Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Тимор Ұлттық университеті (UNTL; Universidade Nacional Timor Lorosa'e; Tetum: Universidade Nasionál Timór Lorosa'e) – Шығыс Тимордағы мемлекеттік университет, елдегі осы сипаттағы жалғыз оқу орны. 2000 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған. Оның тарихы білім беру факультеті арқылы португалдық отаршылдық кезеңге дейін жетеді, сол кезде мұғалімдерді даярлайтын алғашқы мемлекеттік жоғары оқу орындары пайда болды. Алты кампусы, тоғыз колледжі және жеті ғылыми-зерттеу орталығы бар бұл университет студенттер саны, профессорлар құрамы және бюджеті бойынша ең ірі Тимор университеті болып табылады. Елдің зияткерлік элитасын қалыптастыра отырып, ол сонымен қатар жоғары білім берудің үш тірегі – оқыту, зерттеу және білім тарату саласындағы ұлттық деңгейдегі басты орталық саналады. 2017 жылы Webometrics Ranking of World Universities рейтингісінде өз еліндегі ең үздік университет ретінде танылды. Бұл көптілді университет, Шығыс Тимордың екі ресми тілінің бірі – тетум тіліндегі ең ірі зерттеу орталығы, алайда оқу бағдарламалары негізінен португал тілінде жүргізіледі. Бас кеңсесі ел астанасы Дили қаласында орналасқан.
The National University of East Timor (UNTL; Universidade Nacional Timor Lorosa'e; Tetum: Universidade Nasionál Timór Lorosa'e), is a public university in East Timor, the only one of its kind in the country. Founded in 2000, as a result of the nation's independence, its history can be traced, through the Faculty of Education, to the Portuguese colonial period, when the first public higher schools prepared for teachers appeared. With six campuses, nine colleges and seven research centers, it is the largest Timorese university in terms of the number of students, university professors and budget. Forming the country's intellectual elite, it is also a national reference in teaching, research and extension, the tripods of higher education. In 2017, the university was classified by the Webometrics Ranking of World Universities as the best university in its country. It is a multilingual university, being the largest research center in Tetum, one of the two official languages of East Timor, but its classes are taught primarily in Portuguese. It has its headquarters in the city of Dili, the national capital.
Политехникалық
Техникалық курстар Бекорадағы ғимаратта, Экономика жоғары мектебінің қасында және Университеттің ауыл шаруашылығы колледжіне жақын Герадағы кампуста орналастырылған. Политехникалық институт электр және механика инженериясы, азаматтық құрылыс және есепке алу мамандықтарын ұсынды. Жақсырақ жабдықтар мен ресурстарды алу үшін шетелден маңызды қаржылай көмек түсті.
Technical courses were based in a building in Becora, next to the Senior High School of Economics, and a campus in Hera, close to the University's Agriculture College. The Polytechnic provided Electrical and Mechanical Engineering, Civil Construction and Accountancy. Significant funding came from abroad to upgrade facilities and resources.
Жою
1999 жылдың қыркүйек айында Индонезия әскері мен жасақтары Шығыс Тиморды басып алып, маңызды инфрақұрылымды жойды, ал білім беру жүйесі негізгі нысанаға айналды. Бұл "Көкке дейін өртеу" операциясы деп аталды. Алғашқы қиратылған орындар – CNRT кеңселерi және студенттік орталықтар сияқты қарсылық көрсету орталықтары болды. Содан кейін мектептер, колледждер мен университеттер қиратылды. Шығыс Тимордағы мектептердің 95 пайызы жойылды. Дилидегі және Герадағы UNTIM мен Политехникалық институттар, сондай-ақ медбикелер институты тоналып, қиратылып, өртеліп, шабуылдан аман қалғандары өте аз болды. 1999 жылғы референдум алдында университет студенттері тәуелсіздік үшін дауыс беру мақсатында ел бойынша жұмыс істеді, олардың көптегені одан кейінгі зорлық-зомбылықта қаза тапты. Бұзушылықтан кейін студенттер тағы да аймақтарға барып, өртенген ғимараттарда сабақ беріп, балалардың білімін жалғастыруға және мектептерді ашық ұстауға тырысты. Басқа білім беру мекемелері жұмыс істемеген кезде олар жоғары сынып студенттері үшін де сабақтар ұйымдастырды.
