Кіріспе
Яворзно концентрациялық лагері – Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Польшаны оккупациялаған және кейін коммунистік Польшадағы концентрациялық лагері. Ол алғаш рет 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер құрды, ал кейіннен 1945 жылдан 1956 жылға дейін Кеңес Одағының НКВД, содан кейін Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі және Польшаның басқа да органдары пайдаланды. Бүгінде бұл жерде тұрғын үйлер кешені орналасқан, сонымен қатар лагерь құрбандарына арналған ескерткіш те бар. Бастапқыда ол SS Lager Dachsgrube ("SS Camp Dachsgrube") деп аталған нацистік концлагері ретінде құрылды, сондай-ақ Arbeitslager Neu Dachs ("Жұмыс лагері Neu Dachs") деп те белгілі болды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үшінші рейхтің Германияның оккупациялаған Польшасындағы Яворзно, Кіші Польша аймағында құрылды. Лагерь 1943 жылдың маусымынан 1945 жылдың қаңтарына дейін нацистік Германияның басқаруымен жұмыс істеді. Польшаны коммунистер басып алғаннан кейін лагерь қайта іске қосылып, алдымен Кеңес Одағы, содан кейін Польша Халық Республикасы 1956 жылға дейін басқарды, негізінен аймақтың көпшілігін құраған жергілікті неміс халқын ұстау үшін. Осы кезеңде ол Яворцнодағы Орталық еңбек лагері (Centralny Obóz Pracy w Jaworznie, COP Jaworzno) деп аталды.
The Jaworzno concentration camp was a concentration camp in WW2 German occupied Poland and later in Communist Poland. It was first established by the Nazis in 1943 during the Second World War and was later used from 1945 to 1956 by the Soviet NKVD and then by the Ministry of Public Security and other agencies of the Polish communist regime. Today the site is an apartment complex and also houses a memorial to the camp's victims. Originally, it was established as a Nazi concentration camp called SS Lager Dachsgrube ("SS Camp Dachsgrube) also known as Arbeitslager Neu Dachs ("Work Camp Neu Dachs") established during World War II by the Third Reich on the territory of German occupied Poland in Jaworzno, Lesser Poland. The camp operated under the Nazi German administration from June 1943 until its evacuation in January 1945. After the communist takeover of Poland, the camp was reinstated and run first by the Soviet Union and then the People's Republic of Poland till 1956, mainly to intern the local German population, who had formed the region's majority population. During this period, it was renamed as the Central Labour Camp in Jaworzno (Centralny Obóz Pracy w Jaworznie, COP Jaworzno).
Польшаны неміс басқарған кезде
Яворзнодағы нацистік концлагерь 1943 жылдың 15 маусымында Аушвиц концлагерінің көптеген қосалқы лагерлерінің бірі ретінде ашылды. Лагерь SS Arbeitslager Neu Dachs (жиі SS Lager Dachsgrube деп те аталады) деп белгіленді. Тұтқындар негізінен Яворзнодағы көмір шахтасында және Альберт Шпеердің EnergieVersorgung Oberschlesien AG (EVO) компаниясы үшін "Вильгельм" электр стансасын салуда (соғыстан кейін "Яворцно I" деп аталды) жұмыс істеді. Лагерь құрылысына Ламсдорфтағы (Ламбиновице) Сталаг VIII B-ден британдық әскери тұтқындары қатысты. Лагерьдегі 200-300 адамнан тұратын SS күзетші бөлімінің құрамына негізінен оккупацияланған Польшадан және басқа елдерден келген этникалық неміс фолксдойчерлер кірді, оларды лагерь командирі Бруно Пфютце және оның орынбасары Пол Вайсман басқарды. Лагерьде бір уақытта 5000-ға дейін тұтқын ұсталатын. Тұтқындардың көп бөлігі еуропалық яһудилер (барлық тұтқындардың шамамен 80%), бірақ лагерь жұмысын бастаған кезде Яворзноның және Польшаның қалған бөлігінің жергілікті яһудилері (соғысқа дейін шамамен 3000 адам) көбінесе жойылған еді. Сондай-ақ поляктар, немістер және басқа ұлт өкілдері, сондай-ақ совет әскери тұтқындары да болды. 