Кіріспе
Трапезонт императригі (1341–1342) Анна Аначутлу (; 3 қыркүйек 1342 жылы қайтыс болды) 1341 жылдан 1342 жылға дейін Трапезонт империясын басқарды. Ол Трапезунт императоры Алексий II Мегас Комненнің үлкен қызы болды және әкесі билік құрған кезде монастырға кіріп, монах болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Аннаның ағасы Андроник III, оның немере інісі Мануил II (1332) және оның басқа ағасы Василий бірінен соң бірі жылдамдықпен билік жүргізді. Василийдің өлімінен кейін оның жесірі Ирена Палеологина, Трапезонттың биліктегі Ұлы Комнен әулетімен туыс емес, императорлық билікті өзіне алды. 1341 жылдың маусым-шілде айларында Анна монастырьдан қашып, Иренаға қарсы күресу үшін қолдау жинауды бастады. Әйел болғанымен және соңғы кезге дейін монах болғанына қарамастан, сондай-ақ оның әулетінің бірнеше еркек мұрагерлері болғанына қарамастан, Анна империяның провинцияларынан, лаз және зан сияқты этникалық азшылықтардан, сондай-ақ грузин сарбаздарынан – жалдамалылар немесе Грузия королі Георгий V жіберген әскерлерден айтарлықтай қолдау алды. 17 шілде 1341 жылы Анна Трапезонтты соғыссыз басып алды, Ирена бірнеше күн бұрын тақтан бас тарған болатын, және оны императрица етіп тағайындады. Трапезунт аристократиясының Иренаға қарсы болған көптеген өкілдері Аннаға да қарсы болды және оның орнына еркек мұрагерді қалаған, ал ең мүмкін үміткер Аннаның ағасы Михаил болды. 30 шілде 1341 жылы Михаил Трапезонтқа Иренаға үйлену ниетімен келді, бірақ оның тақтан алынғанын білгеннен кейін, ол өзі үшін таққа таласуды көздеді. Басында оны жылы қарсы алғанмен, оның сүйіктілері жеңіліске ұшырады және келесі күні таңертең ол тұтқындалды. Ең басты қарсыласын жеңгеннен кейін Анна бір жылдан астам билік жүргізді. Әскери жағынан сәтті болғанымен, 1342 жылы Ақ Қоюнлу шабуылын жеңіп, Аннаның ішкі және экономикалық саясаты оның жақтастарының наразылығын тудырды. 1342 жылдың тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында Анна Трапезунт аристократиясының бір бөлігімен биліктен қуылды және 3 қыркүйекте дарға асылды. Келесі күні Михаилдың ұлы Иоанн III аристократияның бір бөлігінің қолдауымен Трапезонтты басып алды.
Anna Anachoutlou (; died 3 September 1342) ruled the Empire of Trebizond from 1341 to 1342. She was the eldest daughter of the Trapezuntine emperor Alexios II Megas Komnenos and had joined a convent as a nun during her father's reign. After the death of her father, Anna's brother Andronikos III , her nephew Manuel II (1332) and her other brother Basil reigned in rapid succession. After Basil's death, his widow Irene Palaiologina, genealogically unconnected to the ruling Grand Komnenos dynasty of Trebizond, seized power as empress regnant. In June/July 1341, Anna escaped from her convent and rapidly began rallying support to fight against Irene. Despite being a woman and up until recently a nun, and there being several possible male heirs of her dynasty, Anna attracted considerable support from the provincials of the empire, from ethnic minorities such as the Laz and Zan peoples, and from Georgian soldiers, either mercenaries or forces sent by King George V of Georgia. On 17 July 1341, Anna captured Trebizond without a fight, Irene having abdicated a few days prior, and she was crowned empress. Many of the same elements of the Trapezuntine nobility that had opposed Irene also opposed Anna and instead preferred a male heir, the senior most possible candidate being Anna's uncle Michael. On 30 July 1341, Michael arrived in Trebizond intending to marry Irene, but after finding her deposed he intended to claim the throne for himself. Though he received a warm reception at first, his entourage was defeated and he was captured and imprisoned the next morning. Having defeated her most obvious rival, Anna continued to rule for just over a year. Though militarily successful, defeating a raiding force of the Aq Qoyunlu in 1342, Anna's internal and economic policy drew some opposition from her own supporters. Anna was deposed by some elements of the Trapezuntine nobility in late August or early September 1342 and was strangled to death on 3 September. On the next day, Michael's son John III captured Trebizond with the support of some of the nobility.
