Кіріспе

RAM – Гаитидің Порт-о-Пренс қаласындағы музыкалық топ. Топ өзінің атын негізін қалаушы, ән жазушы және жетекші ер вокалисі Ричард А. Морздың әріптерінен алған. Морс тобының музыкасын «Воду рок-н-ролл және тамырлар» деп сипаттады және Гаитидегі музыкалық қозғалыстың маңызды тобының бірі болды. RAM 1990 жылы бірге өнер көрсетуді бастады және 1996 жылы алғашқы альбомын жаздырды. Топтың музыкасы дәстүрлі Воду мәтіндерін және аспаптарын, мысалы, рара мүйіздерін және петро барабандарын, қазіргі рок-н-роллмен үйлестіреді. Топтың әндері гаити креол тілінде, француз және ағылшын тілдерінде жазылған. RAM Порт-о-Пренстің орталық бөлігіндегі Олофсон қонақүйіндегі тұрақты бейсенбі кешкі концерттерімен танымал, онда қонақүй қонақтары мен елдің саяси және нәсілдік топтарының кең ауқымы қатысады. Рауль Седрастың әскери хунтасы жылдарында топтың «Fèy» атты синглі елде тыйым салынды, себебі әскери билік оны елден қуылған президент Жан Бертран Аристидті қолдау әні деп есептеді. 1994 жылы Морс қонақүйден ұрланудан мүжілгенге дейін, топ режимнің өлім қаупіне қарамастан апта сайын концерттерін өткізіп келді. АҚШ әскери араласуы Аристидті билікке қайта орнатып алғаннан кейін, топ 1996 жылы альбомдар жазуды бастады. 1998 жылы топ Аристидті қолдаушы Порт-о-Пренстің жаңа сайланған мэрімен қақтығысты және карнавал кезінде қастандықтан аман қалды. Өзінің әндері арқылы RAM Аристидтің жақтастары мен бұрынғы әскери режимдердің наразылығын тудыруда.

Бастапқы өмірі

RAM 1990 жылы Ричард А. Морс, оның әйелі Луниз және Гаитидің Порт-о-Пренс қаласындағы фольклорлық музыканттар мен бишілер тобымен ресми түрде құрылды. Ричард ән жазушы және жетекші ер адам вокалисі болды. Луниза жетекші әйел вокалисі атанды. Топтың қалған мүшелерінің барлығы Порт-о-Пренстен, тіпті қаланың ең кедей аудандарынан да шақырылды. RAM тобының аты Морстың әріптерінен алынған. Морс Пуэрто-Рикода дүниеге келді, бірақ АҚШ-тың Коннектикут штатындағы Вудбридж қаласында өсті. Оның әкесі Ричард М. Морс – американдық ғалым-социолог және жазушы, ал анасы – әйгілі гаитилік әнші Эмеранте де Прадин. Морс 1979 жылы Принстон университетін антропология мамандығы бойынша бітірді. Ол Нью-Йорктегі «The Groceries» деп аталатын, Кариб музыкасының элементтерімен жаңа толқын және панк-рок музыкасын орындайтын топқа қосылды. 1985 жыл Морстың өміріндегі шешуші кезең болды. Ол қызының музыкантпен қарым-қатынасына қарсы болған әйелмен кездесіп жүрді, сондай-ақ музыкалық дауларға байланысты топ мүшелерімен келіспеушіліктер туды. Француздық жазба продюсерімен болған әңгіме Морсты Гаити және Кариб музыкасын жақсырақ зерттеу үшін Порт-о-Пренске көшіп, жаңадан бастауға ықпал етті. 1987 жылы ол 15 жылға жалға алып, бұрын қираған және Грэм Гриннің 1966 жылғы «Комедиандар» романындағы ойдан шығарылған «Трианон» қонақ үйіне шабыт берген «Отель Олоффсонды» басқаруға келісім жасады. Қонақ үй бизнесін жаңарту барысында Морс жергілікті фольклорлық би тобын жалдап, оны бірте-бірте музыкалық топқа айналдырды. Морс және топ жас бұршақ (rasin) музыкасының жаңа үнімен тәжірибе жасауға кірісті. Диктатор Жан-Клод Дювалье қуғынға ұшырағаннан кейін Гаитиде кең тараған маңызды музыкалық қозғалыстардың бірі – музыка расин, немесе жай ғана расин, дәстүрлі Воду обрядтары мен фольклорлық музыка элементтерін рок-н-роллмен үйлестіреді. Бұрынғы африкалық құлдардың ежелгі барабан ырғақтары мен американдық рок-н-роллдың ритмі Морстың музыкалық фон үшін өте қолайлы үйлесімді құрады. «Отель Олоффсон» репетициялар мен қойылымдар үшін де өте ыңғайлы орын болды. Елдің басқа аймақтарында гастрольде болмағанда, RAM қонақ үйде әр бейсенбі күні тұрақты түрде өнер көрсете бастады.

