Құдай кітабының аудармалары мен нұсқалары туралы пікір-таластар
Bible version debate
Қасиетті Кітапты аудару тарихы, қолжазбалар мен аударма әдістері туралы пікір-таластар. Латын, грек тілдеріндегі нұсқалар, қазақ тіліне аудару мүмкіндіктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Киелі кітаптың дұрыс нұсқасын таңдау туралы пікірталас
Debate concerning the proper Bible version to use
Киелі кітаптың қолжазбаларының дұрыс отбасысы және Киелі кітапты басқа тілдерге аудару үшін қолданылуы тиіс аударма әдістері туралы түрлі пікірталастар болды. Киелі кітапты аудару, еврей тіліндегі Киелі кітаптан грек тіліне (Септуагинт) және арамей тіліне (Таргум) алғашқы аудармалар жасалған сәттен бері қолданылып келеді. Кейінгі орта ғасырға дейін Батыс шіркеуі негізінен латын Вульгатасын пайдаланса, ал Шығыс шіркеуі, Константинопольде орналасқан, көбінесе грек Византия мәтінін қолданды. 14-шы ғасырдан бастап, түрлі тілдерге жасалған аудармалардың саны арта бастады. Қазіргі заманғы баспа техникасының дамуымен бұл аудармалардың саны едәуір өсті. 1611 жылы жарық көрген ағылшын тіліндегі "Король Джеймс" немесе "Рұхсат етілген" нұсқасы ең көп талқыланған ағылшын тіліндегі нұсқалардың бірі болды. "Король Джеймс" нұсқасын қолдайтындардың көптегені Византия мәтінінің орнына сындық мәтінді негіз ретінде пайдаланатын жаңа аудармаларға көшуге наразы болыпты. Сондай-ақ, формалды аудармалардың динамикалық эквивалентті аудармалардан артықшылықтары туралы пікірталастар да болды. "Король Джеймс" сияқты формалды аударманы жақтаушылар, динамикалық эквиваленттілік мәтінді сөзбе-сөз аударудың орнына қайта жазуға бейім болғандықтан, дәлдікке қауіп төндіреді деп сынға алады. Бұған қоса, олар сындық мәтінді пайдаланатын аудармаларды да сынға алады, себебі Киелі кітап мәтіні түпнұсқа автографтардан әдейі өшірілген деп санайды. Осындай пікірталастар теологиялық ұғымдармен қатар, мәтіндік сынақ процесінде қарастырылатын аударма әдістерін де қамтиды.
There have been various debates concerning the proper family of biblical manuscripts and translation techniques that should be used to translate the Bible into other languages. Biblical translation has been employed since the first translations were made from the Hebrew Bible (Biblical Hebrew and Biblical Aramaic) into Greek (see Septuagint) and Aramaic (see Targum). Until the Late Middle Ages, the Western Church used the Latin Vulgate almost entirely while the Eastern Church, centered in Constantinople, mostly used the Greek Byzantine text. Beginning in the 14th century, there have been increasing numbers of vernacular translations into various languages. With the development of modern printing techniques, these increased enormously. The English King James Version or "Authorized Version", published in 1611, has been one of the most debated English versions. Many supporters of the King James Version are disappointed with the departure from this translation to newer translations that use the critical text instead of the Byzantine text as the base text. There have also been debates regarding the benefits of formal translations over dynamic equivalence translations. Supporters of formal translation such as the King James Version criticize translations that use dynamic equivalence on the grounds that accuracy is compromised, since this technique tends to reword the text instead of translating it more literally in a word for word fashion. Additionally, these supporters are critical of translations using the critical text because they believe that biblical text has been deliberately deleted from the original autographs. Debates of this type involve theological concepts as well as translation techniques which are outlined in the process of textual criticism.
