцилла Ливиттің күнделігінде олар оқиға орнына жеткенде, жабық вагон ішінде жатқан қорқынышты жағдай сипатталды. Хамблин оған сыртқа қарамауға ескерткенімен, ол бірнеше секундқа көз тастады, оны кейін өкінді. Тірі қалған балалар (кейбір деректер бойынша 17, ал кейбіреулер 20) сол түні Хамблиндердің үйіне әкелінді. Сара үш баланы өзі күткен. Ақырында, федералды агенттер барлық балаларды Арканзастағы туыстарына қайтарып берді. Сенімсіз дереккөз: 2013 жылғы сәуір айы. Бривет майоры Дж. Х. Карлтон Альбертпен сұхбаттасты, ол қырғынның куәсі болғандарын егжей-тегжейлі айтты. Кейін ол кактустың ішінде бетімен жатып өлген күйде табылған. Сара күнделігінде олар екеуінің де оның қырғындағы шындық туралы білгенінің салдарынан өлтірілгенін сезгендерін жазды. Хамблин 1857 жылдың қалған бөлігінде және 1858 жылдың басында Юта арқылы Калифорнияға баратын момондар емес адамдарға және армия шабуыл жасаған жағдайда қорғанысқа қатысу үшін шеткері елді мекендерден Ютаға оралатын момондарға көмектесті. Юта соғысы аяқталғаннан кейін Хамблин Джордж А. Смиттің өтініші бойынша қырғын туралы білгендерін куәландыруға дайын екенін мәлімдеді. Алайда, АҚШ Президентінің момондарға жариялаған кешіріміне байланысты, жаңа губернатор Альфред Камминг бұл мәселені талқылауға құлшынбады. Дегенмен, Хамблин 1876 жылы Лидің қырғынға қатысты екінші сот процесінде куәлік берді.

Кейінгі миссионерлік іс-шаралар

1858 жылы ол Солт-Лейк-Ситиде болғанда, Хамблин қосалқы үнді агенті болып тағайындалды. Сол жылы ол Аризонаның солтүстігіндегі моки (хопи) тайпасына миссионерлік сапарға шақырылды. Ол оңтүстік-шығысқа қарай Пайп Спрингс арқылы сапарлап, Бакскин тауынан (Кайбаб үстіртінен) өтіп, Әкелер өткелінен Колорадо өзенін кешіп өтті, ол қазір Падре шығанағындағы Пауэлл көлінің астында жатыр. Бұл Ли Ферридегі кейінірек ашылған өткелден солтүстікке қарай орналасқан. Орайби ауылына келген соң, хопилер оған және оның серіктеріне олар бұрынғыда білген хопи білімін әкелетіндігі туралы пайғамбарлық айтылғанын жеткізді. Алайда, хопилер үш пайғамбар оларды мезаларына бастап келгенше, момондармен бірге өмір сүру үшін Колорадо өзенін кесіп өтпейтіндіктерін де естіді. (Хопи мифологиясын қараңыз). Хопилер сонымен қатар, олардың оңтүстігінде қоныстар бола тұра, мормондармен кездесу үшін Колорадо өзенін неге кесіп өту керектігін сұрады. Ол кезде хопилердің оңтүстігінде мормондық қоныстар салу жоспары болмаған, бірақ Хамблин жылдардан кейін Кіші Колорадо өзенінде мормондық қоныстар құруға көмектесті. Хамблин үйіне қайтты, бірақ хопилер мен навахолармен жақсы қарым-қатынас орнату үшін бірнеше рет оралды. 1862 жылы үш хопи жігіті онымен бірге Солт-Лейк-Ситиге Бригам Янгпен кездесуге барды. 1870 жылы ол Хопидің кішігірім көшбасшысы Туованы және оның әйелімен бірге Колорадо өзенін кесіп өтіп, Оңтүстік Ютадағы мормондық елді мекендерге барды. Тюба ақырында ЛДС шіркеуіне қосылды және мормондарды өзінің Моэнкопи ауылының жанында қоныстануға шақырды, онда олар Хопи досының құрметіне аталған Тюба қаласын құрды. Ерл Спендловтың "Мен тыныштықта өлсем екен" мақаласында Хамблин бастапқыда Шиввит немесе Седар тобының Юта штатынан шыққан Пайут әйелін Елизаны құлдықтан босату үшін сатып алғаны айтылған. Хамблин Елизаны жасөспірім кезінде асырап алды. Хамблин мен Элиза 1876 жылдың 5 қарашасында Клара Мелвина Хамблин есімді қыз бала тапты (Шэрон Блэк ұсынған Сара Присцилла Хамблиннің өмірбаянын қараңыз). Кейінірек Джейкоб әйелі Присцилла мен Луизамен, Мэри Элизабет, Клара Мелвина, Джейк (Джейкоб-күлкі) және қалған балаларымен бірге Юта штатындағы Канабқа көшіп барды. Ескі Поинкум деп аталатын Пайут Хамблиннің қалыңдығы Элизамен бірге қашып кетіп, оны Нью-Гармони доғасында (Юта штаты) жасырып қалды; Элиза өзінің кішкентай қызы Клараны Джейкоб пен Присциллаға қалдырды. Кейін Приссила Хамблин Аризонадағы Нютриосо ранчосынан шыққаннан кейін, ол Джейкобпен бірге Эгарға, содан кейін Альпине, Аризонаға көшіп барды. Присцилла Клара Мелвинаға өзінің анасы Элиза туралы (Жейкоб оны "Сюзи" деп атаған) ешқашан айтпаған. Алайда, Приссиланың балалары ақырында Клараның Приссиланың биологиялық баласы емес екенін анықтады, өйткені Приссиланың қара шашы болды және Приссиланың басқа балаларына ұқсамады. Кейінірек Луиза Хамблин қызының атына "Елизаның баласына" "қызғылт түсті шұлық" тоққанын жазды. Хамблин соңғы күнгі қасиеттілер мен америкалықтар арасындағы баға жетпес дипломат болды, ол екеуінің арасындағы көптеген қауіпті кездесулерден аман қалды. 1870 жылы ол Джон Уэсли Пауэллдің Гранд-Каньон арқылы екінші сапары алдында кеңесшісі болды. Хамблин Пауэллдің экспедициясының жергілікті тайпалардан қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін келіссөз жүргізуші ретінде әрекет етті. Пауэлл Хамблиннің "индей тілінде жақсы сөйлейтінін және оның осы өңірдегі индейлерге зор ықпалы бар екенін" айтады. Ол - үндемейтін, тыныш адам, сөйлегенде баяу, тыныш сөйлейді, бұл адамда үлкен сезім тудырады". Бір түпкүлді басшы Пауэллге: "Біз Жақыпқа сенеміз, біз сені әкеміз деп санаймыз. Біз [Пауэлл] Жақыптың досы екенін [басқа индейлерге] айтамыз". Шын мәнінде, Хамблин көптеген жағдайларда жау индейлермен бірге жүрмейтін және өзін қорғау үшін қару-жарағы болмаған. 1874 жылы бір қиын кезеңде Үш навахоны Буч Кассиди тобының мүшесі Утаның орталығында атып өлтірді. Хамблин бұрын навахоларға сол аймақтағы мормондармен сауда жасай алатындығын уәде еткен болатын, ал мормондар өлтіру үшін өтірік айыпталды. Хамблинді ашулы навахолармен сөйлесіп, соғысты болдырмауды Бригам Янг сұрады, бірақ Хамблиннің жергілікті епископы оны "әрине өлім тұзағына" түсуден екі рет құтқаруға тырысты. Хамблин үйге қайтудан бас тартып, "Мен Жер бетіндегі Құдайдың ең жоғары өкілі [Бригхам Янг] арқылы миссияға тағайындалдым. Менің өмірім Құдайдың қасиетті адамдарының өмірі мен Құдай Патшалығының мүддесімен салыстырғанда маңызсыз" деді. Осыдан кейін болған оқиғалар туралы хабарлағандар "ондай батыр адам ешқашан болған емес" деді. Хамблин индейлермен қарым-қатынас жасау үшін келесі ережелерін ұсынды:

Мен оларға әрқашан тек шындықты айтамын. Олар түсіне алмайтын нәрселер туралы айтудың қажеті жоқ деп ойлаймын. Мен олардың маған ашуланғанын көруге барлық күшіммен тырысамын. Ешқандай жағдайда қорқыныш танытпау керек, осылайша оларға менің жүрегімнің сау екенін және тілімнің тура екенін көрсету керек. Оларға ешқашан қатал түрде жақындаспау керек және ойымды жеткізу үшін қажетті сөздерден артық сөз қолданбау керек, дауыс тоны естілу үшін жеткілікті болу керек. Олар шағымдануларын айтқысы келгенде әрқашан тыңдап, мүмкін болса, олардың қателіктерін түзеуге тырысу керек, тіпті олар ұсақ болса да. Егер мен олай жасай алмасам, оларға менің олай жасауға ниетім бар екенін білдіремін. Мен олардың маған дөрекі немесе ұятсыз тіл қолдануын немесе олармен ұятсыз мінез-құлық жасауын ешқашан рұхсат етпеймін. Мен ешқашан олардың әділетсіз талаптарына бағынуға немесе қысымға ұшырауға келіспеймін, осылайша оларға менің құқық ережесімен басқарылатынымды және күшпен емес екенін көрсету керек. Хамблин былай деді: "Егер мен айтқан ережелер сақталса, біздің шекарада қызыл адаммен қиындықтар тумайды". Ол америкалық индейлерді интеллектуалды теңдес ретінде қарастырды. Ол: "кейбір адамдар индейлерді шарлатандар деп атайды. Мен оның рас екенін мойындаймын, бірақ олар өзін цивилизациялық деп атайтындардан гөрі көп емес деп ойлаймын. Әкелерінен шарлатандық дәстүрлер алған адамдар аз. Индейлердің зиялылары біреу Ұлы Әкеге, сондай-ақ жаман ықпалдарға, аянға және пайғамбарлыққа сенеді; және олардың көптеген діни рәсімдері мен идеяларында, мен олардың бүгінгі христиан секталарынан гөрі тұжырымдырақ екенін ойлаймын". Хамблин Аризона штатындағы Вермиллион шатқалының іргесіндегі Хаус Рок аңғарында ранчо құрды. Аризона штатындағы Джейкоб Лейк, Гранд-Каньонның солтүстігіндегі Кайбаб үстіртінен оның құрметіне аталған, сондай-ақ Койот Гульчтегі Джейкоб Хамблин аркасы және Солтүстік Аризонадағы АҚШ 89 тас жолының бойындағы Хамблин шатқалы.