Кіріспе

Some Prefer Nettles (Тарақай жейтін жәндіктер) – 1929 жылы жазылған Танизаки Джуничироның романы. Ол алғаш рет 1928–1929 жылдары газетте тізбектеп жарияланды. Бұл роман Танизакидің өмірбаяндық туындыларының ең толысы және оның ең көрнекті романдарының бірі саналады. Жапонша атауы – «тарақай жейтін жәндіктер» (蓼喰う虫), және ол «Тарақай жейтін жәндіктер де оны қуана жейді» (蓼食う虫も好き好き) деген жапон мақалының бірінші бөлігі, бұл «Әркімнің өз таңдауы бар» деген ағылшын тіліндегі мақалға балама. «Біреулер тарақайды артық көреді» деген аударманы Эдвард Зайденстикер таңдады. Ол оны өзінің ең танымал аудармаларының бірі деп есептеді, және ол түпнұсқа мақалдың аудармасы ретінде беделді «Кенкюшаның жаңа жапон-ағылшын сөздігіне» енгізілді.

Сюжет

Канама мен Мисаконың некесі ажырасуға беттеп, ажырасуға ұмтылып барады, ал Мисако Канаманың рұқсатымен Асо деген жаңа сүйіктісін алған. Олардың кішкентай ұлы Хироси олардың ниеттері туралы әлі ештеңе білмейді. Екеуі де шешім қабылдауды кешіктіріп отыр. Канама қайын атасының бунраку театрына және жас әйел Оисаға деген құмарлығына қызығатынын сезінеді. Мисаконың әкесі – дәстүрді сақтайтын адам, ол батыстың кері әсерін жою мақсатында оларды Жапония өнерімен айналыстыруға тырысады.

Өнер көрсету

Романның құрылымдық тақырыбы – спектакль. Кітаптың басында Канаме әйелі Мисаконы әкесі мен оның жақын серігімен бунарку қойылымында кездесуге инабатты түрде ынталандырады. "Егде кісі" (оның жасы елу алты немесе елу жеті шамасында) самисен мен әндерден бастап, қарапайым қуыршақтарға дейін, дәстүрлі жапондық өнердің түрлі салаларына қызығушылық танытады. Бірақ бұл – тек кіріспелік қойылымдар ғана, себебі Канаме мен Мисаконың өмірінің өзі Танизаки бірнеше рет еске салғандай, спектакль болып табылады. Тіпті олардың ұлы Хироси да актерлік өнерге қатысады. Романның соңғы сөздері ағаш қуыршақты әйелге айналдырады. Көптеген жайттар бойынша, жергілікті диалекттен киімге дейін, басты кейіпкерлер өздеріне қажетті, бірақ көтеруге қиын рөлдерді қабылдайды, осылайша әңгіме өнер мен шындықтың өзара тоғысқан айналар тізбегіне айналады.

Шығыс пен Батыс

Жапон дәстүрі мен батыс заманауилығы арасындағы қайшылық роман бойына толыққанды сіңген. Канамедің эстетикалық талғамдары батысқа еңкейген. Оның романдаған түрі үйінің батыс жағында, әсіресе ол отыруды ұнататын верандада, американдық киножұлдыздарына деген құштарлығында және "Мың бір түннің" ағылшын тіліне аудармасындағы ұятты бөлімдерді қарап шығу арқылы көрінеді. Дегенмен, екінші тарауда әйелі, қайын атасы және қайын атасының жақын адамымен бірге бунраку театрына барғаннан кейін, Канаме дәстүрлі эстетикаға қызығушылық танытады, тіпті "қарт кісіге" және оның өмір салтына қызғанады: ескі қойылымды тамашалау, қолында темекі құбыры, жанында саке және жас сүйіктісі. Бұл Канамедің Шығысқа деген жаңа қызығушылығының, өткенге деген бейімділігінің бастауы.

Мадонна мен жезөкше

Танизаки Мадонна мен жезөкше мотивтерін пайдалануымен белгілі. Таканацумен сөйлескенде Канаме тек екі типтегі әйелге ғана қызығушылық танытатынын айтады: аналық және жезөкшелік (соответственно, бофугата және шуфугата). Ол әйелде осы екі түрдің арасында іздейді, ал оның әйелі екінің де бірі емес, екеуінің қосындысы болғандықтан, оның оған деген қызығушылығының азаюына себеп болады. Канаме екстремалды жағдайларды жақсы көреді, бұл роман дамыған сайын көріне береді. Дегенмен, осы екі екстремалды ұштастырудың бір жолы бар, ол – «Мәңгілік әйел» (eien josei), яғни құдайландырылатын әйелде кездеседі.

