Кіріспе
Кең жайылған сарыжал балдырлары: Сарыжал балдыры (Sceloporus graciosus) – АҚШ-тың батысындағы орта және жоғары биіктікте кездесетін фринозоматидтер отбасының кең таралған түрі. Ол Sceloporus (тікенді балдырлар) туысына және Phrynosomatidae құрылысқа жатады. Аты оның көбінесе өсетін сарыжал өсімдігімен байланысты. Сарыжал балдыры сыртқы түрімен АҚШ-тың батысында кездесетін тағы бір Sceloporus түрі – батыс қоршау балдырына ұқсас. Сарыжал балдырын батыс қоршау балдырынан ажыратуға болады, себебі ол орташа есеппен кішірек және терісіндегі қабықшалары жұқа. Денесінің үстіңгі жағындағы қабықшалары әдетте сұр немесе қоңыр түсті болады, бірақ түрлі түстерде де кездесуі мүмкін. Негізгі түсі арқасының ортасынан төмен қарай созылатын ақшыл сұр немесе қоңыр жолақпен (омыртқа жолағы) және балдырдың екі жағында орналасқан екі ақ жолақпен (жанама жолақтар) бөлінеді. S. graciosus кейде денесінің қабырғаларында қызғылт түсті белгілерге ие болады. Сарыжал балдырының үш аймақтық түрі бар: оңтүстік сарыжал балдыры Оңтүстік Калифорнияда, ал батыс және солтүстік түрлері Невада, Орегон, Айдахо, Колорадо, Монтана, Вашингтон, Нью-Мексико, Юта, Вайоминг, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Небраска және Аризона штатарында кездеседі.
The sagebrush lizard or sagebrush swift (Sceloporus graciosus) is a common species of phrynosomatid lizard found at mid to high altitudes in the western United States. It belongs to the genus Sceloporus (spiny lizards) in the Phrynosomatidae family of reptiles. Named after the sagebrush plants near which it is commonly found, the sagebrush lizard has keeled and spiny scales running along its dorsal surface. The sagebrush lizard is similar to the western fence lizard, another Sceloporus species found in the western US. The sagebrush lizard can be distinguished from the western fence lizard in that the former is on average smaller and has finer scales. The keeled dorsal scales are typically gray or tan, but can be a variety of colors. The main (ground) color is broken by a lighter gray or tan stripe running down the center of the back (vertebral stripe) and two light stripes, one on either side of the lizard (dorsolateral stripes). S. graciosus will sometimes have orange markings on its sides. Three regional races of the sagebrush lizard are recognized: the southern sagebrush lizard lives in Southern California, and the western and northern races are found in many western states, including Nevada, Oregon, Idaho, Colorado, Montana, Washington, New Mexico, Utah, Wyoming, North Dakota, South Dakota, Nebraska, and Arizona.
Физикалық сипаттама
Сальвадор шымтезегі толық жетілген кезде әдетте мұрыннан шанаққа дейінгі ұзындығы (SVL) болады. Шабалғылар шамамен SVL-ге жетеді. Сальвадор шымтезегі батыс қоршау шымтезегіне өте ұқсас, бірақ әдетте кішірек және қабықшаларының саны көп. Сальвадор шымтезегінің түсі сұр, қоңыр немесе зәйтүн түсті болады, жарық уақытында арқа жағында көгілдір немесе жасыл реңдер байқалады, сондай-ақ денесі мен құйрығында көбінесе бейреттелген жолақтар кездеседі. Олардың иықтарында қара жолақ және екі жағында ақшыл бүйірлік және артқы бүйірлік сызықтар болады. Жамбастың артқы бөлігіндегі қабықшалары кішкентай және дөңгелек, ал қолтық асты мен денедің бүйір беті көбінесе қызыл қоңыр түсті болады. Ұрғашыларының ішкі жағы ақ немесе сары, ал еркектердің ішкі жағы мен мойнында көк түсті дақтар болады, бірақ мойындағы дақ болмауы мүмкін. Еркектерде анальдан кейінгі қабықшалар үлкейеді және құйрықтың табанында екі ісік пайда болады. Көбею маусымында еркектерде қызғылт-сары түс пайда болуы мүмкін. Жастар ересектерге ұқсас, бірақ қою көк түсті белгілері жоқ.