Хунта жылдары: 1991-1994

Өз тарихында топ Гаити саясатына бірнеше рет тікелей араласты. 1991-1994 жылдар аралығында Рауль Седрас басқарған әскери хунта кезінде Жан Бертран Аристид пен оның саяси партиясы Лаваласқа жасырын қолдау білдіретін музыка мен өнер туындылары режимнің қуғын-сүргініне жиі ұшырады. 1992 жылы Порт-о-Пренстегі карнавал кезінде RAM-ға режим Марс алаңында, қала орталығындағы үлкен ашық саябақта өнер көрсетуді бұйырды. Режим карнавал кезінде "расин" тобының ойнауына мүдделі болды, бұл оқиғаға қалыптылық сырқаты сыйырды. 10 мыңнан астам адам алдында топ "Kote moun yo? Pa wè moun yo" ("Адамдар қайда? Біз оларды көре алмаймыз") деген ұранмен көне халық әнін орындады. Әннің елден қуылған президент Аристид туралы астарлы мағынасы бар екенін түсінгенде, сарбаздар сахнаға электр қуатын тоқтатты. Бірақ хунта RAM-ды қамауға алуға немесе физикалық зиян келтіруге батылмады, себебі топтың болуы сыртқы әлемге заңдылық көрінісін ұсынуға мүмкіндік берді, ал Морс АҚШ азаматы болды. 1992 жылы карнавал кезінде алғаш рет орындалған RAM "Fèy" әнін үнемі ойнай бастады, бұл креол тілінде "жапырақ" деген мағынаны білдіреді. Әннің мәтіні расин музыкасына бейімделген воду фольклорынан алынған. Саяси жағдайға тікелей сілтемелер болмаса да, ән радиода кеңінен таралды және бүкіл елде Аристидті қолдаудың ресми емес әнұраны ретінде қабылданды. 1992 жылдың жазында әскери билік әнді орындауға немесе ән айтуға тыйым салды, ал Морс режим тарапынан өлім жазалау қаупіне ұшырады. Бірде Морс полковник Мишель Франсуаның інісі Эванс Франсуаның алдына шақырылды, ол Морзге кез келген қастандықшы оны тек елу центке өлтіруге дайын екенін айтты. Дегенмен, топ Oloffson-дағы апталық концерттерінде "Fèy" әнін ойнауды жалғастырды. Кейін топ 1997 жылы екінші альбомы "Puritan Vodou" альбомында шыққан "Gran Bwa" атты аралас тілдік балладасында Франсуадан келген өлім қаупін жазды. Топ 1993 жылы әлемдік аренаға шықты, оның ең танымал синглдерінің бірі "Ibo Lele (Dreams Come True)", ағылшын және креол тілдеріндегі мәтіні бар ән, Брюс Спрингстин және Нил Янг сияқты танымал музыканттармен бірге "Филадельфия" фильмінің саундтрегіне енді. Ән 1996 жылы RAM-ның бірінші альбомы "Aïbobo" альбомында қайта шығарылды. Бірақ шетелдегі жаңа табыс отандық қауіпсіздікке кепілдік бермеді. 1994 жылдың сәуірінде топ мүшелері үйге қайтар жолда "Шекара" деп аталатын қала орталығындағы ашық аумақты кесіп өту кезінде кездейсоқ зорлық-зомбылықтан сақтану үшін репетицияларын қараңғы түскенге дейін аяқтауға мәжбүр болды. Топ үшін және Морс үшін ең қауіпті сәттердің бірі 1994 жылдың 8 қыркүйегінде болды. RAM Олоффсон қонақ үйінде әдеттегі бейсенбілік концертін өткізіп жатқанда, көрермендердің бірі әскери офицер болды, ол бұрын RAM концерттеріне бірнеше рет қатысқан, соның ішінде Петион Вилдегі "The Garage" клубындағы концертке, онда ол топқа "Fèy" әнін орындауға рұқсат берген. Бірақ 8 қыркүйектегі концертте топ "Fèy" әнін ойнай бастағанда, офицер әнге тыйым салуға шешім қабылдады және RAM-ға оны тоқтатуға бұйрық берді. Ән ойналып жатқанда, Морс қарулы адамдармен қонақ үйден шығарылып жатты. Сымсыз микрофон арқылы ол әнге кірмеген креол тіліндегі өлеңді орындады: "Kadja bosou a ye ma prale" – судан сақтап қалу үшін воду лоаға тілеу. Оның ұрлаушылары оны босатып, орнына басқа біреуді тұтқынға алды. Жанкүйерлерінің қауіпсіздігіне алаңдаған топ бірнеше апта бойы концерттерін тоқтатты. 1990 жылдардағы Гаитидегі саяси дүрбелең кезінде RAM-ның Олоффсон қонақ үйіндегі бейсенбілік кешкі қойылымы Порт-о-Пренстегі әртүрлі саяси көзқарастар мен сенімдерге ие адамдар жиналатын сирек тұрақты әлеуметтік оқиғалардың бірі болды. Көрермендердің арасында қонақ үйдің шетелдік қонақтары, әскерилер, жарым әскери атташелер және бұрынғы Тонтон Макут мүшелері, баспасөз өкілдері, дипломаттар, шетелдік көмекшілер, суретшілер және кәсіпкерлер болды. Кездесуге гаитиліктер де, ұлттың аз санды ұлт өкілдері де қатысты. 1994 жылдың 19 қыркүйегіне дейін, АҚШ әскери күштері Седрас режимін құлату үшін келгенге дейін, Олоффсондағы қойылымдар барлық тараптар үшін ерекше жағдай жасады және көптеген басқа әртістер елден қашып кеткен, қудаланған немесе өлтірілген кезеңде хунтамен қақтығысқа түскен топты қолдауға көмектесті.

