Кіріспе

Вьетнам мен Лаостың этникалық тобы – Та Ои. 2019 жылы Вьетнамда 52 356, ал 2015 жылы Лаоста 45 991 адамды құрады. Олар таой тілінде сөйлейді, ол мон-кхмер тілдер тобына жатады. Вьетнамда Тхуа Тьен-Хуэ провинциясының А Лыой ауданында және Кванг Три провинциясының Хыонг Хоа ауданында, сондай-ақ Лаостың оңтүстігіндегі Сараван провинциясының Муанг Та Ой ауданында қоныстанған.

Таой халқының мәдениеті А Лань ауданында, Тхао Тхен-Хуэ провинциясы

Таой этносы мон-кхмер тілдер тобына жататын тілде сөйлейді және Вьетнамның түпкілікті халықтарының бірі саналады. Та ой тайпасы өздерін Таоих деп атайды, кейде Таоих немесе Та Уот деп те атайды, ал Пако кіші тайпасы оларды Кан Туа немесе Кан Тан деп атайды, бұл "тау халқы" дегенді білдіреді. 1999 жылғы 1 сәуірдегі халық санағы бойынша Та ой тайпасының саны 34 960 адамды құрады, бұл ел халқының 0,07% деуге татыды. Қазіргі уақытта Та ой тайпасы Вьетнам мен Лаос елінде қоныстанған, Лаоста олар Та ой тайпасының басты бөлігін құрайды және өздерін Та ой деп атайды. Та ой тайпасының тағы бір кіші тобы Пако (Па кох) деп аталады, бұл "таулардың ар жағында тұратын адамдар" деген мағынаны білдіреді. Әулеттік байланыстар, неке-отау және отбасылық қарым-қатынастар, сондай-ақ тіл бойынша қарағанда, Хуа Хоа ауданында, Куанг Три провинциясында тұратын Ба хи халқы Та ой тайпасының жергілікті кіші тобы саналады. Нхам коммунасындағы Та ой тайпасының өкілдері өздерін Та уот деп атайтынын айтады, бірақ Тха Тьен-Хуэ төмендігінен келген Кинь тайпасының мүшелері оларды Та ой деп атайды. Та уот тобы көбінесе таудың ортаңғы бөлігінде тұрады және таудың жоғары бөлігінде сирек кездеседі. Олар мақта өсірумен қатар, мата, мата және кесте тоқуда, киімге шыны мұнықтарды тігуде немесе бекітуде, сондай-ақ кейбір музыкалық аспаптар (барабан, сырнай) жасауда шебер. Пако тайпасы таулар мен төбелердің етегінде тұрады, бамбук және ратаннан тоқумен айналысады, бірақ мата тоқуда шебер емес. Алайда, олар жақсы саудагерлер, киім-кешек, темір бұйымдары, әдемі тостағандар, бал және басқа да құнды заттарға сауда жасап табыс табады. Ба хи тайпасы төмендікке жақын аңғарларда тұрады және сауда-саттықпен, суға толы далаларда күріш өсірумен айналысады. Осылайша, Та ой тайпасы өздерінің этностық топтары мен кіші топтарын, сондай-ақ олардың ерекшеліктерін бағалау және талдау үшін топографиялық, экологиялық және экономикалық жағдайларды ескереді.

Діндік наным-сенімдер

Мәдениеттанушы-антропологтардың шамалы ғана бөлігі осы этностың дүниетанымы туралы білім береді. Та-Ой тайпасының рухани өмірінің негізі – анимизм, яғни табиғаттағы заттардың рухтармен тірілтілуіне сенім. Бұл сенім түрлі нысандарда көрінеді. Табиғаттағы барлық нәрседе әртүрлі рухтар болуы мүмкін – әр тас, ағаш және бұлттың өзіндік, ерекше рухы болуы мүмкін. Керісінше, табиғаттағы барлық нәрсенің бірдей рухқа ие деп есептеуге болады. Бастапқыда аниматизм мен анимизмнің бірдей нәрсе сияқты көрінуі мүмкін. Шындығында, екі сенім де бір мәдениетте кездесуі мүмкін. Дегенмен, арасындағы айырмашылық – аниматизмнің "күші" жеке тұлға емес, адам сияқты қасиеттері жоқ, тұлғасыз "ол" болып табылады. Ал рухтар – жеке, сыртқы күштерге ие, есімдері мен белгілі бір ерекшеліктері бар жандар.