Тағам

Танизаки романындағы бір көрініс басты кейіпкердің қайын атасы мен оның жас сүйіктісі Оиса арасында өтеді, ол "қуыршақтай" деп сипатталады. (Оисаның өзі – Киотоның Кансай жапон мәдениетінің символы.) Оның қызы Мисако күйеуімен ажырасу туралы сөйлесу үшін үйіне келді. Ол Оисадан қызын мейрамханаға алып бара жатқанда Канамға үйінде қарауды сұрайды. Хётей – Киотодағы Наньцзэнь-дзи ауданында орналасқан дәстүрлі жапон стиліндегі (和食処, washokudokoro) мейрамхана, онда атақты Дзэн ғибадатханасы бар. Оисаға Канамаға қандай тағам ұсынатыны туралы сұрағанда, ол "тек" лосось іріңі, пісірілген форель және салат бар деп жауап береді. Қайын атасы қарапайым ұсыныстар туралы сыни пікір білдіргенде, Канаме Оисаның тамақ дайындауын "қарттың" қызымен бірге тамақтанатын Хётей мейрамханасымен салыстырады. "Мен той жасап жеймін" деп қорытындылайды Канаме. Оиса тамақты әдейі қарапайым етіп сипаттап, оны Хётейдегі жоғары деңгейдегі асханамен салыстырғаны анық көрінеді. Кітаптағы басқа көріністерде Оисаның Мисаконың әкесінен Киото стиліндегі дәстүрлі тағамдарға сәйкес тамақ дайындауды үйренгені егжей-тегжейлі баяндалған. Танизакидің мәдени сілтемелері мен бейнелерінің кейбір ерекше нюанстары ағылшын тіліне аударғанда түсініксіз болып қалады. Мысалы, "жұмыртқаны қайнатудың" қиындықтарын сипаттайтын бір үзіндіде, түпнұсқа жапон мәтінінде Киото стиліне тән "коя дофу" (高野豆腐) деп аталатын арнайы тағам туралы айтылғаны туралы ешқандай ақпарат берілмейді, ол Коясан айманынан шыққан құрғатылған тофу екенін көрсетеді. Киото стиліндегі тағамдардың нағыз жапон тағамы ретінде бейнеленуіне қарамастан, Танизаки Кобені "шет елдік" деп есептейді, соның ішінде неміс сойымшысынан алынған бауыр шұжығы сияқты заттар да бар. Таназакидің кейіпкерлерінің ішінде Луиза, Канамемен байланыстағы әйел, Кобенің тағамдарымен ең тығыз байланысты. Мисаконың Кобенің стиліндегі тағамдарды тұтынуы кейде айтылса да, Мисаконың өзі Токионың шығыс жапон тағамдарымен байланысты.

Қуыршақтар

Shinjuuten no Amijima-ны көру кезінде Канаме әсіресе Кохару кейіпкеріне назар аударады, ол Канаме әйелдердің болуы керек деп ойлайтын идеалға айналған қуыршақ (кейін Охисамен ауыстырылады). Кохару Канамеге шабыттандыратын әйелдік тұжырымы, оның Мадонна мен тоғызыншы қыздың қақтығысының түйінінде жатыр, және оны Мәриям бейнесі мен Голливуд киножұлдыздарына тартады. Ол шын әйелдерге емес, олардың идеализировандалған бейнелеріне қызығушылық танытады, әйелдерді олар кім екені үшін емес, олар нені білдіретіні үшін қашықтан бағалайды. Қуыршақтар осыны ұштап тұрады, өйткені олар шеберлікпен жасалған, нәзік сұлулығымен ерекшеленеді және ер адамдармен үнсіз басқарылады.

Фантазия мен шындық

Канамедің жарқын қиялы бар, ол шындықпен қарымдасуға қарағанда осы қиял әлемімен көбірек айналысады. Батысқа деген қызығушылығы оның фантастикалық, нақтылығы шамалы элементтеріне байланысты. Дәстүрлі Шығысқа деген қызығушылығы да осыған ұқсас. Мысалы, ол батыстық түсінік бойынша ажырысудың жылдам және оңай болатынына сенеді. Сонымен қатар, ол батыстық сексуалдық мәдениеттің әртүрлілігіне, әсіресе американдық фильмдерде әйелдердің сұлулығын жаңа және тереңдейтін жолдармен көрсетуге таңғалады. Оныншы тарауда Оишамен қатар, "қарт кісі" артынан келе жатқан Канаме қараңғы, ескі үйді көріп, ойға келеді. Содан кейін үйдің пердесінің артында, торларының көлеңкесінде не болып жатқаны туралы әдемі ойлар айтылады, оқырмандарға Канамедің қиял әлеміне қысқаша үңілуге мүмкіндік беріледі.