«Баға қанаты» – экспорт құны төмендеп, импорт бағасы тұрақталғандағы экономикалық құбылыс. Ауылшаруашылық өнімдеріне қатысты жиі кездеседі. Талдау және мысалдар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
"Бағалық қайшы" дегеніміз – белгілі бір топ немесе өнімді өндіретін халықтың секторы үшін, осы топтан тысқары сатуға арналған өнімнің жалпы құны, осы топтың топтан тыс өндірілген тауарларға деген сұранысының құнынан төмен түсетін экономикалық құбылыс. Бұл мысалы, әлемдік баға деңгейінің өзгеруі салдарынан елдің экспортының құны күрт төмендеп, импорттың құны салыстырмалы түрде тұрақты қалғанда байқалады. Бұл құбылыс атауын уақыт өте келе оның әсерін көрнекті бейнелеуден алған. Уақытты көлденең оське, баға деңгейін тік оське, ал ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп бағаларын екі бөлек қисық түрінде көрсеткенде, график ашылатын қайшы тәрізді болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл құбылыс көбінесе ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасының төмендеуімен және өнеркәсіптік тауарлардың бағасының тұрақты болуымен байланысты. Сондықтан, бағалық қайшы ең көп зиянды ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаушы және өнеркәсіптік тауарларды импорттаушы елдерге тигізеді. Бағалық қайшының әсері мен оның салдарының ең айқын мысалы 1930 жылдардың басында Шығыс Еуропа елдерінде орын алды. Бұл құбылыс тек халықаралық деңгейде ғана емес, ішкі деңгейде де болуы мүмкін: ертедегі Кеңес Одағында өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы бағалары арасында қайшылық болған, "Қайшы дағдарысы" деген мақалаға қараңыз.
"Price scissors" refers to an economic phenomenon when for a certain group or sector of productive population, the overall valuation from their production for sale outside this group drops below the valuation of the demand of this group for goods produced outside the group after a period of reasonable equilibrium. A typical example is when changing world price levels cause a country’s exports to plummet in value, while the valuation of its imports remains relatively stable. This phenomenon draws its name from a graphical illustration of its effects over time. Plotting time on a horizontal axis against price level on a vertical axis, with agricultural prices and industrial prices shown in two separate curves, the graph should appear like a pair of opening scissors. Historically, the phenomenon has most frequently taken the form of falling prices for agricultural produce and steady prices for industrial goods. Thus, the price scissors are most devastating to countries that are net agricultural exporters and net industrial importers. Perhaps the most vivid illustration of the effects of the price scissors and its potential effects occurred in countries throughout Eastern Europe in the early 1930s. The phenomenon is not exclusively of international scale: early Soviet Union had industry/agriculture price scissors internally, see Scissors Crisis.
1930-жылдардың басы: Дағдарыс және оған қарсы әрекет
1929 жылы АҚШ қор нарығының құлдырауы Ұлы депрессияның басталуын білдірді, бірақ Шығыс Еуропадағы дағдарыс 1931 жылы Венадағы Creditanstalt банктерінің банкроттығымен басталды. Осыдан кейін дүние жүзінде паника туды, нәтижесінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы күрт төмендеді, ал өнеркәсіптік тауарлар бағасы үкіметтердің протекционистік саясатын енгізуіне байланысты салыстырмалы түрде тұрақты қалды. 1929 мен 1934 жылдар аралығында Румынияда ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы 56%-ға төмендеді, ал өнеркәсіптік тауарлар бағасы бар болғаны 19%-ға төмендеді. Осы кезеңде аймақ бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы орташа есеппен 34%-ға төмендеді. Керемет емес, бағаның айырмашылығы шаруаларға ерекше қиын тиді. Бағалар төмендегендіктен, шаруалар астық өндірісін арттыруға тырысты. Алайда, астыққа деген сұраныс өте төмен болғандықтан, бұл күш-жігер бағаны және кірісті одан әрі төмендетіп, шаруаларды одан да кедейлендірді. Румыния мен Польшада шаруалардың табысы шамамен 60%-ға төмендеді. Бағаның айырмашылығынан туындаған сауда шарттарының нашарлауы Шығыс Еуропа үкіметтеріне де ауыр соққы болды. 