Кіріспе

Самариялық Тораның самариялық нұсқасы, сондай-ақ Самариялық Пятикнига (самариялық еврейше: , Tūrā) – самариялықтардың қасиетті кітабы. Самариялық жазумен жазылған бұл кітап, Екінші ғибадатхана дәуірінде болған Тораның ежелгі нұсқаларының біріне жатады және самариялық дініндегі Киелі кітаптың толық канонын құрайды.

Самариялықтардың дәстүрлері

Самариялықтар Құдайдың олардың Бес кітабының авторы екеніне және алғашқы данасын Мұсаға он қазына жазылған екі тас тақтамен бірге бергеніне сенеді. Олар осы құдайдан берілген мәтін өзгеріссіз бүгінгі күнге дейін сақталғанын айтады. Самариялықтар өздерінің Бес кітабын (Qušṭā, 'Шындық') деп атайды. Самариялықтар өздерінің Киелі кітап қанонына тек Бес кітапты ғана қосады. Олар еврейлердің Танах кітабындағы басқа ешбір кітапты құдайдан келген деп мойындамайды. Самариялықтардың Йешуа кітабының бір бөлігі Танахтың Йешуа кітабына негізделген, бірақ самариялықтар оны канондық емес, дүниеуи тарихи жазба деп есептейді. Киелі кітаптағы Езра кітабында (Езра 4:11) айтылғандай, самариялықтар – парсы кезеңінде Яһуда халқынан (юдалықтардан) айырылған Самария халқы. Самариялықтар олар емес, яһудилердің Израиль дәстүрі мен заңының нағыз арнасынан шамамен Елі заманында, б.з.д. XI ғасырда бөлініп кеткенін сенеді.

