Кіріспе

Солтүстік Америкада кездесетін жәндік түрі

Reticulitermes flavipes, шығыс жер асты термиті, Солтүстік Америкада ең көп таралған термит. Бұл термиттер АҚШ-та ең маңызды экономикалық тұрғыдан ағашқа зиян келтіретін жәндіктер саналады және зиянкестер ретінде жіктеледі. Олар АҚШ-тың шығысында, Техас штаты да оның ішінде, және солтүстік Онтариоға дейін таралған. 2006 жылы R. flavipes АҚШ-тың батыс жағалауындағы Орегон штатында да тіркелді. Франциядағы Reticulitermes santonensis қазір R. flavipes-тің синонимі деп есептеледі, және Оңтүстік Канада, Италия, Нидерландыларда, сондай-ақ Оңтүстік Америкада (Уругвай, Чили) бөгетті түр ретінде таралған. Олар ағаш жейтін термиттердің көп бөлігін құрайды. Олар көбеймейді және тамақ пен су іздейді, баспана құбырларын салады және жөндеуден өткізеді, басқа термиттерді тамақтандырады және күтімімен айналысады, жұмыртқалар мен жас термиттерді күтеді, сондай-ақ колонияны қорғауға қатысады.

Әскер кастасы

Солдат термиттері де қанаты жоқ және жұмысшы термиттерге ұқсайды, бірақ олардың үлкен, тікбұрышты, сары қоңыр басы мен ұзын қара жауырықтары болады. Солдаттардың басты міндеті – колонияны қорғау. Солдат кастасы бүкіл колонияның 1-2% ғана құрайды. Солдаттар өздеріне-өздері тамақтана алмайды және оларға жұмысшы термиттердің қайта қорытылған тамақтарын беруі керек.

Ас қорытудағы рөлі

Флагелляттар – барлық термит тұқымдастарының ерекшелігі, Termitidae (“жоғары термиттер”) ерекшелік емес. Олар тек артқы ішекте, әсіресе қарынның кеңейген бөлігінде – анаэробты ортасы бар қарында табылады, ол ферментатор ретінде қызмет етеді. R. flavipes-те термит жеген ағаш алдымен жамбаспен бұзылады, сілекей бездерінен шығатын эндоглюканазалармен өңделеді, асқазанда ұсақ бөлшектерге ұнтақталады, содан кейін ортаңғы ішекте қосымша целлюлазалармен өңделіп, глюкозаны дереу сіңіруге болады. Содан кейін ол қарынға өтеді, онда флагелляттар эндоцитоз арқылы ішінара қорытылған ағаш бөлшектерін сіңіреді. Ас қорытудың басым бөлігі қарында жүзеге асады: ксиланаза белсенділігінің барлық бөлігі, эндоглюканаза белсенділігінің төрттен бір бөлігінен сәл астам және R. flavipes ас қорыту жүйесіндегі экзоглюканаза белсенділігінің үштен екісі артқы ішекте орналасқан және ішек флагелляттарына байланысты. Ішек микробиомының негізгі бөлігінде басым бактериялық таксон – Treponema (Spirochaetota) туысы, ол 16S рРНҚ зерттеуіндегі тізбектердің шамамен 32% құрайды. Бұл кластың еркін тіршілік ететін сирек кездесетін өкілі – Endomicrobium proavitum, алғаш рет өсіріліп, аталған Endomicrobia түрі, R. flavipes жұмыртқаларының стерильді сүзілген ішек гомогенатынан оқшауланды. Ол азотты бекітуге қатысады деп есептеледі. Кейбір ішек бактериялары ішек қуысының ішінде немесе ішек қабырғасына жабысып еркін тіршілік етеді, ал басқалары флагелляттармен тығыз байланыста болады. Бұларға эндомикробияның (Elusimicrobiota) және цитоплазмалық симбионттар ретінде тіршілік ететін басқа таксондардың, сондай-ақ жасушалардың сыртқы бетіне жабысатын эпибиотикалық симбионттардың өкілдері жатады. R. flavipes-те цитоплазмалық симбионттар Trichonympha agilis (Hypermastigida) және Pyrsonympha vertens (Oxymonadida) сияқты флагелляттарда анықталды. Соңғысы спирохеталы эпибиотикалық симбионттармен де сипатталады. Термиттердің басқа түрлерінде спирохеталар туысының Treponema өкілдері флагелляттардың эндо және эктосимбионттары ретінде анықталды: ұқсас қауымдастықтар Treponema-ның R. flavipes ішегінде басымдығын түсіндіруі мүмкін. Бұл екі түр R. flavipes-тің басым метаногендері деп есептеледі және олар ішек қабырғасының шеткі, микроксикалық аймағында немесе оған жақын жерде кездеседі, кейде олар талшықты прокариоттарға жабысады. Parabasalia класы мен Oxymonadida орденінің флагелляттары алатты ішекте де айтарлықтай аз, ал соңғысы деалаттарда одан да азайған. Термиттер ағаш целлюлозасымен қоректенеді, сондықтан олардың адам жасаған құрылыстарда ұзақ уақыт бойы байқалмай қалуы мүмкін. Термит жұқтырған ағаш сыртынан мықты болып көрінсе, ішінде ұялы құрылымға ие болады. R. flavipes-тің бар-жоғын анықтау үшін бақылаушы ағашқа бұрандамен соғып, оның тұтастығын тексеруі мүмкін. Егер R. flavipes болса, ол жер бетінде, жер бетіне жақын немесе жер астында табылады. Кесу жұмыстары, еден асты, еден және конструкциялық ағаш – ғимараттың термит зақымдауына ең көп ұшырайтын жерлері. Шығыс жер асты термиті ағаш шаруашылығының қауіпті зиянкесі саналады және белсенділігі жоғары аймақтарда 5 үйдің 1-нен астамы зардап шеккен немесе зардап шегуі мүмкін. Термиттермен күресу әдістеріне мыналар жатады: физикалық кедергілер, химиялық өңдеулер және физикалық өңдеулер (мысалы, жылу, мұздату, электр тогымен соғу және микротолқындық сәулелендіру). Ғимараттарға келтірілген құрылымдық зақымдар R. flavipes-тің адамдарға тигізетін жалғыз әсері емес. Термиттер табиғи ортадағы органикалық заттардың ыдырауында да маңызды рөл атқарады. Термиттер болмаса, орман төсегінде өлі органикалық заттар жиналып, орманның тұтастығына зиян келтіруі мүмкін. R. flavipes-тің қоршаған ортаны реттеуге қосқан үлесі, олардың келтіретін зиянынан әлдеқайда көп болуы мүмкін.