Өсу жылдамдығының биіктікке байланысты өзгеруі
Оңтүстік-Батыс Юта штатында шалба жапырақты кесірткелер күтпеген өсу үлгілерін көрсетеді. Биіктеп орналасқан кесірткелер, төменгі биіктіктегілерге қарағанда жылдам өседі, тіпті биіктеп орналасқан кесірткелердің күнделікті және маусымдық белсенділігі аз болса да. Өсудегі осы айырмашылықтың себебі, биіктеп орналасқан кесірткелердің демалыс кезіндегі метаболизм шығындары төмен болуы мүмкін деп болжанады. Екі биіктіктегі кесірткелерде метаболизм өлшенгенде және салыстырылғанда, биіктеп орналасқан кесірткелерде демалыс кезіндегі метаболизм төмен, ал төменгі биіктіктегілерде жоғары екені анықталды. Төменгі биіктіктегі кесірткелердің күнделікті метаболизм шығыны 50%-ға жоғары, яғни өсуға жұмсала алатын энергияның 12,5%-ы биіктеп орналасқан кесірткелерге қарағанда көп жұмсалады. Шалба жапырақты кесірткелердің өсу үлгісі жергілікті ортаға бейімделуден гөрі, күнделікті және маусымдық белсенділікке байланысты сияқты. Маусымдық белсенділік ұзақтығы жоғары кесірткелердің ересек кезіндегі дене мөлшері үлкен болады. Калифорния штатындағы Маунт-Роуз тауындағы шалба жапырақты кесірткелердің популяциясы, Юта штатындағы Колбо-Месадан 60%-ға ұзақ белсенділік маусымына ие. Калифорниядағы кесірткелердің энергия бюджеті Ютадағыдан 60%-ға артық, нәтижесінде олар Ютадағы кесірткелерге қарағанда ірілеу болады. Дегенмен, Оңтүстік-Батыс Ютада биіктеп орналасқан шалба жапырақты кесірткелер парадоксалды үлгіні көрсетеді. Олардың күнделікті және маусымдық белсенділік кезеңдері қысқарақ, бірақ олар ересек кезіндегі дене мөлшеріне жетеді. Маусымдық белсенділікке жұмсай алатын уақыты 400 сағатқа аз, бірақ олар жылдам өседі. Осы кесірткелер зертхана жағдайына әкелініп, айнымалылар бақыланатын болғанда, олардың екеуі де бастапқы популяциясына қарамастан, шамамен бірдей жылдамдықпен өсті. Бұл төменгі биіктікте азық аз, азық іздеу қарқындылығы төмен, немесе биіктеп орналасқан кесірткелердің популяциясында өсу процестері тиімдірек болуы мүмкін. Қорытындылай келгенде, жануарлардың өсуі көбірек тамақ жеу арқылы немесе тамақтан алынған энергияны тиімдірек пайдалану арқылы ұлғаюы мүмкін. Егер азық мөлшері бірдей болса және кесірткелер бірдей мөлшерде тамақ тұтынса, энергия шығыны популяциялардың әртүрлі өсуіне тағы бір түсіндірме болуы мүмкін, себебі биіктеп орналасқан кесірткелерде энергия шығыны төмен, сондықтан олар өсуіне көбірек энергия жұмсай алады.
Географиялық таралуы
S. graciosus географиялық ареалы АҚШ-тың батыс бөлігінің көп бөлігін қамтиды. Оны Юта, Невада, Идахоның оңтүстігі, Аризонаның солтүстігі, Нью-Мексиконың солтүстік-батысы, Техас және Колорадоның батысында кездестіруге болады. Сонымен қатар, Вайоминг, Орегон, Калифорния, Вашингтон, Солтүстік Дакотаның батыс бөлігі, Оңтүстік Дакота және Небраска аймақтарында кеңінен таралған. Бұл шалғынды кесірткелер теңіз деңгейінен бастап белгілі бір биіктікте тіршілік ететіні анықталды.