Король Джеймс аудармасының алғашқы пікірталасы
1536 жылы Уильям Тиндейлдің өлім жазасын алғаннан кейін, грек тілінен ағылшын тіліне Жаңа Өсиеттің толық аудармасы алғаш рет бірнеше басылымда жарық көрді. Осы кезден бастап, ағылшын Реформациясы толық күшпен жүріп жатқанда, ағылшын тіліндегі аудармалардың басқа да басылымдары пайда бола бастады, көбінесе континенттегі кәсіпкерлердің қолдауымен (мысалы, Ковердейл Киелі кітабы үшін Якоб ван Метерен). Олардың ең танымалдары – "Ұлы Киелі кітап", "Епископтар Киелі кітабы" және "Женева Киелі кітабы" болды. 1539 жылы алғаш рет жарық көрген "Ұлы Киелі кітап" Англиядағы шіркеулерде міндетті түрде қолданылған жалғыз ағылшын Киелі кітабы еді. "Женева Киелі кітабы" (1557 жыл) "Пуритандардың Киелі кітабы" атанды және ағылшын Киелі кітабын аударуға зор әсер етті, бұл әсер Тиндейлден кейін екінші орында тұрды. Мұның бір бөлігі кішкентай кітап – октаво форматында шығарылуына, бір бөлігі кеңінен түсіндірмелерге, ал үшінші бөлігі Реформацияның ең маңызды континенттік христиан теологтары Джон Кальвин мен Теодор Безаның еңбегі мен қолдауына байланысты болды. Дегенмен, көптеген Киелі кітап зерттеушілері ежелгі еврей және грек тілдері туралы білім ғасырлар бойына жетілді деп санайды. Мәтіндік сын, Киелі кітап археологиясы және тіл білімі салаларындағы жетістіктермен бірге, бұл қай мәтін негізге алынғанына қарамастан, дәлірек аудармалар жасауға мүмкіндік берді.
Following the execution of William Tyndale in 1536, there existed a complete translation of the New Testament from Greek into English for the first time, and in several editions. From this point on, with the English Reformation in full swing, other publications of English translations began to appear, often with sponsorship from businessmen on the continent (e. g., Jacob van Meteren for the Coverdale Bible). The most notable of these were the Great Bible, the Bishops' Bible, and the Geneva Bible. The Great Bible, first published in 1539, was the only English Bible whose use was made compulsory in churches throughout England. The Geneva Bible (1557) became the "Bible of the Puritans" and made an enormous impression on English Bible translation, second only to Tyndale. Part of this was due to its issue as a small book, an octavo size; part due to the extensive commentary; and part due to the work and endorsement of John Calvin and Theodore Beza, two of the most important continental Christian theologians of the Reformation. Most biblical scholars, however, believe that knowledge of ancient Hebrew and Greek has improved over the centuries. Coupled with advances in the fields of textual criticism, biblical archaeology, and linguistics, this has enabled the creation of more accurate translations, whichever texts are chosen as the basis.
Аударма түрлері
Кез келген көне мәтінді аудару кезінде аудармашы аударманың қаншалықты дәл болуын анықтауы керек. Аудармалар формальды эквиваленттерге (мысалы, сөзбе-сөз аударма), еркін аудармаларға (динамикалық эквиваленттілікке) немесе тіпті түсіндірмеге жатуы мүмкін. Іс жүзінде, аудармаларды осы нүктелер бойынша спектрге орналастыруға болады; төмендегі тармақтар осы айырмашылықтардың Киелі кітап аудармаларына қалай әсер ететінін көрсетеді.
In translating any ancient text, a translator must determine how literal the translation should be. Translations may tend to be formal equivalents (e. g., literal), tend to be free translations (dynamic equivalence), or even be a paraphrase. In practice, translations can be placed on a spectrum along these points; the following subsections show how these differences affect translations of the Bible.