14 сәтті қашу дерегі тіркелді (оның ішінде бірнеше совет әскери тұтқыны, олар жергілікті поляк коммунистік партизандарына қосылды). Лагерьдегі жағдайлар – аштық, ауру, қажырлы еңбек және қатыгездік – өлім-жітімнің жоғары деңгейіне әкелді. Яворзно лагерінде шамамен 2000 адам қаза тапты. Олардың кейбіреулерін күзетшілер емес, көмір шахтасының неміс жұмыскерлері (көбінесе SA жарымәскери ұйымының мүшелері) өлтірді, олар тұтқындардың жұмысын қадағалауға жауапты болды. Бұдан өзге, әр ай сайын жұмыс істей алмайтын шамамен 200 тұтқын Яворзнодан Аушвиц II Биркенаудағы газ камераларына тасылып, мыңдаған адамның өліміне себеп болды. 1945 жылдың 15 қаңтары күні, майдан жақындағанда, лагерьке совет әуе күштерінің бомбасы түсті. Екі күннен кейін, 17 қаңтарда лагерь эвакуацияланды. Соңғы рет тізімде 3664 тұтқын тіркелді. SS көлікке жарамсыз 40 тұтқынды атқылады (тағы 400-ге жуық тұтқын тірі қалды), ал шамамен 3200 тұтқын батысқа қарай 250 шақырымдық қашықтыққа аттанды. Төменгі Силезиядағы Гросс-Розен концлагеріне жол аясында жүздеген адам қайтыс болды, оның ішінде осы өлім науқанының екінші түнінде болған жаппай қырғында 300-ге жуық адам атылып өлтірілді (барлығы 9000-15000 Аушвиц жүйесінің тұтқындары эвакуация кезінде қаза тапты). Тастап кетілген лагерьді 1945 жылдың 19 қаңтарында поляк қарсылық қозғалысы Armia Krajowa (AK) жергілікті бөлімшесі азат етті. Бір аптадан кейін Кеңес Қызыл Армиясы келген кезде 350-ге жуық тұтқын тірі қалды. Лагерь командирі Пфютце 1945 жылы қайтыс болды.
Сталиндік дәуір
1945 жылдың ақпанынан бастап лагерь Кеңес Одағының НКВД-сына, содан кейін Польшаның Қоғамдық қауіпсіздік министрлігіне «ұлттың жаулары» (полякша: wrogowie narodu) деп аталатын адамдар үшін тұтқын лагері ретінде қызмет етті. Олардың кейбіреулері неміс әскери тұтқындары (Ваффен СС мүшелері қалғандарынан бөлек ұсталды) және Польшаның әртүрлі аймақтарынан нацистік әріптестер болды, бірақ көпшілігі жергілікті немістер, неміс Жоғарғы Силезиясынан, поляк Жоғарғы Силезиясынан шыққан немістер, Яворзно, жақын орналасқан Хранув және басқа да жерлерден Силезия азаматтары болды; олардың арасында әйелдер мен балалар да бар еді. Сталинизмге қарсылық көрсеткені үшін тұтқындалған поляктардың ішінде Польшаның коммунистік емес қарсылық ұйымдары АК және БХ, сондай-ақ кейіннен антикоммунистік WiN ұйымының мүшелері де болды. Неміс лагері 1949 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін олардың соңғылары өздерінің туған жерлерінен соғыстан кейінгі Германияға кетуге рұқсат алды. 1945 жылдың сәуір айында лагерь «Орталық еңбек лагері» (COP) деп аталды (COP құрудың орталықтандырылған күш-жігерінің бөлігі ретінде) және неміс жазуы «Arbeit macht frei» («Жұмыс еркіндікке шығарады») поляк тіліндегі «Praca uszlachetnia człowieka» («Жұмыс адамды абыройландырады») деген жазумен ауыстырылды. Тұтқындар көбінесе Яворзно электр стансасының құрылысында немесе жақын маңдағы зауыттар мен шахталарда жұмыс істеді. Олардың барлығы бөлек қосалқы лагерьлерде орналастырылды және 300-ден астам әскери қызметкер мен Ішкі қауіпсіздік корпусы офицерлерімен, сондай-ақ шамамен ондай азаматтық персоналмен күзетілді. Коменданттардың бірі (1949 жылдан бастап) поляк еврейі және коммунисі Соломон Морел болды, ол Świętochłowice қаласындағы Zgoda еңбек лагерінде қатыгездігімен танымал болған; басқалары Влодзимеж Станишевский, Станислав Квятковский және Теофил Хазельмайер (барлығы Якуб Хаммершмидтке бағынышты болды, кейіннен Якуб Халицкий деп аталды), сондай-ақ Кеңес НКВД офицері Иван Мордасов. Сонымен қатар Хрусты және Либяж қалаларында екі серік лагерь болды. Лемко және украин тұтқындары үшін бөлек қосалқы лагерь болды. 