Термиялық шектеулерге негізделген географиялық ауытқу
Сальвиялық кекілек популяциясында дене мөлшеріне байланысты географиялық өзгерістердің үлгісі байқалады және жылулық шектеулердің ықпал ететін фактор болуы мүмкін деп саналады. Жалпы айтқанда, маусымдық белсенділіктің ұзақтығы ересектердің дене мөлшерімен байланысты, себебі олар азық іздеуге көбірек уақыт жұмсайды, нәтижесінде кекіліктердің өсуі күшейеді. Бұл өсу айырмашылықтарын азық іздеу қызметінің биофизикалық шектеулері, азық-түлік қорының жеткіліктілігі немесе таза энергияның сіңуіне әсер ететін жылулық шектеулер арқылы түсіндіруге болады. Майкл Сирстің "Сальвиялық кекіліктің өмір тарихындағы географиялық өзгерістер: белсенділікте жылулық шектеулердің ролі" атты зерттемесі сальвиялық кекіліктердің өсу үлгілерінің тек жылулық шектеулерге ғана байланысты еместігін көрсетеді. Егер жылулық белсенділік мүмкіндігі төмен болса, биік тауларда, онда дене мөлшері кішірек кекіліктердің пайда болуы керек. Дегенмен, жоғары биіктіктегі сальвиялық кекіліктер маусымдық белсенділіктің қысқаруына және қоршаған ортаның суық температурасына қарамастан, жылдам өседі. Бұл биіктіктегі кекіліктердің өлім қаупі де жоғары. Өсу жылдамдығының жылулық мүмкіндіктердің артуымен бірге өспеу себебін түсіну үшін азық-түлік қорының өсумен байланысты екенін ескеру маңызды. Азық-түлік қорының жеткіліктілігін және түрлердің оған қол жеткізуін талдау қиын. Сальвиялық кекіліктер төмен азық-түлік деңгейіне физиологиялық тұрғыдан жақсы бейімделген, себебі олардың липидтерді пайдалану деңгейі төмен және азық-түлік көздерінен метаболизм үшін көбірек пайдалы энергия алады.
Тіршілік ету ортасы
Ақ жусан кесірткесі көбінесе бұталы жерлерде кездеседі, бірақ сонымен қатар түрлі басқа да орталарда да таба аласыз, оның ішінде қылқан жапырақты ормандарда және пин-жун ағаштарының арасында. Олар тіректерде және тасты беткейлерде күнге жатады. Өмірінің көп бөлігін жерде өткізеді, алайда жыртқыштардан қашу үшін көтерілуге шамасы жетеді.
Мінез-құлық
Құмды сұрқылдақ оңай қорқып, дабыл болғанда тіректерге, бұталарға, кеміргіштердің тесіктеріне, тастарға немесе ағаштарға дереу жасырынады. Бір зерттеушінің байқауынша, жыртқыштардан қауіп төнген жағдайда, ол кейде қозғалмай, өлгендей болып жатады. Жекелеген құрлыштар жерде, бұталардың төменгі бұтақтарында және төменгі тастарда күн сәулесінде жатады. Сүтқоректілердің тесіктері мен тас жарықтары суық кезде қыстау орындары ретінде пайдаланылуы мүмкін. Қызметі көбінесе күндізгі уақытта ғана байқалады. Жылы маусымның ұзақтығы географиялық орналасуына және жылға қарай өзгереді, бірақ көптеген жерлерде құрлыштар наурыз немесе сәуірден қыркүйектің соңына немесе қазанның басына дейін белсенді болады. Жастар ересектерге қарағанда күзде кешірек белсенді болады. Бұл түр үшін маусымдық қозғалыстар немесе көші-қон туралы ешқандай хабарлама жоқ. Құрлыштар жұмыртқа салуға қолайлы орындарды табу үшін немесе қыстауға дайындалу үшін әдеттегі қызмет аймағынан тысқары шығуы мүмкін. Еркектер, әсіресе көктемде, аналықтарға қарағанда көбірек белсенді және үлкен аумақты мекендейді, бірақ аумақтың мөлшері шағын. Құмды сұрқылдақ қыста сусып жатады. Белсенді емес кезеңнің ұзақтығы жергілікті климатқа байланысты өзгереді (Айдахо штатында ересектер сәуірдің ортасынан қыркүйекке дейін белсенді, ал жастардың белсенділігі тамыз айында ең жоғары деңгейге жетеді). Бұл Айдахо штатының құмды далаларында ең көп кездесетін құрлық. Вашингтон штатында бұл құрлық негізінен құмды төбелермен және бұталарды қолдайтын, үлкен ашық аумақтары бар құмды жерлермен байланысты. Құмды сұрқылдақ таңертең және кешке күн сәулесінде жатады. Көбінесе оларды аңшылардан қорғаныш беретін бұталардың немесе басқа өсімдіктердің жиегінде жерде көруге болады. Жердің температурасы жоғарылағанда, олар бұталардың төменгі бұтақтарына немесе өсімдіктердің астына тығылады. Түнде, жаңбырлы күндері және салқын, ылғалды күндері олар жерге көміліп немесе қоқыстардың астына тығылады. Құмды сұрқылдақ құмырсқалар, қоңыздар, шегірткелер, шыбындар, гемиптерлер және лепидоптерлер сияқты әртүрлі жәндіктерді, сондай-ақ кенелерді жейді. Батыс қоршаулы құрлықтар олардың таралу аймақтары үстігіше келген жерлерде олармен басты тамақ үшін бәсекелеседі.