Режимнен кейін: 1994-2004

Гурт Аристид пен Лаваланы Седрас режимі кезінде қолдағанмен, көптеген басқа гаитиліктер сияқты Морс елдің президенті мен оның жаңа саяси партиясы Фанми Лаваластан көңілі қалды. Аристидтің көмекшілері үкіметке жағымды әндерді сұрағаннан кейін, Морс бас тартқанда оларды қорқытуға тырысты. 1998 жылы Мано Шарлеман, жаңадан сайланған Фанми Лавалас Порт-о-Пренс қаласының мэрі және Седрас хунтасы кезінде жер аударылған кәсіби музыкант, Олоффсонға қарулы адамдарды жіберді. Олар 24 ақпанда өтетін жыл сайынғы карнавалда RAM тобының өнер көрсетуі жоспарланған платформаны бұзды. Қала әкімі топтың бір әнінің мәтініне ренжіді, оны жемқорлыққа айыптау ретінде қабылдады. Платформа бұзылғаннан кейін, топқа жүк көлігінде өнер көрсетуге рұқсат берілді. Бірақ жүк көлігінің тежегіштері бүлінгендіктен, карнавал процессиясы кезінде көлік бақылаудан шығып, қалыңдыққа кіріп, сегіз адамды қаза таптырды және топ мүшелері өмірін сақтап қашуға мәжбүр болды. 2000 жылы Морс сұхбатында: «Егер осы елде саясатқа қатысқың келсе, қару-жарақтарыңды дайындауың керек. Ештеңе өзгерген жоқ, командалар ғана ауысты, бірақ әрекет ету тәсілі өзгерген жоқ» деді. Гаитиде немесе шетелде гастрольде болмағанда, RAM 2000-шы жылдар бойы Отель Олоффсонда әдеттегі апталық концерттерін өткізіп тұрды. 2002 жылы топ үшінші альбомын – «Kite Yo Pale» (ағылшын тілінде «Let Them Talk») шығарды. 2003 жылы жарық көрген «MadiGra» альбомы – бұрынғы үш альбомнан құралған «үздік хиттер» жинағы болды. Сол жылы француз тіліндегі «Le Jardin» («Бақ») альбомы жарық көрді, ол көбінесе жаңа материалдардан тұрады, олардың кейбіреулері Жан Бертран Аристид пен Фанми Лаваласқа сын ретінде қарастырылады. Аристид бірнеше айлық наразылық пен саяси зорлық-зомбылықтан кейін 2004 жылдың 29 ақпанында елден кетті. Морс баспасөзге берген сұхбаттарына және Манно Шарлеманмен болған жарысқа қарамастан, RAM бұрынғы қолдауымен және бұрынғы әскери хунтаға қарсылығымен байланысты бола берді. 2004 жылдың 4 қарашасында RAM тобының үш мүшесі апталық бейсенбілік концерті кезінде біртекті гаитилік полиция қызметкерлерімен заңсыз ұсталды. Үш топ мүшесі де Аристидке қолдау көрсетілетін Порт-о-Пренс маңындағы ауданда тұрды. Қиын жағдайда қалған RAM әлі де Аристидтің жақтастары мен бұрынғы әскери үкіметтердің жақтастарының наразылығын тудыруда. 2006 жылдың жазында RAM алтыншы альбомын шығаруды жоспарлап отырды, онда Жан Бертран Аристидтің 2004 жылы Гаитиден жер аударылуы туралы «Jamaican Vacation» әні болуы керек еді, онда Ямайкада тоқтау да болған. Гаитидегі топтың танымалдығының бір бөлігі – билікке қарсы күресу, «voye pwen» немесе «нақтылықты жеткізу» деп белгілі. Порт-о-Пренс тұрғынының бірі Морс пен оның тобы туралы: «Мен оның музыкасын жақсы көремін. Ол шындықты, не болып жатқанын айтады, Боб Марли сияқты» деді.

Танымал мәдениетте

"Ibo Lele (Dreams Come True)" әні 1993 жылғы "Филадельфия" фильмінде пайда болды және оның саундтрегіне қосылды.