1947 жылдың 23 сәуірінде Польша жұмысшы партиясы Орталық комитетінің Саяси бюросының қаулысымен COP Jaworzno Висла операциясы кезінде азаматтық тұрғындарды ұстау үшін таңдалды. Саноктан 17 тұтқынның алғашқы тобы 5 мамырда Яворзноның арнайы қосалқы лагеріне жетті және осы тұтқындардың саны ақырында 4000-ға жуық болды (оның ішінде 700-ден астам әйелдер мен балалар); олардың көп бөлігі 1947 жылы келді. Олардың көпшілігі Украиналық көтеріліс армиясының (УПА) көтерілісшілеріне көмектескен деген күдікпен ұсталған және Висла операциясынан таңдалған адамдар (оның ішінде 100-ден астам Лемко зиялылары және 25 грек-католик дін қызметкері) еді. Лемко және украин тұтқындары 1948 жылдың көктемінен бастап, 1949 жылдың көктеміне дейін, соңғылары Яворзнодан кеткенге дейін біртіндеп босатылды. Олардың көпшілігі жаңа қоныс жерлеріне депортацияланды немесе босатылып, үйлеріне оралуға рұқсат алды, бірақ бірнеше жүз адам әскери түрмелерге жіберілді және кем дегенде 161 адам лагерде қайтыс болды. Сол кезеңдегі (толық емес) ресми статистикаға сәйкес, 1945 және 1947 жылдар аралығында COP Jaworzno-да 1535 адам қайтыс болды (олардың 972-сі тығыздалған лагерьдегі тиф эпидемиясынан қайтыс болды), осы кезеңде Польшаның барлық лагерьлері мен түрмелерінде қайтыс болған кем дегенде 6140 адамнан. Қазіргі деректер одан да көп. Польша тарихшылары 1993 жылы түрме қызметтері жариялаған деректерге сүйене отырып, 1945 және 1956 жылдар аралығында COP Jaworzno және оның филиалдарында қайтыс болған тұтқындардың тізімі 6987 есімнен тұрады, бұл кез келген басқа поляк қамауда ұстау орталығынан әлдеқайда көп (салыстыру үшін, Сталиндік Польшадағы ең қауіпті екінші еңбек лагерінде, Потулицедегі Орталық еңбек лагерінде, негізінен тиф пен дизентериядан шамамен 2915 тұтқын қайтыс болды). Құрбандардың көпшілігі неміс фолкс-германдары болды. 1949 жылы Висла операциясы аяқталғаннан кейін лагерь поляк саяси тұтқындары үшін түрме ретінде пайдалануын жалғастырды. 1951-1956 жылдары ол 21 жасқа дейінгі жасөспірімдер үшін «прогрессивті түрмеге» (Progresywne Więzienie dla Młodocianych) айналдырылды. Мұнда 15000-ға жуық адам түрмеге түсті, бұл бұрынғы тұтқындарға қарағанда жақсы жағдайда болды. Олардың мәжбүрлі еңбегі индоктринациямен және білім берумен бірге жүрді. Лагерьтің соңғы жабылуы 1955 жылы түрмеде болған бүлік (қашқан тұтқынды атып өлтіруден туындаған тәртіпсіздік) салдарынан, Сталиндік реформалардан кейінгі жалпы реформалар толқыны кезінде болды.
Салдары
Бұрынғы лагерь пәтерлер үйіне айналдырылды, кірпіш казармалар тұрғын үйлер мен білім беру мекемелерін құрады (бастауыш музыкалық мектеп, балабақша және мәдениет үйі). 2012 жылы тұрғындар әлі де сол кешенде тұрды. 1945 жылғы қаңтарда СС жасаған тұтқындарды жаппай атқылау орнына "1939-1945 жылдардағы Гитлерлік режимнің құрбандарына" арналған, поляк тіліндегі ескерткіш орнатылды. Польшада коммунизм құлағаннан кейін, ескерткіштің жанындағы бастауыш мектеп аумағында саяси түрмеде отырғандарға арналған шағын ескерткіш қойылды. 1998 жылдың 23 мамырында Польша президенті Александр Квасьневский және Украина президенті Леонид Кучма лагерьде қайтыс болған немесе өлтірілген "коммунистік террордың барлық неміс, поляк және украин бейкүнә құрбандарына" арналған, үш тілде жазылған тағы бір ескерткішті ашты, ол жақын жердегі орман ішіндегі, бұрын белгіленбеген жаппай қабір орнына орнатылды.