Формальды баламалық
Сөздік аударма түпнұсқа мәтінге мүмкіндігінше жақын болуға тырысады, аудармашылардың жеке ойлары мен пікірлерін қоспайды. Осыған байланысты, аударма қаншалықты сөзбе-сөз болса, түпнұсқа мағынасының бұзылу қаупі соншалықты азаяды. Демек, бұл аудармаға қатысты сөзбе-сөз көзқарас. Осы аударма түрінің қиындығы – оқырманның тақырыпқа белгілі бір деңгейде таныс болуын қажет етуі. New American Standard Bible (NASB немесе NAS), King James Version (KJV), Modern Literal Version (MLV), American Standard Version (ASV), Revised Standard Version (RSV) және олардың тармақтары, соның ішінде New Revised Standard Version (NRSV) және English Standard Version (ESV) – әртүрлі дәрежеде осы аударманың мысалдары болып табылады. Мысалы, KJV-нің көптеген басылымдарында түпнұсқа мәтінде жоқ, бірақ мағынасын білдіретін сөздер курсивпен жазылады, себебі кейде дұрыс ағылшын тіліндегі грамматика үшін сөздерді қосу қажет. Осылайша, тіпті формальды эквивалентті аудармада да сөйлем құрылымының кем дегенде бір бөлігі өзгертіліп, сөздердің контекстуалды қолданылуы ескеріледі. Ағылшын тіліндегі ең сөзбе-сөз аудармалардың бірі – Янгтың сөзбе-сөз аудармасы: осы нұсқада Жохан 3:16 былай оқылады: «Құдай әлемді соншалықты сүйді, Ол Өзінің жалғыз Ұлын берді, осылайша Оған сенген әрбір адам құрымай, мәңгілік өмірге ие болсын», бұл ағылшын тілінде өте қиын және грамматикалық емес, бірақ түпнұсқа грек тіліндегі уақыт пен сөздердің ретін сақтайды.
A literal translation tries to remain as close to the original text as possible, without adding the translators' ideas and thoughts into the translation. Thus, the argument goes, the more literal the translation is, the less danger there is of corrupting the original message. This is therefore much more of a word for word view of translation. The problem with this form of translation is that it assumes a moderate degree of familiarity with the subject matter on the part of the reader. The New American Standard Bible (NASB or NAS), King James Version (KJV), Modern Literal Version (MLV), American Standard Version (ASV), Revised Standard Version (RSV) and their offshoots, including the New Revised Standard Version (NRSV) and English Standard Version (ESV) are – to differing degrees – examples of this kind of translation. For example, most printings of the KJV italicize words that are implied but are not actually in the original source text, since words must sometimes be added to have valid English grammar. Thus, even a formal equivalence translation has at least some modification of sentence structure and regard for contextual usage of words. One of the most literal translations in English is the aptly named Young's Literal Translation: in this version, John 3:16 reads: "For God did so love the world, that His Son — the only begotten — He gave, that every one who is believing in him may not perish, but may have life age during," which is very stilted and ungrammatical in English, although maintaining more of the tense and word order of the original Greek.
Динамикалық баламалық
Динамикалық баламалық (еркін) аударма бастапқы мәтіннің ой-пікірлерін және идеяларын нақты жеткізуге тырысады. Сөзбе-сөз аударма, кейбір пікірлер бойынша, түпнұсқа автордың мақсатын жасыруы мүмкін. Еркін аудармашы шығармадағы контекст пен мәтіннің астында жатқан мағынаның күрделіліктерін жеткізуге ұмтылады, осылайша оқырманға тілдің аудармасымен қатар контексті де ұсынылады. New Living Translation (NLT) – динамикалық баламалықты қолданатын аударманың мысалы. New International Version (NIV) динамикалық және формальды баламалық арасындағы тепе-теңдікті табуға тырысады.
A dynamic equivalence (free) translation tries to clearly convey the thoughts and ideas of the source text. A literal translation, it is argued, may obscure the intention of the original author. A free translator attempts to convey the subtleties of context and subtext in the work, so that the reader is presented with both a translation of the language and the context. The New Living Translation (NLT) is an example of a translation that uses dynamic equivalence. The New International Version (NIV) attempts to strike a balance between dynamic and formal equivalence.
