Мәтіндік нұсқаларды анықтау

Кіріспе

Мәтіндік сын – мәтіндік зерттеулер, филология және әдебиеттік сын саласының бір бөлігі. Ол қолжазбалардың (mss) немесе баспа кітаптарының мәтіндік нұсқаларын, яғни әртүрлі түрлерін анықтаумен айналысады. Мұндай мәтіндердің мерзімі, мысалы, тасқа немесе саз тақтаға қашалған ең ерте жазулардан бастап, 21 ғасырдағы автордың әлі жарияланбаған еңбектерінің көптеген нұсқаларына дейін жете алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, құжаттарды көшіру үшін жалдаған хатшылардың бірі сауатты болған, бірақ көпшілігі әріптердің пішінін ғана қайталайтын, мағынасын түсінбейтін көшірушілер болған. Осының салдарынан, қолжазбаларды қолмен көшіру кезінде қателер жиі кездесетін. Сондай-ақ, саяси, діни немесе мәдени себептермен баспа жұмыстарында цензура жасау сияқты қасақана өзгерістер де енгізілген болуы мүмкін. Мәтіндік сыншының мақсаты – мәтіннің және оның нұсқаларының қалай жасалғанын және тарихи түрде қалай тарағанын жақсырақ түсінуге көмектесу. Бұл түсінік ғылыми тұрғыдан сараланған мәтінді қамтитын сындық басылымның шығарылуына әкелуі мүмкін. Егер ғалымда қолжазбаның бірнеше нұсқасы болса, бірақ түпнұсқасы белгісіз болса, онда мәтіндік сынның белгілі әдістерін қолдану арқылы түпнұсқа мәтінін мүмкіндігінше дәл қалпына келтіруге болады. Құжаттың транскрипция тарихының аралық нұсқаларын немесе редакцияларын қалпына келтіру үшін де сол әдістерді қолдануға болады, бұл қолда бар мәтіннің саны мен сапасына байланысты. Алайда, ғалымның пікірінше, бар болатын бір түпнұсқа мәтін Библиялық зерттеулердегі urtext, архетип немесе автограф деп аталады. Дегенмен, мәтіндердің әрбір тобы үшін міндетті түрде бір түпнұсқа мәтін болуы шарт емес. Мысалы, егер бір оқиға ауызша дәстүр арқылы таралып, кейіннен әртүрлі адамдар әртүрлі жерлерде жазып алған болса, нұсқалары өте әртүрлі болуы мүмкін. Мәтіндік сынды жүзеге асырудың көптеген тәсілдері немесе әдістері бар, олардың ішінде эклектизм, стемматика және мәтіндік редакциялау ерекше аталады. Текстке куәлік ететін куәгерлер арасындағы қарым-қатынасты анықтау үшін сандық әдістер де қолданылады, эволюциялық биологияның (филогенетика) әдістері түрлі дәстүрлерде тиімді болып көрінеді. Кейбір салаларда, мысалы, діни және классикалық мәтіндерді редакциялауда "төменгі сын" термині мәтіндік сынды, ал "жоғары сын" түпнұсқа мәтіннің авторлығын, жазылған уақытын және орнын анықтауға бағытталған зерттеулерді білдіреді.

Textual criticism is a branch of textual scholarship, philology, and literary criticism that is concerned with the identification of textual variants, or different versions, of either manuscripts (mss) or of printed books. Such texts may range in dates from the earliest writing in cuneiform, impressed on clay, for example, to multiple unpublished versions of a 21st century author's work. Historically, scribes who were paid to copy documents may have been literate, but many were simply copyists, mimicking the shapes of letters without necessarily understanding what they meant. This means that unintentional alterations were common when copying manuscripts by hand. Intentional alterations may have been made as well, for example, the censoring of printed work for political, religious or cultural reasons. The objective of the textual critic's work is to provide a better understanding of the creation and historical transmission of the text and its variants. This understanding may lead to the production of a critical edition containing a scholarly curated text. If a scholar has several versions of a manuscript but no known original, then established methods of textual criticism can be used to seek to reconstruct the original text as closely as possible. The same methods can be used to reconstruct intermediate versions, or recensions, of a document's transcription history, depending on the number and quality of the text available. On the other hand, the one original text that a scholar theorizes to exist is referred to as the urtext (in the context of Biblical studies), archetype or autograph; however, there is not necessarily a single original text for every group of texts. For example, if a story was spread by oral tradition, and then later written down by different people in different locations, the versions can vary greatly. There are many approaches or methods to the practice of textual criticism, notably eclecticism, stemmatics, and copy text editing. Quantitative techniques are also used to determine the relationships between witnesses to a text, called textual witnesses, with methods from evolutionary biology (phylogenetics) appearing to be effective on a range of traditions. In some domains, such as religious and classical text editing, the phrase "lower criticism" refers to textual criticism and "higher criticism" to the endeavor to establish the authorship, date, and place of composition of the original text.