Ерте өмір
Анна Аначутлу 13 ғасырдың соңында дүниеге келген, 1297 жылдан 1330 жылға дейін Трапезунд империясын басқарған Алексий II Мегас Комненнің үлкен қызы. Оның төрт ағасы болды: Андроник III (император 1330–1332), Василий (император 1332–1340), Михаил және Георгий, және бір кіші әпкесі Евдокия. Михаил мен Георгий 1330 жылы Андроник III таққа отырғанда өлтірілді. Анна өмірінің басында монах болып, көп бөлігін монастырьда уақыт өткізді. Монах ретінде Анна Ұлы Евфимийге арналған шағын монастырьдың қамқоршысы болған болуы мүмкін, бұл монастырь Иерусалимде орналасқан. Бұл оның монах болған монастырының өзі болуы да мүмкін. Бұл кезеңде Трапезунд пен Иерусалим арасында тығыз діни байланыстар болғанмен, Аннаның осы монастырьмен байланысы күмәнді бір құжатпен ғана расталған. Аннаның екінші тегінің мағынасы мен этимологиясы белгісіз, бірақ ол түрік тіліне тән болуы мүмкін. Бұл есім оның грузин анасы Джиаяк Джакелиден қандай да бір жолмен алынған болуы мүмкін, себебі мұндай атау үлгілері Грузияда 13 ғасырдың басында пайда бола бастады, бұл ел Моңғол империясының бағыныштылығына түскен кезде. Сонымен қатар, Аначутлу лақап аты Анна есімі мен түрік тіліндегі "құтты" мағынасын білдіретін кутлу сөзінің біріккен түрі болуы мүмкін, яғни "құтты Анна" дегенді білдіреді. Аннаның кіші ағаларының да ұқсас түрік тілінен алынған қосымша тегі болды: Михаил деп аталды, ал Георгий деп аталды. Azachoutlou аты, кейде Аннаға да қолданылатын, оның грузин әжесі Бека I Джакелиге де қолданылған.
Билікке көтерілу
Аннаның ағасы Андроник III 1332 жылдың 8 қаңтарында қайтыс болды және оның орнына оның кәмелетке толмаған ұлы Мануил II Мегас Комнен болды. Мануил II сегіз ай ғана билік жүргізді, оны 1332 жылдың 23 қыркүйегінде оның ағасы және Аннаның ағасы Василий узурпациялады. Византия императоры Андроник III Палеологтың заңсыз қызы Ирена Палеологинамен баласыз некеден кейін, Василий 1339 жылдың шілдесінде екінші әйелге тұрды, оның аты Ирена болды, оның екі заңсыз ұлы болды. Василийдің Ирена Палеологинамен некесінің жарамсыздығына қатысты қандай дәлелдер келтіре алатыны немесе ол бірінші әйелімен ажырасуға қол жеткізген-жетпегені белгісіз. Ол көп ұзамай, 1340 жылдың 6 сәуірінде түсініксіз жағдайда қайтыс болды. Ирена Палеологина Василийдің өліміне қатысқан болуы мүмкін деген күдік туды, әсіресе ол дереу Трапезунт тағын өзіне иеленгеніне байланысты. Өзінің билігін нығайту үшін Ирена өзінің ең басты қарсыластарын – Василийдің екінші әйелін және екі ұлын Константинопольдегі әкесіне барымта ретінде жіберді. Бұл әрекет Трапезунт ақсүйектерінің көптеген мүшелерін наразылыққа толы етті, олар жас князьдердің билікке келуі ақсүйектерге одан әрі байлық пен билік алуға мүмкіндік береді деп үміттенген еді. Көп ұзамай ақсүйектер арасында екі қарсыласатын топ пайда болды: олардың бірі және екіншісі, бірдей аттармен аталатын ақсүйек отбасыларының айналасында бірікті. Иренаға Рим империясының, сондай-ақ итальяндық және византиялық жалдамалы әскерлер қолдау көрсетті. Олар Василийдің есімін және тума жерлік құқықтарын қорғаушылар деп санады, Джордж Финлейдің сөзіне сәйкес, Иренаға «константинопольдік жат адам» ретінде қарсылық көрсетті. Ирена Трапезунт қаласын өзі ұстады, ал олардың қарсыластары жақын