Кіріспе

Сириядағы археологиялық орын

Хамукар (حموكار, жергілікті атауы – Хирбат әл-Фахар) – Сирияның солтүстік-шығысындағы (Аль-Хасака облысы) Джазира аймағында, Ирак және Түркия шекараларына жақын орналасқан ірі археологиялық орын. Ертедегі қоныс б.з.д. 5 мыңжылдыққа дейін жетеді және ол Убайд пен ерте Урук мәдениеттерімен бірдей кезеңде болған. Бұл обсидиан өндірісінің маңызды орталығы еді. 3 мыңжылдықта бұл Солтүстік Месопотамияның ең ірі қалаларының біріне айналды және 105 гектар жерді қамтыды.

Тарих

Қалалық қоныстардың пайда болуы көбінесе Оңтүстік Месопотамияның өзендерге жақын орналасқан қоғамдарына (қазіргі Оңтүстік Ирак) байланыстырылады. Бұл – ежелгі Шумер аймағы, онда б.з.д. 4000 жыл шамасында Ур және Урук сияқты Месопотамия қалалары пайда болды. 2007 жылы Хамукардағы жаңа жаңалыстардан кейін, кейбір археологтар өркениеттің алғашқы ошағы Тигр өзені бойымен одан әрі созылып, Хамукар орналасқан Солтүстік Сирияның бөлігін де қамтыған болуы мүмкін деген пікірді айтты. Кейінгі Халколит II кезеңінде (б.з.д. 5 мыңжылдықта) бұл жерде шамамен 280 гектарға сиятын маусымдық немесе сирегірек қоныстану болды. Телл Хамулкар қалалық орталық ретінде алғаш рет б.з.д. 4 мыңжылдықтың басында пайда болды және б.з.д. 3 мыңжылдықтың ортасында Урук кезеңінде қарқынды өсімді бастан өткерді. Қоныстану, азайтқан көлемде, б.з.д. 2 мыңжылдықтың бірінші жартысында Ниневи 5 кезеңінде және одан кейін де жалғасты, бірақ бұл орын сол мыңжылдықтың соңында тасталып кетті. Бұл аймақтағы басқа да сол кездегі ерте орындар – Шагар базары, Телл Арбид және Телл Брактың көп кезеңді орны.

Археология

Бұл жерде 15 гектарлық биік үйінді бар (оның ең биік нүктесі жазықтан 18 метр жоғары, ал алғашқы қоныстану б.з.д. 4-мыңжылдықтың басында басталған) және үш жағынан 5 метрлік төмен қала орналасқан, ол б.з.д. 3-мыңжылдықтың ортасынан бастап пайдаланылып, жердің жалпы ауданын 98 гектарға жеткізген. Сайтта үш атаулы кіші үйінді бар: Телл әл-Сара, Телл әл-Дувайм және Телл әл-Тамр, ал Телл Массада сайт шекарасының сыртында орналасқан. Үйіндінің оңтүстікке қарай созылған бөлігі Хирбет әл-Фахар деп те аталады. Археологиялық зерттеулер бұл аймақты б.з.д. 5-мыңжылдықтың ортасына жатқызады, бірақ радиокөміртектік талдаулар б.з.д. 5-мыңжылдықтың соңына нұсқайды. Жердің шамамен 40 гектарын қазіргі әл-Хуррия ауылы алып жатыр, онда асфальтталған жолдар мен саз кірпіштен салынған үйлер бар. Бұл жерді алғаш рет 1950 жылдары Ван Лиер мен Лауфрей зерттеп, сипаттады, үйіндінің басына дейін 100 метр қашықтықтағы арықпен екі деңгейлі жазықтығын атап өтті. 1963 жылы әуе суреттеріне негізделген масштабты жоспар жарияланды, онда үйіндінің ауданы 116 гектар, ал дөңгелек ойыстың ауданы 216 гектар деп бағаланды. Осы үлкен өлшеміне байланысты Ван Лиер оны Вашуканни қаласының орны деп ұсынды. 1999 жылдан 2010 жылға дейін Чикаго университетінің Шығыс институты мен Сирияның Ежелгі ескерткіштердің бас дирекциясы бірлесіп археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. 1999 жылғы алғашқы жұмыстарға 10 метрлік 10 метрлік шаршылар негізінде жүргізілген жантықтық жер бетін зерттеу кірді. Қазба жұмыстарын бастапқыда МакГайр Гибсон, кейіннен Клеменс Д. Рейхел басқарды. Бұл жер б.з.д. 3-мыңжылдықтың соңында тасталған. 2001 жылғы қазба жұмыстары кезінде төмен қаланың тұрғын ауданында ашылған 400 шаршы метрлік шұңқырдан оның гүлденгенін, содан кейін тоналып, тасталғанын анықтады. Бұл жерде мыңдаған саз мөрлер табылған, бұл күрделі бюрократиялық жүйенің бар екенін көрсетеді. Бұл мөрлер бұрын есіктерді немесе ыдыстарды зақымдаудан қорғау үшін қолданылып, мөртаңбалармен бейнеленген. Хамукардан табылған артефакттарды Шығыс институтында көруге болады. Телл Хамукардан алабастр немесе сүйектен жасалған «көз мүсіндері» табылған. Осы кезеңдегі ұқсас «көз мүсіндері» Сирияның соңғы халколит кезеңіндегі ең ірі елді мекені – Телл Брактан да табылды.

Обсидиан

Обсидиан фрагменттері 280 гектарлық аумақта табылды, ал төменгі қаланың бір бөлігінде орналасқан обсидиан шеберханалары қару және құралдарды өндіруге арналған обсидиан өндіріс орындарының болғанын көрсетеді. Бұл орындар б.з.д. 3500 жылғы 3-мыңжылдық қаласының қирауына дейін кем дегенде бірнеше ғасыр бұрын пайдаланылған. Осындай жанартаулық тас Хамукар аймағында табылмайды, демек, олар сырттан әкелінген болуы керек. Ең жақын кен орындары қаладан солтүстікке қарай 170 шақырым жерде, қазіргі Түркиядағы Немрут тауы аймағында орналасқан. Бұл обсидианның химиялық талдауымен расталды. Бұл жаңалық көптеген археологтарды таңқалдырды, себебі ол Оңтүстік Месопотамиядағы Ур және Урук сияқты қалалардың ықпалынан тыс, солтүстік Месопотамияда тәуелсіз сауда желілерінің бар екенін көрсетеді.

Қалалық қоныстар

LC1-2 кезеңінде (б.з.д. 4400-3800 жылдары) Солтүстік Месопотамияда айқын әлеуметтік күрделілік қалыптасты, оған металл өңдеу және керамикалық стильдер де қатысты. Осы кезеңдегі Хамукар (Хирбат әл-Фахар) қалалық қонысы "керамика мен обсидианның кең, жазыққа жайылған қалдықтары" деп сипатталған. Халық тығыздығы сол кезде өте төмен болғандықтан, бұл аймақтағы көптеген шағын қоныстардың шашыраңқы орналасуына ұқсас еді. Осы сипаттама Телл Брактың алғашқы қонысына да қатысты: 2008 және 2010 жылдары жасалған қазба жұмыстары оны толықтыруға бағытталды.