Репродуктивті оқшаулау және түрлендіру
Әйелдердің еркек серіктестерді таңдауы репродуктивті оқшаулану мен түрленуге алып келуі мүмкін. Оқшаулануға еркектердің жұптасу әдеттері немесе агрессивті жұптасу әрекеттері де себеп болуы мүмкін. Бисселл және авторлар тобының "Салбураша кесірткелерінде еркектердің ұсынуы және әйелдердің қашуы – популяцияны ажырату механизмі" атты зерттеуінде, сальбураша кесірткелерінің популяциялық ажырату механизмін зерттеу үшін дискриминациялық тәжірибелер жүргізілді. Олар, популяциялық деңгейдегі ажырату күші географиялық қашықтыққа байланысты өзгере ме, ол гетеросексуалдық немесе гомосексуалдық өзара әрекеттесулерде анығырақ көріне ме, және ол тартымдылық немесе қашу түрінде көріне ме деген сұрақтар қойды. Осы зерттеулер нәтижесінде, популяциялық деңгейдегі ажыратудың көп бөлігі белгілі бір әйелдермен қарым-қатынас жасауға ұмтылған еркек кесірткелерде және белгілі бір еркектерден қашқан әйел кесірткелерде байқалды. Еркектердің тартымдылығы мен әйелдердің қашуы популяцияны ажырату, түрлену және репродуктивті оқшаулануда маңызды рөл атқарады. Бұл кесіртке түрінде еркектер мен әйелдердің аумақтары үстірткелі болып келеді және көп әйелді еркектер үнемі бұрын қудалаған немесе таныс әйелдермен кездеседі. Дегенмен, әйелдер өте талғампаз және көптеген қабылдамайтын мінез-құлықтарды көрсетеді, сондықтан еркектер еркек ұрықтандыруға мүмкіндік беру үшін қайта-қайта ұсынудың қажеттілігін түсінді. Mayte Ruiz және авторлар тобының "Салбураша кесірткелерінде құдалануға назар еркектердің жеке ерекшеліктеріне және әйелдің репродуктивті жағдайына байланысты өзгереді" атты зерттеуінде, олар S. graciosus-та еркектердің құдалану мінез-құлқының ықтимал болжаушыларын зерттеді. Болжамдарға еркектер арасындағы жеке айырмашылықтар, әйелдердің репродуктивті жағдайы және әйелдердің физиологиялық жағдайы кірді. Нәтижесінде, еркек сальбураша кесірткелері құдалану мінез-құлқында жеке ерекшеліктерді көрсетеді, бірақ бұл мінез-құлық көбінесе әйелдердің репродуктивті қабілетіне бейімделген. Еркектер репродуктивті циклдағы дамуы төмен әйелдерге қатысты өте қарқынды мінез-құлық танытты. Сонымен қатар, нақты морфологиялық ерекшеліктерге қатысты ешқандай артықшылықтар байқалған жоқ. Қорытындылай келе, еркектер әрбір әйелмен өзара әрекеттесу арқылы және олардың қажеттіліктері мен ағымдағы жағдайына бейімделу арқылы құдалану шығындарын азайтуға бейім.
