Кіріспе

Шығыс Тимор Ұлттық университеті (UNTL; Universidade Nacional Timor Lorosa'e; Tetum: Universidade Nasionál Timór Lorosa'e) – Шығыс Тимордағы мемлекеттік университет, елдегі осы сипаттағы жалғыз оқу орны. 2000 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған. Оның тарихы білім беру факультеті арқылы португалдық отаршылдық кезеңге дейін жетеді, сол кезде мұғалімдерді даярлайтын алғашқы мемлекеттік жоғары оқу орындары пайда болды. Алты кампусы, тоғыз колледжі және жеті ғылыми-зерттеу орталығы бар бұл университет студенттер саны, профессорлар құрамы және бюджеті бойынша ең ірі Тимор университеті болып табылады. Елдің зияткерлік элитасын қалыптастыра отырып, ол сонымен қатар жоғары білім берудің үш тірегі – оқыту, зерттеу және білім тарату саласындағы ұлттық деңгейдегі басты орталық саналады. 2017 жылы Webometrics Ranking of World Universities рейтингісінде өз еліндегі ең үздік университет ретінде танылды. Бұл көптілді университет, Шығыс Тимордың екі ресми тілінің бірі – тетум тіліндегі ең ірі зерттеу орталығы, алайда оқу бағдарламалары негізінен португал тілінде жүргізіледі. Бас кеңсесі ел астанасы Дили қаласында орналасқан.

Политехникалық

Техникалық курстар Бекорадағы ғимаратта, Экономика жоғары мектебінің қасында және Университеттің ауыл шаруашылығы колледжіне жақын Герадағы кампуста орналастырылған. Политехникалық институт электр және механика инженериясы, азаматтық құрылыс және есепке алу мамандықтарын ұсынды. Жақсырақ жабдықтар мен ресурстарды алу үшін шетелден маңызды қаржылай көмек түсті.

Жою

1999 жылдың қыркүйек айында Индонезия әскері мен жасақтары Шығыс Тиморды басып алып, маңызды инфрақұрылымды жойды, ал білім беру жүйесі негізгі нысанаға айналды. Бұл "Көкке дейін өртеу" операциясы деп аталды. Алғашқы қиратылған орындар – CNRT кеңселерi және студенттік орталықтар сияқты қарсылық көрсету орталықтары болды. Содан кейін мектептер, колледждер мен университеттер қиратылды. Шығыс Тимордағы мектептердің 95 пайызы жойылды. Дилидегі және Герадағы UNTIM мен Политехникалық институттар, сондай-ақ медбикелер институты тоналып, қиратылып, өртеліп, шабуылдан аман қалғандары өте аз болды. 1999 жылғы референдум алдында университет студенттері тәуелсіздік үшін дауыс беру мақсатында ел бойынша жұмыс істеді, олардың көптегені одан кейінгі зорлық-зомбылықта қаза тапты. Бұзушылықтан кейін студенттер тағы да аймақтарға барып, өртенген ғимараттарда сабақ беріп, балалардың білімін жалғастыруға және мектептерді ашық ұстауға тырысты. Басқа білім беру мекемелері жұмыс істемеген кезде олар жоғары сынып студенттері үшін де сабақтар ұйымдастырды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

UNTAET университетке ешқандай қаржы бөлмеген. UNTIM және Политехника институтының бұрынғы қызметкерлері мен студенттерінің көпшілігі университет құру үшін бір жыл бойы жалақысыз жұмыс істеді. Дәрігер Арминдо Майяның (уақытша ректор, қазіргі Білім, жастар және мәдениет министрі) және сол кездегі Білім министрі Филомено Якобтың тығыз жоспарлауы мен донорларды белсенді түрде лоббилеуі нәтижесінде, жаңа университет, ресурстардың күрт жетіспеуіне қарамастан, 2000 жылдың қараша айында 5000 студент пен 1500 дайындық курсын тыңдаушыларына сабақ беруді бастады. 2000 жылдың қыркүйегінде министрлер кабинеті Шығыс Тимордың білім беру бюджетінен университетке 1,3 миллион АҚШ долларын бөліп берді. Жаңа Тимор-Лоросае Ұлттық университеті (UNTL) – бұрынғы UNTIM мен Политехника институтының бірігуі. Ол Дили қаласының орталық бөлігіндегі бұрынғы Техникалық орта мектепке көшірілді. Ғимараттарды жергілікті компания жөндеуден өткізді, бұл жұмыс АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID) қаржысымен жүзеге асырылды. «Câmara Municipal Lisboa» (Лиссабон қалалық кеңесі) Білім беру және Экономика факультеттерінің ғимараттарын қаржыландырып, жөндеу жұмыстарын жүргізді. Австралияның Халықаралық ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы (ACIAR) және Жапония үкіметі Херадағы ауыл шаруашылығы кампусы мен инженерлік мектепті қайта құруға көмектесуде. Көптеген екіжақты донорлар Шығыс Тиморлық студенттерге өз елдерінде оқуға стипендия беруді немесе Мемлекеттік қызмет академиясы ұсынатын мемлекеттік қызметкерлерге арналған қысқа мерзімді оқу курстарын қаржыландыруды ұсынды. Университет 2000 жылдың 17 қарашасында есігін ашты – бастапқы жоспардан екі айға кешіктірілді, себебі қайта құру жұмыстары мен ресурстардың жетіспеуіне байланысты. Көптеген ғимараттар қайта салынып жатты. Аз ғана оқу бөлмелерінде жиһаз болды. Жаңа тағайындалған оқытушылар үшін оқулықтар мен оқу бағдарламалары дерлік жоқ еді. Кітапханаға қол жеткізу мүмкін емес еді, әкімшілік инфрақұрылымы, телефон желісі, ақпараттық технологиялар жүйесі, интернет, көшірме машинасы, факс, аудиовизуалды жабдықтар және басқа да қарапайым оқу құралдары болмады. Университет ашылғанда, әр факультет бірнеше ескі үстел мен орындықтары және бір қолданылған компьютермен жай ғимаратты бөлісті.