Жандар мен рухтар

Таи халқы анимизмді ұстанады және барлық нәрселердің жаны бар деп сендіреді. Бірінші кезекте жан туралы айту қажет. Адам тірі болғанда жаны кеудеден басталып, басқа дейін созылады. Адам өлгенде, оның бір ғана жаны (авай винг) қалады, ол зиратта саяды. Егер марқұм отбасымен риза болмаса, оның жаны отбасы мүшелерінің өмірін бұзып, мазалайтын еді. Өлгендердің жандары түрлі рәсімдер кезінде, сондай-ақ тірілердің армандары (ам бо) арқылы қайта оралатын. Таи халқы жанның дауысқа еніп, басқа нәрселерге әсер ететін күш жасай алатынына сенеді. Мысалы, жан қайтып келіп есіктің алдына қағып, соққы бере алады. Таи дәстүрінде, егер марқұмға мүлік үлестірілмесе, үш күннен кейін оның жаны қайтып келіп, мүлік талап етеді деп санайды. Осыдан сақтану үшін тай тайлары жанның іздерін анықтау үшін үйдің алдына отын күлін сеуіп тастайтын. 2003 жылы Во Дау қайтыс болды, ал оның әйелі Ка Дау есігіне күл шашты. Ол күлдің үстінде оның аяқ іздерін көрді де, ол қайтып келгенін түйіндеді. Кейбір адамдар жанның келгенін көрсететін дыбыстарды естиді, мысалы, су құйылғандығын немесе ыдыстан тамақ алынғандығын айтады. Өлімнен кейінгі үшінші күнге дейін марқұм өлімін сезінбейді. Оған дейін ол ұйқы мен арман арасында, немесе жартылай ұйықтаған, жартылай оянған күйде болғандықтан, ешқандай сезімі болмаған. Жаман жандар – бала туғанда қайтыс болған әйелдердің, жолбарыс жеген ер адамдардың жандары. Олар қабірлерге пайда болып, жылайды немесе ауылға оралып, тірілерді мазалайды. Олар қайта оралып, киім, иыққа арналған себет, пышақ сияқты заттарды талап ете алады. Мұндай жағдайларда кедей отбасылар банан жапырақтарын түрлі пішінде кесіп, киімді бейнелейтін Т, шалбарды бейнелейтін V пішіндерін жасап, есіктің алдына тастайды. Ал бай отбасылар екі-екіден мата тастап жібереді. Осы отбасылардың барлығы жандарға шамамен бірдей сөздер айтады: "Біз сізге сыйлық бердік, енді көп сұрамаңыз, бізге кедергі келтірмеңіз, бізді батаңызбен құрметтеңіз". Рухтар өлген адамдардың жандарынан өзгеше, және олардың түрлері де көп. Брау бриу рухы – орман рухы, ол адамдарға жақсылық тілеп, бата бере алады, бірақ сонымен қатар аурулар да келтіруі мүмкін. Ол жолбарыстар, жыландар және басқа да жабайы аңдарды бағыттап, олардың адамдарға зиян келтіруіне себеп болуы мүмкін. Бұрын тай тайлары рухтарға арналған жылдық рәсімдер өткізетін: аспан рухына (абанг), жер рухына (катек), орман рухына (крум каек). Аспан рухына арналған рәсім (гианг абанг) 10-12 жылда бір рет өткізілетін. Егер ауыл гүлденсе, мол өнім жинаса, ауру мен өлім болмаса, ауыл Гианг Кмукқа (өлгендердің барлығы) арналған алғыс айту рәсімін өткізуі керек. Егер ауыл су тасқынына немесе басқа да табиғи апаттарға ұшыраса, аспан рухына, жер рухына, Ронг үй рухына және үй рухына арналған рәсімдер өткізуі керек. Аспан рухына арналған рәсімдерде 12 түрлі азық-түлік, жер рухына 8 түрлі азық-түлік, ал Гианг Кмукқа 5 түрлі азық-түлік болуы керек. Бұл азық-түліктер: бұқа еті, шошқа еті, тауық еті, қан пудингі, жармаланған ет, мон тай, сорпа, жеміс күріші. Күріш табаққа салынуы керек, "доак" арағы ыдыстарға, кеселерге құйылуы керек. Иіс жағып, құрбан шалу керек.