Тексттік сын үшін оның маңыздылығына баға беру

Самариялықтардың Пятикнигі туралы ең ерте жазбаша куәліктер раввиндер әдебиетінде және бірінші мыңжылдықтағы шіркеу әулиелерінің еңбектерінде кездеседі. Талмудта Елазар бен Симеон атты раввиннің самариялық хаттамашыларды айыптауы келтірілген: «Сендер Пятикнигіңді бұрмаладыңдар және одан ешқандай пайда таппадыңдар». Кейбір ерте христиан жазушылары Самариялық Пятикникті мәтіндік сынап қарау үшін пайдалы деп санады. Александриялық Кирилл, Газалық Прокопий және басқалары еврей мәтінінде жоқ, бірақ Самариялық Пятикнигінде кездесетін сөздерді атады. Евсевий «Грек тіліндегі аударма да еврей тілінен өзгеше, бірақ самариялықтан емес» деп жазды және Септуагинтаның Нұхтың су тасқынынан Авраамға дейінгі жылдар саны бойынша Самариялық Пятикнигімен келісетінін атап өтті. Орта ғасырларда христиандардың Самариялық Пятикнигіне деген қызығушылығы төмендеді. 17 ғасырда Еуропада Самариялық Пятикнигінің қолжазбасы жарияланғаннан кейін мәтінге деген қызығушылық қайта оянды және Ескі өсиеттің мәтіндік дәстүрлерінің қайсысы дұрыс екендігі туралы протестанттар мен католиктер арасындағы дауға себеп болды. Рим католиктері Самариялық Пятикнигіне ерекше қызығушылық танытты, себебі мәтінінің ежелгілігі және Септуагинта мен Латын Вульгатамен жиі сәйкес келуі. Бірнеше протестанттар масореттік мәтіннің сенімділігін қорғап, Самариялық мәтіннің масореттік мәтіннен кейіннен алынған және сенімсіз екенін айтты. 18 ғасырдың протестант еврей ғалымы Бенджамин Кенникотттың Самариялық Пятикнигі туралы талдауы ерте протестант зерттеулерінің жалпы тенденциясынан ерекшеленеді. Ол масореттік мәтіннің Пятикниктің еврей тіліндегі беделді нұсқасы ретінде кеңінен қабылданғандықтан ғана шынайы болуы керек деген негізгі болжамға күмән келтірді: «Осыдан кейін біз бір мәтіннің дәлелі екіншісінің дәлелін жоятынын және нұсқалардың билігіне қарсы нұсқалардың билігі бар екенін көреміз, сондықтан ешқандай нақты аргумент немесе тіпті аргумент жоқ, оны екі жаққа да бұрмалауға тағайындауға болады». Кенникотт сондай-ақ, Геризим оқылымы шын мәнінде бастапқы оқылым болуы мүмкін екенін айтады, өйткені бұл баталарды жариялауға арналған тау және ол өте жасыл және өсімдіктерге толы (қарғыстарды жариялауға арналған құнарсыз тау Ебалға қарағанда). Неміс ғалымы Вильгельм Гезениус 1815 жылы Самариялық Пятикнигі туралы зерттеу жариялады, оны келесі ғасырда Киелі кітап ғалымдары кеңінен қабылдады. Ол Септуагинта мен Самариялық Пятикнигінің еврей қолжазбаларының бір отбасынан шыққан ортақ көзі бар екенін дәлелдеді. Ол Иерусалимде мұқият сақталған және көшірілген «иудей» масореттік қолжазбалардан айырмашылығын, «Александрин Самаритан» мәтінін халыққа танымал етіп, жеңілдетіп, кеңейткен көшірушілер мұқиятсыз қолданған деп есептеді. Гезениус масореттік мәтінмен салыстырғанда, Самариялық мәтінде тек төрт дұрыс нұсқа бар деген тұжырымға келді. 1915 жылы Пол Кале Самариялық мәтінінен үзінділерді Жаңа өсиеттегі Пентатухикалық цитаталармен және псевдоэпиграфикалық мәтіндермен, соның ішінде Жабық кітабымен, Енохтың бірінші кітабымен және Мұсаның көтерілуімен салыстырған мақала жариялады. Ол Самариялық Пятикнигі «көптеген көне оқылымдарды және Пентатухиктің көне түрін» сақтайды деген қорытындыға келді. Өлі теңіз шиыршықтарындағы мәтіндер Самариялық Пятикнигіне ұқсас Пентатух түрі б.з.б. 2 ғасырға және тіпті одан ертерекке дейін жететінін көрсетті. Бұл жаңалықтар Пятикниктің кеміндегі бір бөлігінің («Самариттікке дейінгі») мәтінімен жазылған қолжазбалар, мысалы, Шығу және Сандар, «Масореттікке дейінгі» мәтіні бар басқа қолжазбалармен қатар жүргенін көрсетті. Шығу кітабының Өлі теңіз шиыршығының бір данасы, әдетте 4QpaleoExodm деп аталады, Самариялық Пятикнигімен ерекше жақын байланысты: «Бұл шиыршықта SP-мен барлық негізгі типологиялық ерекшеліктер бар, соның ішінде оның барлық негізгі кеңейтулері (он екі), Геризим тауындағы құрбандық алаңы туралы Екінші заңнан 11 және 27 тараулардан алынған жаңа он қағидадан басқа». Фрэнк Мур Кросс өзінің жергілікті мәтіндер гипотезасы аясында Самариялық Пятикнигінің шығу тегін сипаттады. Оның пікірінше, Самариялық Пятикнигі Израиль жеріндегі қолжазбалар дәстүрінен пайда болды. Септуагинтаның негізін құраған еврей мәтіндері израильдіктер Мысырға көшіп барған кезде, өздерімен бірге Пятикникті алып кеткенде, израильдік дәстүрден тарады. Кросс Самариялық пен Септуагинтаның Масореттікке қарағанда жақын ортақ ата-бабасы бар екенін айтады, ол Бабыл еврей қауымының жергілікті мәтіндерінен дамыған деп болжайды. Оның түсіндірмесі Самариялық пен Септуагинтаның Масореттік мәтінде табылмайтын нұсқаларын бөлісіп, олардың айырмашылықтары олардың дербес жергілікті мәтіндік дәстүрлер ретінде даму кезеңін көрсететінін есепке алады. Ғалымдар көптеген мәтіндік элементтер бұрын «Самариялық нұсқалары» деп жіктеліп келгенінің шындығында Пентатухиктің мәтіндік тарихының ертерек кезеңдерінен шыққандығына келіседі. Самариялық Таргум үш негізгі мәтіндік түрге жататын қолжазбалармен ұсынылған күрделі мәтіндік дәстүрге ие, олар бір-бірінен айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетеді. Бұл мәтіндік дәстүрлердің ең ежелгісі Өлі теңіз шиыршықтарымен және Онкелоспен ұқсастықтары Таргумның өзі Самариялық Пятикникті дайындаған мектептен шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Басқалары Таргумның шығуын 3 ғасырдың басына жатқызады. Таргумның қолжазбалары «пайдалануға өте қиын». Ол Мысырда тұратын грек тілінде сөйлейтін Самариялық қауымдыстың пайдалануы үшін жазылған болуы мүмкін. 11 немесе 12 ғасырға қарай Наблуста Самариялық Пятикнигіне тікелей негізделген жаңа арабша аударма пайда болды. Бұл аударманы қамтитын қолжазбалар екі тілді немесе үш тілді сипатталады; арабша мәтін түпнұсқа Самариялық еврей тілімен параллель бағанда және кейде үшінші бағанда Самариялық Таргумның арамей тіліндегі мәтінімен бірге келтірілген. Кейінірек арабша аудармалар да пайда болды; біреуі Саадия Гаонның аудармасын Самариялық Пятикнигімен сәйкестігін арттыру үшін түзетуді қамтыды, ал басқалары христиандар қолданған арабша Пентатухикалық аудармаларға негізделген. 2013 жылдың сәуір айында Самариялық Пятикниктің толық ағылшын тіліне аудармасы, оны Масореттік нұсқасымен салыстыра отырып жарияланды.