In September 1999 when the Indonesian military and militia rampaged through East Timor destroying vital infrastructure, the education system was a major target for destruction. This was known as the Scorched Earth Operation. The first buildings to be razed were resistance centers including the CNRT offices and student centers. Then the schools, colleges and the university were destroyed. Ninety five per cent of school buildings in East Timor were destroyed. The UNTIM and Polytechnic buildings in Dili and in Hera, as well as the Nurses Institute, were looted, smashed and burnt with little surviving the onslaught. University students fanned across the country before the referendum in 1999 to work for the vote for independence, many being killed in the violence that followed. After the destruction students again went to regional areas to teach classes in burnt out buildings to keep the children learning and the schools open. They also organized classes for tertiary students when no other education facilities were operational.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең
UNTAET университетке ешқандай қаржы бөлмеген. UNTIM және Политехника институтының бұрынғы қызметкерлері мен студенттерінің көпшілігі университет құру үшін бір жыл бойы жалақысыз жұмыс істеді. Дәрігер Арминдо Майяның (уақытша ректор, қазіргі Білім, жастар және мәдениет министрі) және сол кездегі Білім министрі Филомено Якобтың тығыз жоспарлауы мен донорларды белсенді түрде лоббилеуі нәтижесінде, жаңа университет, ресурстардың күрт жетіспеуіне қарамастан, 2000 жылдың қараша айында 5000 студент пен 1500 дайындық курсын тыңдаушыларына сабақ беруді бастады. 2000 жылдың қыркүйегінде министрлер кабинеті Шығыс Тимордың білім беру бюджетінен университетке 1,3 миллион АҚШ долларын бөліп берді. Жаңа Тимор-Лоросае Ұлттық университеті (UNTL) – бұрынғы UNTIM мен Политехника институтының бірігуі. Ол Дили қаласының орталық бөлігіндегі бұрынғы Техникалық орта мектепке көшірілді. Ғимараттарды жергілікті компания жөндеуден өткізді, бұл жұмыс АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID) қаржысымен жүзеге асырылды. «Câmara Municipal Lisboa» (Лиссабон қалалық кеңесі) Білім беру және Экономика факультеттерінің ғимараттарын қаржыландырып, жөндеу жұмыстарын жүргізді. Австралияның Халықаралық ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы (ACIAR) және Жапония үкіметі Херадағы ауыл шаруашылығы кампусы мен инженерлік мектепті қайта құруға көмектесуде. Көптеген екіжақты донорлар Шығыс Тиморлық студенттерге өз елдерінде оқуға стипендия беруді немесе Мемлекеттік қызмет академиясы ұсынатын мемлекеттік қызметкерлерге арналған қысқа мерзімді оқу курстарын қаржыландыруды ұсынды. Университет 2000 жылдың 17 қарашасында есігін ашты – бастапқы жоспардан екі айға кешіктірілді, себебі қайта құру жұмыстары мен ресурстардың жетіспеуіне байланысты. Көптеген ғимараттар қайта салынып жатты. Аз ғана оқу бөлмелерінде жиһаз болды. Жаңа тағайындалған оқытушылар үшін оқулықтар мен оқу бағдарламалары дерлік жоқ еді. Кітапханаға қол жеткізу мүмкін емес еді, әкімшілік инфрақұрылымы, телефон желісі, ақпараттық технологиялар жүйесі, интернет, көшірме машинасы, факс, аудиовизуалды жабдықтар және басқа да қарапайым оқу құралдары болмады. Университет ашылғанда, әр факультет бірнеше ескі үстел мен орындықтары және бір қолданылған компьютермен жай ғимаратты бөлісті.