Сулы спирт (гиа дак)

Таой тұрғындары су рухын ақ шашы мен ақ сақалды кішігірім қарт адам ретінде елестетеді. Олар оған құрметпен "Аға" (Аво) деп те атайды. Су рухы адамдарға көп балықты тамақ ретінде бере алады деп сендіріледі, ал Таой аңызына сәйкес, су рухы банан жапырағына күріш дәндерін салып, оларды бұлаққа тастап, балыққа айналдырады. Лаоста болған кезде, мырза Куинь Сай мен мырза Куинь Чай су көздерінде су рухын көргендері хабарланады. Таой тұрғындары су рухының ауылдың сумен жабдықтау құбырымен ерекше байланыста екеніне сенеді: ауылға су алғаш рет бамбук құбырлар арқылы жеткізілгенде, оны пайдалануға ешкімге рұқсат етілмейді; ауыл басшысы мен отбасы кландарының басшылары су рухына құрбандық ретінде әтешпен арналған рәсімді өткізеді, су ағыны ешқашан кептірмей, су ішкендерге іш ауруын тудырмауын тілейді. Содан кейін, әтеш Роң үйінің жанында сойылып, оның қаны су келген жерге көміледі. Сол жерде ауылдың су құбыры бекітілген бағана әдемі безендіріліп, жыл сайын нығайтылып және жөнделеді, сондай-ақ онда тауық қаны көміледі (сол ртанг дак). Суды алғаш рет пайдаланбастан бұрын ауыл басшысы су рухына құрбандық ретінде шошқа, ешкі және тауық шалуы керек (аул – аво дак). Басқа ауылдардың тұрғындарына бұл суды пайдалануға рұқсат жоқ.

Үйдің рухы (гиан ан тенг)

Бұрын тай тайлары әр отбасының өз бөлмесі бар ұзын үйлерде тұратын. Түсінде отбасы басшысы үй рухының белдікке, “reng” матасына немесе кез келген басқа да нәрсеге айналатынын көруі мүмкін. Содан кейін ол сол белдікті немесе “reng” матасын осы мақсат үшін арнайы жасалған иыққа арналған себет – “кангқа” (үйдің бір бұрышына қойылатын) салып, тауық сойып, үй рухының (гиаң тенг) үйге кіргеніне орай рәсім өткізеді. Осыдан кейін, отбасы жерлеу, үйлену, орман немесе су рухына арналған рәсімдер өткізгенде, бұл рәсімдерді гиаң тенгке (үй рухына) де арнауы керек. Отбасының кез келген жетістігі үй рухының көмегімен болған деп есептеледі. Отбасы үй рухы сақталған “кангты” тек “Ажа” жыл сайынғы тойларда ғана ашады, онда әр отбасы “кангты” ашып, ішіндегі қасиетті затты отбасы ішіндегі және Ронг үйіндегі рәсімдерге пайдаланады. Рәсім өткізгенде, отбасы басшысы пісірілген күріш, күріш дәндері мен етті “кангтың” алдына қойып, дұға етеді.

Ұзақ үйдің рухы (giang danh)

Көптеген отбасылар тұратын ұзақ үйдің өзіндік рухы (гиан доң) бар, ол қонақтарды қабылдауға арналған бөлмеде орналасқан. Шатыр астына ілінген кішкентай үй – гиан доңның панасы. Отбасында ауру немесе жаман жағдай болғанда, отбасы гианг а тенгке (үй рухына) арналған рәсім өткізіп, содан кейін гиан доңға арналған тағы бір рәсім жасаған. Ауылдық рәсімдерге немесе тойларға қатысқанда, ұзақ үйдің басшысы да гиан доңға арналған рәсім орындауы тиіс. Ұзақ үйдегі отбасы ешкі, бұқа немесе сиыр еті жегенде, рәсім арқылы гиан доңды хабардар етуі керек.