маңдағы, жаулап алуы өте қиын, әулие Евгенийге арналған монастырға орналасты. Никифор Грегораның айтуынша, Иренаға қарсы шыққан Трапезунт ақсүйектерінің кейбіреуі Василийдің жас заңсыз ұлдарының біреуін император етіп жариялап, онымен қуыршақ ретінде билік жүргізуді жоспарлаған. Ирена Трапезунт тағына заңды байланысы жоқ әйел және шетелдік ретінде билікті ұзақ уақыт сақтай алмайтынын түсінді. Сондықтан ол Константинопольдегі әкесіне хабаршы жіберіп, оған өзіне үйленетін және оны өзінің қосалқы билеушісі етіп алатын, әскерлеріне басшылық ететін, әкімшілігін басқаратын және оған жауларын басуға көмектесетін ақсүйек жіберуін сұрады. Өкінішке орай, Иренаның хабаршылары Андроникке Епир деспотына қарсы науқанға дайындалып жатқан кезде жетті. Ол 1341 жылдың 15 маусымында Иренаға күйеу табуға көмектесуге уақыт таппай қайтыс болды. Сонымен қатар, Иренаның таңдамалы сарай қызметкерлеріне ғана жақсылық жасау саясаты оның кейбір жақтастарын наразылыққа толы етті және оның сарайын бірнеше топқа бөлді. 1341 жылдың маусым-шілде айларында Анна Трапезунт ақсүйектерінің бір бөлігімен көндіріліп, монастырьдан қашып, Трапезунттан шығысқа қарай Лаз халқының жерлеріне барды, онда ол Иренаға қарсы император болып жарияланды. Ағаларының өлімінен кейін Анна мен оның кіші әпкесі Евдокия, түрік ақсүйекке үйленген, Алексий II-нің жалғыз қалған балалары болды, ал үлкен әпкесі ретінде Анна Василийдің ең жақын заңды мұрагері болды. Анна империяның этникалық азшылықтары, мысалы, Лаз және Зан халықтары, сондай-ақ провинциялық халықтың көпшілігі үшін императрица ретінде артықшылыққа ие болды, өйткені ол шетелдік Палеологтар отбасына емес, Ұлы Комнен әулетіне жатты. Аннаны грузин сарбаздарының үлкен контингенті де қолдады, бірақ бұл Грузияның королі Георгий V-нің Трапезунт саясатына ресми араласуы ма, әлде әскерлер жай ғана жалдамалылар мен жергілікті тұрғындар ма – белгісіз. Бұл топтардың неге Аннаны басқа кандидаттарға қарағанда артық көруі белгісіз. Ол Ұлы Комнен әулетінен шыққан, бірақ ол әйел ғана емес, сонымен қатар күмәнді жағдайларда монастырды тастап кеткен бұрынғы монах болды. Оның ағалары қайтыс болған, бірақ оның отбасының еркек мүшелері тірі болды, ең бастысы Алексий II-нің ағасы Михаил және Михаилдың ұлы Иоанн, екеуі де алыс Константинопольде тұрды. Рустам Шукуров 1995 жылы Анна өзінің аты кері AIMA реттілігінің соңы екенін және сол арқылы билік етуге тағайындалғанын атап, өзінің заңдылығын нығайтуға тырысқан болуы мүмкін деп болжады. Анна әскерінің басында қарсылықсыз тікелей Трапезунтқа қарай аттанды. Көптеген жергілікті тұрғындар тіпті Аннаның әскеріне қосылып, оларды жолға шығарды. Анна астанаға келгенге дейін Иренаның беделі мен қолдауы Ай Қоюнлу шапқыншылығы кезіндегі шығындарға байланысты күрт төмендеді. Шабуылдаушылар тіпті Трапезунт қаласының қабырғаларына дейін жетті, ал Иренаның Константинопольден келген жалдамалы әскерлері күреспей қашып кетті. Шабуылдаушылар ауылды өртеп, көптеген жерленбеген денелерді қалдырды, сондықтан аурудың пайда болуына қатысты кең тараған қорқыныш туды. Осыған байланысты Ирена Аннаның келгеніне бірнеше күн бұрын тақтан бас тартты. Анна 1341 жылдың 17 шілдесінде Трапезунтқа келгеннен кейін қалаға кіргізіліп, жаңа императрица ретінде танылды.