No funds had been budgeted for the university by UNTAET. Many of the former UNTIM and Polytechnic staff and students worked for a year with no pay to establish the university. Tight planning and active lobbying of donors by Dr Armindo Maia (acting rector and now Minister for Education, Youth and Cultural Affairs) and the then Minister for Education, Father Filomeno Jacob meant that the new university, despite its serious lack of resources, was able to commence teaching classes for 5,000 students and 1,500 bridging course students in November 2000. In September 2000, the cabinet allocated US$1.3 million to the university from East Timor's education budget. The new National University of Timor Lorosa'e (UNTL) is an amalgamation of the old UNTIM and Polytechnic. It has moved to the former Technical High School in central Dili. Buildings have been renovated by a local firm, funded by the United States Agency for International Development (USAID). The 'Câmara Municipal Lisboa' (Lisbon Municipal Council) funded and renovated the Faculty of Education and Economics buildings. The Australian Centre for International Agricultural Research (ACIAR) and the Japanese government are assisting the rebuilding of the agricultural campus and engineering school at Hera. Many bilateral donors have preferred to fund scholarships for East Timorese in their own countries or to fund short course training offered by the Civil Service Academy for public servants already employed by the Transitional Administration. The university opened for classes on November 17, 2000 — two months later than originally envisaged due to reconstruction activities and the lack of resources. Most of the buildings were being rebuilt. Few of the classrooms had any furniture. There were virtually no teaching or curriculum resources for the newly appointed teaching staff. There was no accessible library, no administrative infrastructure, no phone network, no IT system, no Internet, no photocopiers, no fax machines, no audio visual equipment or other basic teaching equipment. When the university opened, each faculty shared a bare classroom with a few old tables and chairs and a single secondhand computer.
Студенттік іс-шаралар
UNTIM кампусында және Индонезияда құрылған Шығыс Тимор студенттік бірлестіктері (ETSSC, IMPETTU және RENETIL) тәуелсіздік науқанының басты тірегі болды және одан кейін де белсенді қызметін жалғастырды. Олар Шығыс Тимор азаматтық қоғамының маңызды ұйымдарына айналды. Шығыс Тимор студенттері мен ғалымдары жасырын қарсылық күресінде өте маңызды рөл атқарды. Көптегендері азаптауға, негізсіз тұтқындауға, жоғалып кетуге, зорлауға және өлтіруге ұшырады. Кейбіреулері таулардағы Фалинтил қарулы күштеріне қосылды. 1997 жылы Индонезия оккупациясына қарсы бейбіт қарсылықты қолдау мақсатымен жасырын студенттік ұйым (Шығыс Тимор Жастар Ынтымақтастық Ұйымы, OSK TL) құрылды. RENETIL (Resistência Nacional dos Estudantes de Timor Leste) 1988 жылы Индонезия университеттерінде білім алған Шығыс Тимор студенттерінің ұйымы ретінде құрылды. Оның қарсылықты ұйымдастыру жұмысы көптеген жетекшілерінің түрмеге қамалуына әкелді. RENETIL жасырын болғанмен, IMPETTU Индонезиядағы Шығыс Тимор студенттерінің заңды ұйымы болды. 1997 жылы Индонезия әскері UNTIM-ге атыс ашып, университет ғимаратына зақым келтіріп, бірнеше студенттерді жаралады. Көптеген студенттер тұтқындалды. Студенттер өз наразылықтарын білдіре бастады, БҰҰ мен халықаралық қауымдастыққа тәуелсіз тергеу жүргізуді талап ететін хаттар жолдады. 1998 жылдың маусым айында, Сухарто отставкаға кеткеннен кейін 17 күн өткен соң, Шығыс Тимор Студенттерінің Ынтымақтастық Кеңесі (ETSSC) UNTIM студенттерінің, ғалымдардың және жоғары сынып оқушыларының пікірін білдіретін ашық ұйым ретінде құрылды. ETSSC Шығыс Тимордың қарапайым халқын саяси және қоғамдық дамытуға бағытталған жұмыстармен айналысты. Кеңес қоғамдық жиналыстар, демонстрациялар мен диалогтар ұйымдастырды. 