1920-жылдардағы ауыр халықаралық қарыздар енді үлкен проблемаға айналды. Номиналды түрде есептелген қарыздарды өтеу қиын болды, өйткені Шығыс Еуропа үкіметтері экспорттан түскен кірісінің құны дерлік жоққа шықты. Жағдайды одан да нашарлатқан нәрсе – үкіметтің кірістің азаюына шаруаларға салынатын салықты арттыру арқылы жауап беруі болды. Олдкрофт түсіндіргендей, "[Болгария, Румыния және Югославияда] шаруалардың жалпы ақшалай табысының шамамен 50 пайызы салықтарға жұмсалды". Жер реформасының фрагментациясы ауыл шаруашылығының тиімділігін төмендеткен жағдайда, үкіметтің баға айырмашылығына жауабы көбінесе мәселені ушықтырды. Ауыл шаруашылығын механикаландыру ауылдық жерлерде жұмыссыздықты арттырады, бұл депрессияның салдарынан туындаған қиын жағдайлармен бірге кез келген үкімет үшін саяси өлімге тең болар еді. Сондықтан, мысалы, Югославия 1930 жылдары тракторларды пайдалануға тыйым салды. Ауыл шаруашылығының тиімсіздігін сақтау номиналды түрде жұмыссыздықты төмен ұстағанмен, ол шаруалардың ауыртпалығын ұзақ мерзімді перспективада жеңілдетуге көмектеспеді. Баға айырмашылығына салық салу және механикаландыруға тыйым салу сияқты саяси жауаптар кейіннен дұрыс емес болып көрінуі мүмкін, бірақ баға айырмашылығы Шығыс Еуропа үкіметтерінің қолына байлап, оларға көптеген мүмкіндіктерді қалдырмады. Сауда шарттарының нашарлауынан туындаған кірістің азаюы үкіметтердің тиімді саясатты жүзеге асыруға өте аз қаражаты бар екенін білдірді. Шаруаларының әл-ауқатын құрбан ету немесе халықаралық қарыздарды төлеуді тоқтату таңдауына тап болған үкіметтер азаматтарының есебінен ұзақ мерзімді төлем қабілеттілігін таңдады. Дегенмен, тіпті осындай шектеулерге қарамастан, аймақтың кейбір үкіметтері шаруаларына көмек көрсету үшін сәл табысты саясатты жүзеге асыра алды. 1932 жылы Румыния қарыздарды төлеуге мораторий жариялады, екі жылдан кейін барлық қарыздар номиналды құнының жартысына дейін азайтылатын декретпен орындалды. Болгариядағы ұқсас декрет сияқты, бұл румын саясаты шаруаларға өте қажетті жеңілдік берді, олар үкімет сияқты, көбінесе қарыздың жоғары деңгейімен ауыртпалық болды.
The crash of the United States stock market in 1929 heralded the beginning of the Great Depression, but the crisis in Eastern Europe began in earnest with the collapse of the Creditanstalt in Vienna in 1931. In the ensuing worldwide panic, agricultural prices dropped severely, while prices for industrial goods remained relatively stable as governments imposed protectionist policies. Between 1929 and 1934, agricultural prices received in Romania dropped 56%, while industrial prices paid fell only 19%. Across the region, agricultural prices dropped an average of 34% over that period. Unsurprisingly, the opening of the price scissors was especially hard on peasants. As prices fell, peasants worked hard to increase their output of grain. Because of the highly inelastic demand for grain, however, this effort only further decreased prices and revenues, impoverishing peasants even more. Peasant incomes dropped by nearly 60% in Romania and Poland. The sharp deterioration of the terms of trade caused by the price scissors was devastating to Eastern European governments as well. The heavy international borrowing of the 1920s now became a serious liability. The debts, accounted in nominal terms, became increasingly difficult to service as the value Eastern European governments received for their exports shrank to almost nothing. Worse, the response of the government to this cut in revenues was to increase taxes on the peasantry. As Aldcroft explains, “In [Bulgaria, Romania, and Yugoslavia] for example some 50 percent of the total cash income of the peasantry disappeared in taxation”. Where the fragmentation of land reform had decreased agricultural efficiency, government response to the price scissors often exacerbated the problem. Any mechanization of agriculture would have meant an increase in rural unemployment, a move that, in combination with the dire conditions imposed by the Depression, would have been political suicide for any ruling regime. Thus, for example, Yugoslavia actually banned the use of tractors in the 1930s. Although keeping agriculture inefficient may have kept unemployment nominally lower, it did nothing to help ease the burden on the peasantry in the long run. While policy responses such as taxing the peasantry and banning mechanization may seem counterproductive in hindsight, the price scissors had effectively tied the hands of the Eastern European governments, leaving them with few if any options. The revenue drought brought about by the decline in terms of trade meant that governments had very little money with which to implement effective policy responses. Faced with the choice of sacrificing the well being of their peasantry or defaulting on their international debts, governments chose to pursue long term solvency at the expense of their citizens. Even within such limitations, though, some of the region's governments were able to implement reasonably successful policies to aid their peasants. Romania declared a moratorium on debt payments in 1932, followed two years later by a decree that all debts would be reduced to half of their nominal value. As with a similar decree in Bulgaria, this Romanian policy gave some much needed relief to the peasantry, which, like the government, was generally burdened with high levels of debt.