Экзегетикалық және литургиялық мәтіндер

Самариялық қауымының мүшелері біздің эраның төртінші ғасырынан бастап Самариялық Бес кітабына негізделген бірнеше Киелі кітаптарға түсініктемелер мен басқа да дінтанулық мәтіндер жазды. Самариялықтар өз Бес кітабынан алынған тізбектерді (катеналар) қамтитын діни мәтіндерді де пайдаланады.

Абиша түрмесі

Самариялықтар Наблус қаласындағы самариялық синагогында қолданылатын Абиша парқын ерекше құрметтейді. Ол құрбандыққа шалынған қошқардың терісінен тігілген, үздіксіз пергаменттен тұрады, самариялық дәстүрі бойынша. Мәтін алтын әріптермен жазылған. Самариялықтар бұл парқты Ааронның шөбересі Абишуа жазғанын айтады (Айқын деректер 6:35 (HE)), Нун ұлы Ешуа басшылығымен Израиль еліне кіргеннен кейін он үш жыл өткен соң. Алайда, қазіргі ғалымдар оны 12-14 ғасырларда жазылған бірнеше бөліктерден құралған жиынтық деп сипаттайды. Самариялық Бес кітаптың басқа қолжазбалары қара сиямен жазылған тері немесе мақта қағазынан жасалған. Ол 1657 жылы Уолтонның «Полиглот» еңбегінде қайта басылды. Кейіннен, архиепископ Ашер және басқалар қосымша көшірмелер алды, олар Еуропаға, содан кейін Америкаға жеткізілді.

Қазіргі заманғы басылымдар

ХХ ғасырдың соңғы жартысына дейін самариялықтардың Пятикнигі негізінен Кодекс Б-ге негізделген болатын. Олардың арасындағы ең танымал еңбегі – Август фон Галлдың 1918 жылы жариялаған "Самаритяндардың еврей Пятикнигі" (Der Hebräische Pentateuch der Samaritaner). Онда бұрын жарық көрген самариялық Пятикнигінің қолжазбаларында кездесетін әртүрлі нұсқаларды тізімдейтін кең сындық аппарат та бар. Оның жұмысы кейбір қателіктеріне қарамастан, жалпы алғанда дәл деп есептеледі, бірақ сол кезде әлі жарияланбаған Абиша орамалы сияқты маңызды қолжазбаларды қарастырмады. Абиша орамалынан табылған мәтіндік нұсқалар 1959 жылы Федерико Перес Кастро, ал 1961-1965 жылдары А. және Р. Садақалар "Еврей және самариялық Пятикнигі – Екі мәтіннің арасындағы айырмашылықтарға ерекше назарда" атты еңбектерінде жарияланды. Самариялық Пятикнигінің араб тіліндегі аудармасы ХХІ ғасырдың басында жарық көрді. Самариялық Таргум мәтінін қамтитын бірнеше басылым жарыққа шықты. 1875 жылы неміс ғалымы Адольф Брюль "Самариялықтардың Таргумы" (Das samaritanische Targum zum Pentateuch) атты еңбегін жариялады. Соңғы кезде Абрахам Тал редакциялаған екі томдық жинақ пайда болды, ол Таргум мәтінін қамтитын барлық қолжазбаларға негізделген алғашқы сындық басылым болды.