1999 жылдың ортасында БҰҰ миссиясы Шығыс Тиморға келген кезде Студенттік Ынтымақтастық Кеңесі Шығыс Тимордың барлық он үш аймағында өңірлік кеңселер ашты. 3000-нан астам студент аймақтық білім беру орталықтарын құрып, адам құқықтары туралы ақпарат таратып, сайлаушыларға білім берді, көбінесе БҰҰ-ға жете алмайтын шалғай аймақтарда. Көптеген ETSSC студенттері Индонезия әскері мен интеграцияны жақтаушы милиция тарапынан шабуылға ұшырап, кейбіреулері қаза тапты. 1999 жылғы сайлаудан және одан кейінгі қиын жағдайлардан кейін ұйым мүшелері қоғамдық жұмыстарға қатысып, бастауыш мектептерде сабақ берді, біліктілікті арттыру семинарларын өткізді, қоғамдық зерттеу топтарын құрды және орта мектептерді қайта жаңартуға көмектесті. ETSSC студенттік ресурстық орталығы (SRC) көптеген студенттерге тіл және компьютерлік дағдыларды оқыту, ТМҰ қызметкерлеріне Тетум тілін үйрету, әлеуметтік, мәдени және экологиялық зерттеулер жүргізу және білімі үзіліске ұшыраған студенттерге арналған медиа мониторинг жобаларын ұйымдастырды. ETSSC, IMPETTU және RENETIL білім беру және оқыту, қоғамдық даму, сайлау процесіне қатысу және ұлтты құру бағдарламалары арқылы Шығыс Тимордың демократиялық болашағын қамтамасыз ету жұмысын жалғастыруда.
The East Timorese student associations that had been formed on the UNTIM campus and within Indonesia (ETSSC, IMPETTU and RENETIL) became the mainstay of the pro independence campaign for the ballot and continued to be active afterwards. They have become key organizations of the East Timorese civil society. East Timorese students and academics played a vital role in the clandestine resistance. Many were subject to torture, arbitrary arrest, disappearance, rape and murder. Some joined the Falintil armed forces in the mountains. A clandestine student organisation was formed in 1997 (the East Timor Youth Solidarity Organization, OSK TL) to encourage non violent resistance against Indonesian occupation. RENETIL (Resistência Nacional dos Estudantes de Timor Leste) began as an organization of East Timorese students attending universities in Indonesia in 1988. Its work organizing the resistance led to many of its leaders being jailed. While RENETIL was clandestine, IMPETTU was a legal organisation for East Timorese students in Indonesia. In 1997, Indonesian military opened fire at UNTIM, causing damage to the university building and wounding some students. Many were arrested. Students began to speak up, writing protest letters to the UN and the international community demanding an independent investigation. In June 1998, 17 days after Soeharto resigned, the East Timor Students Solidarity Council (ETSSC) was formed as an open body representing the views of UNTIM students, academics and high school students. ETSSC focused on empowering ordinary East Timorese in political and community development. The Council organised public meetings, demonstrations and dialogues. When the UN mission arrived in East Timor in mid 1999, the Students Solidarity Council set up regional offices in all of East Timor's thirteen regions. Over 3,000 students established regional education centres and disseminated information about human rights and conducted voter education, often in areas too remote to be reached by the United Nations. Many ETSSC students were attacked and at times killed by Indonesian military and pro integration militia. Since the ballot and the devastation in 1999, members have been involved in community activities including teaching in primary schools, providing capacity building workshops and community study groups, and rebuilding secondary schools. ETSSC's Student Resource Centre (SRC) provided language and computer skills training, Tetum training for NGO workers, social, cultural and environmental research and media monitoring projects for the many tertiary students who had their education interrupted. ETSSC, IMPETTU and RENETIL continue to work to secure a democratic future for East Timor through education and training, community development, participation in the election process and other nation building programs.