Тигр спирті (гиган аво)

Тай тайлары орманды аңдардың ішіндегі ең күштісін жолбарысты және ауылды қорғайтын рух деп санайды. Олар жолбарысты ұстап алуды орман рухының сыйы деп есептейді. Жолбарысты ұстауға бірқатар кездейсоқ армандар себеп болады: мұндай арманнан соң ауыл тұрғыны үлкен тұзақ (ти хо) орнатады, тұзақ иесі түсінде ауылда қалу тілегін білдіретін жолбарысты (а во бок) көреді. Егер жолбарыс тұзаққа түсіп қалса, аңшы мен тұрғындар орман рухына арналған рәсім өткізуі керек, онда сол, лео, агат моншақтары және ренг матасы сияқты құрбандықтар ұсынылады. Мұндай күрделі рәсімнен кейін ғана олар жолбарыстың басын кесіп, ауылға әкеледі. Бір топ жас жігіттер жолбарысқа арналған қабір үйін (пинг а во) салады, бірақ ауылда рәсім өткізілгенше жолбарыстың басын қабір үйіне қоюға рұқсат берілмейді. Ауылда жолбарыстың қабірін ашу рәсімінде ешкі, шошқа және тауық құрбандыққа шалынады. Ауыл басшысының дұғасы былай болады: Гианг Во ауылда қалуды қаласа, ол ауыл тұрғындарын өлімнен қорғауы керек; осы ауыл мен басқа ауылдар арасында соғыс болғанда, Гианг Во ауылды армандар арқылы мүмкіндігінше ертерек хабардар етуі керек; егер біреу ауылды жоюға немесе өртеп жіберуге тырысса, Гианг Во оны жазалауға тиіс. Жергілікті әйелдер мен сырттан келген қонақтарға жолбарыстың басына арналған рәсімге қатысуға рұқсат етілмейді. Егер басқа ауылдан келген қонақ рәсімге қатысуды қаласа, ауыл басшысы хабардар етіліп, шешім қабылдайды. Жолбарыстың қабір үйі әдетте адамдар қабірлерінің жанында, биік жерде орналасқан, және оған ешкімге кіруге рұқсат жоқ. Оны тас қоршаумен қоршап қояды. Үйдің ортасында жолбарыстың басы қойылған тас тұр. Үйде сондай-ақ ауыл тұрғындары жолбарысқа берген көптеген сыйлықтар бар: ыдыс (тамақ салу үшін), білезік, ренг матасы, бұқа мен сиырдың мүйіздері, шошқаның жақ сүйегі, олар ауыл басшысының нұсқауымен дайындалып, ұсынылған. Ронг үйін ашқанда, жаңа жыл және күріш тойында жыл сайын жолбарыс рухына жаңа күріш сияқты тамақтар ұсынылады. Жыл сайын ауыл тұрғындары жолбарыстың қабірін барып, тазалайды. Жолбарысқа табынудың себебі – адамдар осы жолбарыстың арманында соғыс, егіншілік нашарлауы немесе жұқпалы аурулар сияқты жаман оқиғалар туралы хабар беретініне сенеді. Лаоста кейбір ауылдар екі жолбарыстың басына табынатын. Қазіргі уақытта тек Нхам І ауылында ғана жолбарысқа табыну салты сақталған. Лаоста болған кезде Ка Линь, Та Кю ауылдары жолбарыстарға табынып келген. Америкаға қарсы соғыс аяқталғаннан кейін Тай тай этностық қауымдастығында мұндай табыну енді кең таралмаған деуге болады.

Махаббат сиқыры

Бұл этнологиялық термин кейбір азшылық этностардың қыздарды өздеріне тарту және оларды әйеліне айналдыру үшін кейбір өнімдерді пайдалану тәжірибесін білдіреді. Та ой тайпасы осы өнімді "махаббат дәрісі" (нанг) деп атайды. Та ой тайпасының айтуынша, бұл – қара және қызыл реңді қанаттары бар, попугайға ұқсас "Ко тах" құсының аяғынан жиналатын шайыр. Егер сіз осы шайырды қыздың иыққа ілінетін қоржынына немесе шашына салсаңыз, ол сізден кейін ілеседі. Бірақ "Ко тах" құсы тек Лаоста ғана мекендейді, сондықтан шайыр тек Лаоста ғана табылады, Вьетнамда жоқ.