Билік
Иренге қарағанда Анна артық көрінгенмен, Трапезунт аристократиясының көпшілігі империяны басқаруға Аннаның ағасы Михаилды лайықтырақ деп санады. Аннаның анасы, сондай-ақ Цанничитай, Доранитай, Камаченой, Кабазитай және Мейзоматай сияқты бірнеше тәуелсіз ақсүйек отбасылары да Аннаға Иренге болғандай қарсы болды. Дегенмен, бұрынғыда Иреннің басты қолдаушылары болған «Консервативтер» Аннаның жағына шықты. 1341 жылдың 30 шілдесінде, Аннаның таққа отырғаннан кейін екі аптадан аспағанда, Михаил Никетас Схоларес және Григорий Мейзоматиспен бірге Трапезунтқа келді. Оның келуінің мақсаты таққа талап ету емес, Андроник III Палеологтың кіші ұлы Иоанн V Палеологтың регенттері оны Ирена Палеологинаға үйленуге лайық деп таңдағандықтан болатын. Үш византиялық соғыс кемесімен және византиялық әскерлер тобымен келген Михаил қарсылықсыз Трапезунтқа қонды және басқа басшылармен кездесті. Михаилдың өзі таққа талап етуі мүмкін болғанымен, византиялық әскерлермен бірге келуі және Иренге үйлену ниеті Аннаны қолдаған және Иренды тақтан қуған лаздарды ренжітті. Халықтың қолдауына күмәнданып, лаздар Аннаның билігін сатқындықпен сақтауға тырысты. Михаил келгеннен кейін көп ұзамай жергілікті митрополит Акакий оны қабылдады және түрлі шенеуніктер мен ақсүйектерден адалдық серт алды. Оның император болып таққа отыруы келесі күні күтілгенімен, таңертең ол кең таралған наразылық пен қарсылыққа тап болды. Түн бойы лаздар мен Аннаның мүддесін қолдайтын ақсүйектер қала халқын бүлікке итермеледі. Қатал шайқастан кейін лаз әскерлері Михаилдың византиялық әскерлерін жеңіп, оны ертіп келген үш византиялық соғыс кемесін басып алды. Осы жеңістен кейін Анна Михаил мен Иренаның екеуімен де аяқтасты. Ирена Константинопольдегі отбасына қайтарылды, содан кейін ол тарихтан жоғалып кетті, ал Михаил тұтқын ретінде Оинаион қаласына жіберілді, кейін империяның батыс бөлігіндегі Лимния аймағына ауыстырылды. Аннаның басты қолдаушылары оның басқаруының империяның провинциялық және грек емес халқына жағымды болады деп күтті және ол империяны көптеген сыртқы жауларынан тиімді қорғай алады деп сенді. Анна әскери жағынан сәтті болғанымен, 1342 жылдың тамызында Ақ Қоюнлудың екінші шабуылын жеңіп, оның ішкі және экономикалық саясаты оның таққа отыруын қолдағандардың кейбіреулерін көңілі қалдырды. Аннаға тек «Консервативтер» ғана емес, сонымен қатар Иренаның орнынан түсуіне наразы болған Византия империясының Палеологтары, сондай-ақ Венеция және Генуя республикалары да қарсылық көрсетті. Аннаның Ақ Қоюнлуға қарсы жеңісі оның қарсыластарын ынталандырмады, тіпті сол кезде «Консервативтердің» кейбіреулері оны қолдауын тоқтатқандай көрінеді. Михаил мен Ирена енді қауіп төндірмегенімен, «Консервативтермен» аяқталмады, олар Аннаның үкіметін басқа кандидатты пайдаланып құлатуға шешім қабылдады: Михаилдың ұлы Иоанн. Кейінгі деректерге сәйкес, «Консервативтер» Аннаға қарсы болды, өйткені император мен империяға лаздардың немесе «Консервативтердің» ықпалы тым зор болды. Михаилдың Трапезунт тағына таласуына сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Никетас Схоларес, Григорий Мейзоматис, Михаил Мейзоматис және Константин Доранит сияқты жетекші «Консервативтер» Венеция кемесімен Трапезунттан қашып кетті. Өздерімен бірге екі соғыс кемесін алып, топ Иоаннды таққа отыруға шақыру үшін Константинопольға сапарлады. Иоанн келісім берді және топ 17 тамызда Константинопольден кетіп қалды. Қайтып келе жатқанда олар Генуядан тағы үш галера жалдады. Тамыз/қыркүйек айының соңында «Консервативтер» Аннаны биліктен құлатуға сәттілікке жетті, ал 1342 жылдың 3 қыркүйегінде ол мойнынан қысылып өлтірілді. Бірнеше күн бұрын, 27 тамызда, Иоанн мен оның серіктері Трапезунтқа келді және қаланың шығыс бөлігінде, оның ипподромына жақын жерде түсті. Көшедегі қысқаша шайқастардан кейін, Иоаннның жақтастары 1342 жылдың 4 қыркүйегінде император сарайына күшпен кірді және Иоанн Иоанн III Мегас Комнен ретінде император атанды. Иоаннның таққа отыруынан кейін Аннаның жақтастары тазартылды, көптеген лаздар мен «Консервативтер» өлтірілді, сондай-ақ империяның провинцияларындағы Аннаның көптеген жақтастары да қаза тапты. 1344 жылы Иерусалимдегі Ұлы Евфимий монастырында тұратын Герасим есімді монах Анна туралы естелік жазды.