Ерлердің зерттеушілік мінез-құлқы
Әйел сальвадор кесірткелерінің еркек кесірткелердің танысу мінез-құлқына әсер ететін тағы бір жағы – әйел кесірткелерінің танысу тәжірибесінің деңгейі. Майте Руис «Еркек сальвадор кесірткелері әйелдерге қатысты зерттеу мінез-құлқын күшейтеді» деген зерттемесінде робот кесірткелерді пайдаланып, әйел кесірткелеріне еркек кесірткелерінің танысуын көрсетті, оларға аз немесе көп мөлшерде танысу көрсетілді. Еркек кесірткелер бұрын көп танысу алған әйелдер мен оны алмаған әйелдердің арасындағы айырмашылықты анықтай алды. Әйел кесірткелер танысу көрсетуге байланысты мінез-құлқында ешқандай өзгеріс жасамады, бірақ еркек кесірткелер әйелдердің физиологиялық жағдайындағы айырмашылықтарды сезе алады. Жамбас тесігінен шығатын секреция кесірткенің репродуктивтік жағдайына байланысты өзгереді. Осы себепті, еркек кесірткелер әр түрлі физиологиялық кезеңдерде күшейтілген сигналдарға байланысты химиялық зерттеу мінез-құлқына қатысуы мүмкін. Сонымен қатар, еркек кесірткелер әйелдің бұрынғы танысу тәжірибесіне байланысты танысу мінез-құлқын өзгертпейді. Егер еркек кесірткелер әйелдердің репродуктивтік жағдайын жылдамдату үшін танысу көрсетуі қажет болса, олар әлі ұрықтанбаған әйелдерге танысу мінез-құлқын көрсетуі күтіледі. Еркек сальвадор кесірткелері жүктілікке дайындалмаған әйелдерге көбірек танысу көрсеткендей көрінеді. Олар сондай-ақ жұптаспаған әйелдерге де айрықша назар көрсетеді, бұл әйелдердің оларға деген ықыласын арттыруға мүмкіндік береді. Соңында, әйелдердің еркектерден қашықтауға бейім екендігі анықталды; алайда, еркектер оларға қандай көмек көрсеткеніне қарамастан, әйелдерге белсенді түрде жақындасады. Көптеген жануарлар түрлерінде және сальвадор кесірткелерін зерттеуде әйелдердің еркектерді қабылдамау арқылы таңдауын білдіретіні анықталды. Егер олар белгілі бір еркек кесірткеден танысуды қаламаса, олар одан қашықтау арқылы қызығушылық таныспайтынын көрсетеді.
Жұмыртқаның дамуы
Зертханада әйел сальва-брус шымшықтары 12 мм ұзындықтағы 5-6 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларды аналық қазған ойықтарға салады, әдетте жылы, күнге толы беткейде. Жұмыртқа салынғаннан кейінгі дамудың ең қысқа мерзімі шамамен қырық екі күнге созылады. Бұл мерзімді жұмыртқасы бар аналықтарды соңғы рет ұстаған күні мен жас ұрпақтардың алғашқы пайда болу күні арасындағы күндерді санау арқылы өлшеді. Сальва-брус шымшықтарының жұмыртқа салатын уақыты табиғатта өте өзгергіш.
Жыртқыш жануарлар
Сагброш кекірелері АҚШ-тың батысындағы көптеген омыртқалы жануарлардың маңызды азығы болып табылады. Жыландар, әсіресе жолақты және түнгі жыландар – кекірткелердің басты жаратылыстары, бірақ жыртқыш құстар да оларды көптеп жейді. Кішкентай ет жейтін сүтқоректілер мен үй мысықтары да оларға шабуыл жасайды. 2020 жылдың қыркүйегіне қарай, Трамп әкімшілігінің ұсынысы жерді энергияны дамыту және басқа да қызметтер үшін ашуы мүмкін. Техас штатының батысы мен Нью-Мексико штатының шығысындағы мұнай өндірісіне мүмкіндік туғызатын аймақтардағы сирек кездесетін құмдық сагброш кекірелеріне Федералдық түрлерді қорғау туралы заңға енгізілген өзгерістер әсер етуі мүмкін.
Кіші түрлер
Ақ жусан кесірткесінің екі жарамды түршесі бар, олар географиялық таралуы, белгілері және қабықша саны бойынша ерекшеленеді.