Саяси салдарлары
Шығыс Еуропа үкіметтерінің бағалардың өсуіне тиімді жауап беру үшін қаражаты болмады. Олардың бұған қол жеткізбеуі саяси салдарға әкеліп соқты, нәтижесінде бүкіл аймақ қайтадан құрылды. Саяси проблемалар ішкі деңгейде басталды. Болгарияда Андрей Лиапчев үкіметінің экономикалық әлсіздігі 1934 жылы Звено төңкерісіне қарсы күрес болмауына себеп болған қоғамдық наразылыққа әкелді. Звеноның премьер-министрі Кимон Георгиев кейіннен үкіметке экономикада кеңірек рөл берді. Венгрияда экономикалық қиындықтар 1931 жылы Будапештте қоғамдық наразылықтарға әкелді (89). Көп ұзамай консервативті оңшыл Иштван Бетлен үкіметі құлдырап, оның орнына Гюла Гембостың радикалды оңшыл үкіметі келді. Депрессия салыстырмалы түрде индустрияланған Чехословакияда соншалықты ауыр болмағанымен, бағалардың өсуінің тіпті онда да саяси салдары болды. Шын мәнінде, Чехия жерлері Словакияға қарағанда әлдеқайда өнеркәсіптік дамыған, яғни словактар чехтерге қарағанда ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасының төмендеуінен ауыр зардап шекті. Ең жаманы, Чехословакия үкіметі чех өнеркәсібін қорғау үшін протекционистік кедергілер орнатты, бұл ең алдымен Словакияға зиян келтіретін Венгриямен сауда соғысына әкелді. Праганың бейжайлығы екінші дүниежүзілік соғыстың басында кеңінен ашылатын чехтар мен словактар арасындағы ажырымды тереңдетті. Саясатта таңдау мүмкіндігі шектеулі және саяси жағдай нашарлап бара жатқан Шығыс Еуропа елдері бағалардың өсуіне қарсы күресте Батыс елдерінің көмегіне жүгінді. 1930 жылы Югославия, Венгрия және Румыния үкіметтері бірігіп, Батыс Еуропа елдерінің Шығыс Еуропа астығын артықшылықты тарифтік мөлшерлемелермен сатып алуын сұраған Ұлттар Лигасына үндеді – бұл батыс елдерінің ең көп ұсынылған ұлттар келісімдері бойынша міндеттемелерін жоятын қадам (Kaiser 19). Батыс мемлекеттері Шығыс елдеріне саяси қолдау көрсеткенмен, материалдық экономикалық қолдау көрсете алмады. Кіші Антантаның әскери кепілі Франция бұл ұсынысты қабылдамады. Британия да өзінің негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын Доминион протектораттарын қорғау үшін бұл идеяны қабылдамады. Батыс мемлекеттерінің Шығыс Еуропаға көмек көрсетуден бас тартуы нацистік Германияға сол аймақта билікке ие болуға жол ашты. Батыс державаларынан айырмашылығы, Германия Шығыс Еуропа өнімдерін жеңілдіктермен сатып алу туралы келісімдерді тез жасады. 1935 жылы Гембос Германияның Венгрияның ауыл шаруашылығы тауарларын сатып алуға келіскен келісімшартты жасады, бұл елге экономикалық серпін берді, сонымен қатар неміс жақындығын күшейтті. 1939 жылы Германия Румыниямен "Волштат" келісімін жасады, ол Германияға Румынияның мұнай қорына қол жеткізуге мүмкіндік беретін экономикалық байланыстарды нығайту үшін айырбастау үшін ауыл шаруашылығын дамытуға Германияның көмегін уәде етті. Нацистік үкімет 1930 жылдары Югославия мен Болгарияда ұқсас келісімдерге қол қойды. Осылайша Германия Шығыс Еуропаның барлық ауыл шаруашылығын өзінің экономикалық орбитасына енгізді, азық-түлік пен шикізатты сатып алды, сонымен қатар өнеркәсіптік тауарларына арналған арнайы нарық ашты. Бұл экономикалық ықпал көп ұзамай саяси ықпалға айналды. Германияның көмегі Шығыс Еуропаның экономикасына бағалардың өсуінен туындаған дағдарыстан шығу үшін заңды түрде көмектесті, сондықтан қоғамдық сезім Рейхтің пайдасына ауысты. Германияның жасырын ниеті мынада: Дэвид Кайзердің айтуынша, "Сыртқы істер министрлігі Германияның Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ықпалын кеңейтуге бел буған, нақты экономикалық негіздемемен немесе жоқ". Шығыс (әсіресе Оңтүстік-Шығыс) Еуропадағы неміс экономикалық қызметі нацистік шабуылшылардың кіруіне жапсырма ретінде қызмет етті, олар бүкіл аймақта насихат таратты және неміс саяси ықпалын нығайтты. Шығыс Еуропадағы бағалардың өсуі, ол халықаралық экономикалық жүйенің жай ғана сәттілігі ретінде басталды, Шығыс Еуропа елдерінің ыдырауы мен қайта құрылуында үлкен рөл атқарды. Ауыл шаруашылығы мемлекеттерінің сауда шарттары нашарлауынан туындаған экономикалық қиындықтар оңшыл радикалды үкіметтерге жол ашты, олардың Батыс державаларының міндеттемелеріне деген сенімін шайқалтты және бүкіл аймақты нацистік соғыс машинасының тізбегіне айналдырды.