Функционалдық баламалық
Функционалдық эквиваленттік немесе ойға сәйкес аударма, динамикалық эквиваленттіктен де әрі барып, жеке сөздердің орнына бүкіл тіркестердің, сөйлемдердің немесе тіпті абзацтардың мағынасын беруге тырысады. Бұл қажетті түрде дәл болмаса да, кейбір мәтіндер үшін, мысалы, қазіргі оқырманға түсініксіз болатын ежелгі идиомалар кездесетін мәтіндер үшін, функционалдық эквиваленттік әдісі толыққанды аударма болып табылуы мүмкін. Парафраздер көбінесе терең зерттеу үшін емес, Киелі кітаптың негізгі ойын теологиялық немесе тіл білімі жоқ кез келген оқырманға түсінікті тілмен жеткізу үшін жасалады. "Жаңа өсиет" (The Message) осы типтегі аударманың мысалы. Ал "Тірі кітап" (The Living Bible) функционалдық эквиваленттік әдісін қолданып жасалған аударма емес, ағылшын тіліндегі аударманы қайта жазу арқылы жасалған парафраз болып табылады.
A functional equivalence, or thought for thought, translation goes even further than dynamic equivalence, and attempts to give the meaning of entire phrases, sentences, or even passages rather than individual words. While necessarily less precise, functional equivalence can be a more accurate translation method for certain passages, e. g. passages with ancient idioms that a modern reader would not pick up on. Paraphrases are typically not intended for in depth study, but are instead intended to put the basic message of the Bible into language which could be readily understood by the typical reader without a theological or linguistic background. The Message Bible is an example of this kind of translation. The Living Bible is a paraphrase in the sense of rewording an English translation, rather than a translation using the functional equivalence method.
Формалды және динамикалық теңдестіктің қарама-қарсылығы
Формалды теңдестікті ұнататындар түпнұсқаның құрылымына жақын болғандықтан, сөзбе-сөз аударма жақсы деп санайды; ал динамикалық теңдестікті ұнататындар түпнұсқаның мағынасын анық түсіндіретіндіктен, еркін аударма жақсы деп есептейді. Формалды теңдестікті жақтаушылар түпнұсқа мәтінінің кейбір беймәлімдігі аудармашылар тарапынан әдетте жойылатынын, ал интерпретация жұмысының бір бөлігі бұрыннан жасалғанын айтады.
Those who prefer formal equivalence believe that a literal translation is better since it is closer to the structure of the original; those who prefer dynamic equivalence suggest that a freer translation is better since it more clearly communicates the meaning of the original. Those who prefer formal equivalence also argue that some ambiguity of the original text is usually ironed out by the translators; some of the interpretation work is already done.
Бастапқы мәтін
Киелі кітапты аударудағы маңызды мәселелердің бірі – түпнұсқа мәтінді таңдау. Киелі кітап баспа машиналары ойда келмеген заманда пайда болған, сондықтан көптеген ғасырлар бойы әрбір кітап қолмен көшірілуге тиіс болды. Әр көшірме қателіктерге ұшырау қаупін тудыратын. Осылайша, аударма жасаудың маңызды қадамы – түпнұсқа мәтіннің қандай болғанын анықтау, әдетте қолда бар көшірмелерді салыстыру арқылы. Бұл процесс мәтіндік сынап талдау деп аталады. Ежелгі өсиеттің (Еврей Киелі кітаптарының) мәтіндік сынап талдауы Масорет мәтінінің қолжазба нұсқаларын Септуагинт, Вульгата, Самариялық Бес кітап, түрлі сириялық мәтіндер және Өлі теңіздің кітаптарындағы библиялық мәтіндер сияқты ерте куәліктермен салыстыруға негізделген. Жаңа өсиет басқа ешбір көне еңбекке қарағанда көптеген қолжазбаларда сақталған, бұл осы салыстыруларды жүргізу кезінде көптеген мәтіндерді қарастыру қиындығын тудырады. «Король Джеймс нұсқасы» (немесе «Рұхсат етілген нұсқа») Эразм дайындаған «Textus Receptus» деп аталатын эклектикалық грек мәтініне негізделген, ол негізінен Византиялық мәтіндік грек қолжазбаларына сүйенген, олар Жаңа өсиеттің қолда бар көшірмелерінің көп бөлігін құрайды. Жаңа өсиеттің мәтіндік сынап талдаушыларының көпшілігі, әсіресе Весткотт пен Хорттың басылымы жарық көргеннен кейін, Александриялық мәтінді жақсы көреді. Византиялық мәтін түрінің автографтарға ең ұқсас мәтін түрі екенін жақтаушылар да бар. Олар Ходжес пен Фарстад мәтінінің, сондай-ақ Робинсон мен Пирпойнт мәтінінің редакторларын қамтиды.