Студенттік іс-шаралар

UNTIM кампусында және Индонезияда құрылған Шығыс Тимор студенттік бірлестіктері (ETSSC, IMPETTU және RENETIL) тәуелсіздік науқанының басты тірегі болды және одан кейін де белсенді қызметін жалғастырды. Олар Шығыс Тимор азаматтық қоғамының маңызды ұйымдарына айналды. Шығыс Тимор студенттері мен ғалымдары жасырын қарсылық күресінде өте маңызды рөл атқарды. Көптегендері азаптауға, негізсіз тұтқындауға, жоғалып кетуге, зорлауға және өлтіруге ұшырады. Кейбіреулері таулардағы Фалинтил қарулы күштеріне қосылды. 1997 жылы Индонезия оккупациясына қарсы бейбіт қарсылықты қолдау мақсатымен жасырын студенттік ұйым (Шығыс Тимор Жастар Ынтымақтастық Ұйымы, OSK TL) құрылды. RENETIL (Resistência Nacional dos Estudantes de Timor Leste) 1988 жылы Индонезия университеттерінде білім алған Шығыс Тимор студенттерінің ұйымы ретінде құрылды. Оның қарсылықты ұйымдастыру жұмысы көптеген жетекшілерінің түрмеге қамалуына әкелді. RENETIL жасырын болғанмен, IMPETTU Индонезиядағы Шығыс Тимор студенттерінің заңды ұйымы болды. 1997 жылы Индонезия әскері UNTIM-ге атыс ашып, университет ғимаратына зақым келтіріп, бірнеше студенттерді жаралады. Көптеген студенттер тұтқындалды. Студенттер өз наразылықтарын білдіре бастады, БҰҰ мен халықаралық қауымдастыққа тәуелсіз тергеу жүргізуді талап ететін хаттар жолдады. 1998 жылдың маусым айында, Сухарто отставкаға кеткеннен кейін 17 күн өткен соң, Шығыс Тимор Студенттерінің Ынтымақтастық Кеңесі (ETSSC) UNTIM студенттерінің, ғалымдардың және жоғары сынып оқушыларының пікірін білдіретін ашық ұйым ретінде құрылды. ETSSC Шығыс Тимордың қарапайым халқын саяси және қоғамдық дамытуға бағытталған жұмыстармен айналысты. Кеңес қоғамдық жиналыстар, демонстрациялар мен диалогтар ұйымдастырды. 1999 жылдың ортасында БҰҰ миссиясы Шығыс Тиморға келген кезде Студенттік Ынтымақтастық Кеңесі Шығыс Тимордың барлық он үш аймағында өңірлік кеңселер ашты. 3000-нан астам студент аймақтық білім беру орталықтарын құрып, адам құқықтары туралы ақпарат таратып, сайлаушыларға білім берді, көбінесе БҰҰ-ға жете алмайтын шалғай аймақтарда. Көптеген ETSSC студенттері Индонезия әскері мен интеграцияны жақтаушы милиция тарапынан шабуылға ұшырап, кейбіреулері қаза тапты. 1999 жылғы сайлаудан және одан кейінгі қиын жағдайлардан кейін ұйым мүшелері қоғамдық жұмыстарға қатысып, бастауыш мектептерде сабақ берді, біліктілікті арттыру семинарларын өткізді, қоғамдық зерттеу топтарын құрды және орта мектептерді қайта жаңартуға көмектесті. ETSSC студенттік ресурстық орталығы (SRC) көптеген студенттерге тіл және компьютерлік дағдыларды оқыту, ТМҰ қызметкерлеріне Тетум тілін үйрету, әлеуметтік, мәдени және экологиялық зерттеулер жүргізу және білімі үзіліске ұшыраған студенттерге арналған медиа мониторинг жобаларын ұйымдастырды. ETSSC, IMPETTU және RENETIL білім беру және оқыту, қоғамдық даму, сайлау процесіне қатысу және ұлтты құру бағдарламалары арқылы Шығыс Тимордың демократиялық болашағын қамтамасыз ету жұмысын жалғастыруда.