The governments of Eastern Europe simply lacked the funds to mount an effective response to the price scissors. Their failure to do so had political ramifications that would eventually realign the entire region. The political problems began internally. In Bulgaria, the economic impotence of Andrei Liapchev’s government was a factor in the public disillusionment that led to the absence of serious resistance to the Zveno coup in 1934. Zveno prime minister Kimon Georgiev subsequently gave the government a more extensive role in the economy. In Hungary, economic hardships led to public protests in Budapest in 1931 (89). Soon after, the conservative right wing government of Istvan Bethlen fell, to be replaced by the radical right wing government of Gyula Gömbös. Although the Depression was not as severe in relatively industrialized Czechoslovakia, the price scissors had disruptive political ramifications even there. The truth was that the Czech lands were far more industrialized than the Slovak, meaning that Slovaks suffered more heavily from the decline of agricultural prices than the Czechs. Worse, the Czechoslovak government raised protectionist barriers to shelter Czech industry, leading to a trade war with Hungary that was primarily damaging to Slovakia. The perceived indifference on Prague’s part deepened the rift between Czechs and Slovaks that would open wide at the outset of World War II. Faced with few policy options and deteriorating political situations, the nations of Eastern Europe looked to the West for aid in fighting the price scissors. In 1930, the Yugoslav, Hungarian and Romanian governments joined together to request at the League of Nations that Western European countries buy Eastern European grain at preferential tariff rates—a move that would abrogate the Western nations’ obligations under most favored nation agreements (Kaiser 19). Although the Western nations had given nominal political support to the East, they failed to come through with material economic support. France, the military guarantor of the Little Entente, turned down the proposal. Britain likewise rejected the idea, in order to protect its largely agricultural Dominion protectorates. The refusal of Western governments to come to the assistance of Eastern Europe opened the door for Nazi Germany to gain power in the region. Unlike the Western powers, Germany quickly concluded agreements to buy Eastern European produce at preferential rates. In 1935, Gömbös concluded a treaty wherein Germany agreed to buy Hungarian agricultural goods, giving the country an economic boost but also strengthening pro German sentiment. In 1939, Germany signed the Wohlstat Pact with Romania, promising German assistance in agricultural development in return for greater economic ties, which would give Germany access to Romanian oil reserves. The Nazi government concluded similar agreements in Yugoslavia and Bulgaria in the 1930s. In so doing, Germany effectively brought all of agricultural Eastern Europe into its economic orbit, gaining access to foodstuffs and raw materials while opening a dedicated market for its industrial goods. This economic influence soon translated into political influence. Germany’s assistance did legitimately help the Eastern European economies out of the crisis brought by the opening of the price scissors, and public sentiment was therefore swayed in favor of the Reich. Here was Germany’s ulterior motive: as David Kaiser puts it, “the Foreign Office was determined to extend German influence in Southeastern Europe with or without any clear economic rationale”. German economic activities in Eastern (particularly Southeastern) Europe served as cover for the entry of Nazi infiltrators who spread propaganda and consolidated German political influence throughout the region. The onset of the price scissors in Eastern Europe, which began as a mere fluke of the international economic system, had played a heavy role in the disintegration and realignment of the Eastern European nations. The economic hardship brought about by the deterioration of the agricultural states’ terms of trade had paved the way for increasingly radical right wing governments, shaken their faith in the commitment of the Western powers, and shaped the entire region into a cog in the Nazi war machine.