Another key issue in translating the Bible is selecting the source text. The Bible far predates printing presses, so every book had to be copied by hand for many centuries. Every copy introduced the risk of error. Thus, a key step in performing a translation is to establish what the original text was, typically by comparing extant copies. This process is called textual criticism. Textual criticism of the Old Testament (Hebrew Bible) centers on the comparison of the manuscript versions of the Masoretic text to early witnesses such as the Septuagint, the Vulgate, the Samaritan Pentateuch, various Syriac texts, and the biblical texts of the Dead Sea Scrolls. The New Testament has been preserved in more manuscripts than any other ancient work, creating a challenge in handling so many different texts when performing these comparisons. The King James Version (or Authorized Version) was based on the Textus Receptus, an eclectic Greek text prepared by Erasmus based primarily on Byzantine text Greek manuscripts, which make up the majority of existing copies of the New Testament. The majority of New Testament textual critics now favor a text that is Alexandrian in complexion, especially after the publication of Westcott and Hort's edition. There remain some proponents of the Byzantine text type as the type of text most similar to the autographs. These include the editors of the Hodges and Farstad text and the Robinson and Pierpoint text.
Библия аудармасындағы жыныстық қатынас
Киелі кітапты аударуда жынысты қалай көрсету және көрсетудің қажеттігі туралы көптеген кітаптар мен мақалалар жазылған. Бұл тақырып кең және әрқашан бейбіт түрде талқыланбайды. Жақында жасалған бірнеше Киелі кітап аудармалары, ағылшын тіліндегі жыныстық белгілерге қатысты өзгерістерді енгізуге бағытталған қазіргі талпыныстарға жауап ретінде түрлі шаралар қолданды; мысалы, New Revised Standard Version (NRSV), New Century Version (NCV), Contemporary English Version (CEV) және Today's New International Version (TNIV). Яһуди қауымдастығында, Яһуди баспа қоғамының аудармасы – Жаңа Яһуди баспа қоғамы Танахи (NJPS) – «Қазіргі Тора: ЖПҚ аудармасының гендерлік сезімтал бейімделуі» (CJPS) негізі болып табылады. Гендерлік инклюзивтілік әртүрлі аудармаларда әртүрлі деңгейде қолданылады.
There have been a number of books and articles written about how and whether to indicate gender in translating the Bible. The topic is broad and not always discussed irenically. A number of recent Bible translations have taken a variety of steps to deal with current moves to prescribe changes related to gender marking in English; like the New Revised Standard Version (NRSV), the New Century Version (NCV), Contemporary English Version (CEV) and Today's New International Version (TNIV). In Jewish circles the Jewish Publication Society's translation the New Jewish Publication Society Tanakh (NJPS) is the basis for The Contemporary Torah: A Gender Sensitive Adaptation of the JPS Translation (CJPS). Gender inclusivity is used in varying degrees by different translations.