Тарих

Мәтіндік сын екі мың жылдан астам уақыттан бері филология ғылымының бір саласы ретінде қолданылып келеді. Ертедегі мәтіндік сыншылар, әсіресе б.з.б. соңғы екі ғасырындағы елліндік Александрия кітапханаларының қызметкерлері, ежелгі еңбектерді сақтаумен айналысты, және бұл орта ғасырлар мен баспахананың пайда болуымен қатар, жаңа дәуірге дейін жалғасты. Мәтіндік сын – Ренессанс дәуіріндегі көптеген гуманистердің жұмысының маңызды бір бөлігі болды, мысалы, Дезидерий Эразм грек тіліндегі Жаңа Өсиетті өңдеп, кейін Textus Receptus деп аталған нұсқаны жасады. Италияда Петрарка және Поджио Браччолини сияқты ғалымдар көптеген латын қолжазбаларын жинап, редакциялады, ал мәтіндік жағдайға назар аудару арқылы сыншылдық зерттеулерге жаңа серпіліс берілді, мысалы, Лоренцо Валланың Константиннің сыйлықтары туралы еңбегінде. Киелі кітаптар мен грек трагедиялары сияқты көптеген ежелгі шығармалар жүздеген данада сақталған, және әр дананың түпнұсқамен байланысы белгісіз болуы мүмкін. Тексттанушылар ғасырлар бойы қай дереккөздер түпнұсқаға ең жақын, демек, сол дереккөздердегі қай оқу дұрыс екені туралы пікірталас жүргізіп келеді. Грек пьесаларының бір түпнұсқасы болған деп есептелсе де, кейбір Киелі кітаптардың, мысалы, Евангелияның бір түпнұсқасы болды ма, жоқ па деген мәселе де талқыланды. 1972 жылы Сана қолжазбаларының табылуынан кейін Құранға мәтіндік сын қағидаларын қолдануға қызығушылық артты, бұл қолжазбалар VII-VIII ғасырларға жататын болуы мүмкін. Ағылшын тілінде Уильям Шекспирдің шығармалары мәтіндік сын үшін өте құнарлы аймақ болды, себебі берілген мәтіндерде айтарлықтай өзгерістер бар, сондай-ақ оның шығармаларының жоғары сапалы басылымдарын шығаруға жұмсалатын күш-жігер мен шығындар лайықты деп есептелді. Мәтіндік сын қағидалары, бастапқыда ежелгі еңбектер мен Киелі кітаптар үшін, сондай-ақ ағылшын-американдық түптекс мәтін редакциясы үшін, Шекспир үшін әзірленгенімен, көптеген шығармаларға қолданылды. Ежелгі Месопотамия мен Египеттен бастап ХХ ғасырға дейінгі шамамен бес мың жылдық кезеңді қамтитын мәтіндік сын.

Textual criticism has been practiced for over two thousand years, as one of the philological arts. Early textual critics, especially the librarians of Hellenistic Alexandria in the last two centuries BC, were concerned with preserving the works of antiquity, and this continued through the Middle Ages into the early modern period and the invention of the printing press. Textual criticism was an important aspect of the work of many Renaissance humanists, such as Desiderius Erasmus, who edited the Greek New Testament, creating what developed as the Textus Receptus. In Italy, scholars such as Petrarch and Poggio Bracciolini collected and edited many Latin manuscripts, while a new spirit of critical enquiry was boosted by the attention to textual states, for example in the work of Lorenzo Valla on the purported Donation of Constantine. Many ancient works, such as the Bible and the Greek tragedies, survive in hundreds of copies, and the relationship of each copy to the original may be unclear. Textual scholars have debated for centuries which sources are most closely derived from the original, hence which readings in those sources are correct. Although texts such as Greek plays presumably had one original, the question of whether some biblical books, like the Gospels, ever had just one original has been discussed. Interest in applying textual criticism to the Quran has also developed after the discovery of the Sana'a manuscripts in 1972, which possibly date back to the seventh to eighth centuries. In the English language, the works of William Shakespeare have been a particularly fertile ground for textual criticism—both because the texts, as transmitted, contain a considerable amount of variation, and because the effort and expense of producing superior editions of his works have always been widely viewed as worthwhile. The principles of textual criticism, although originally developed and refined for works of antiquity and the Bible, and, for Anglo American Copy Text editing, Shakespeare, have been applied to many works, from (near )contemporary texts to the earliest known written documents. Ranging from ancient Mesopotamia and Egypt to the twentieth century, textual criticism covers a period of about five millennia.

Процесс

Арзан механикалық баспаға дейін әдебиет қолмен көшіріліп, көшірушілер көптеген өзгерістер енгізді. Баспа өнерінің пайда болуымен жазушы мамандығының қажеттілігі азайды. Баспа басылымдары қолмен көшіру кезінде туындауы мүмкін өзгерістердің көбеюіне оңай бейім болмаса да, автордың қолжазбасынан ауытқуларға толыққанды қарсы тұра алмайды. Жазушының түпнұсқасын дұрыс көшірмеудің орнына, композитор немесе баспахана шығарманы қолжазбадан өзгеше оқи немесе жинақтай алады. Әр көшіруші немесе баспагер әртүрлі қателіктер жасағандықтан, жоғалған түпнұсқаны қайта құруға көбінесе көптеген дереккөздерден алынған нұсқаларды таңдау көмектеседі. Көптеген дереккөздерден алынған мәтін эклектикалық деп аталады. Осы тәсілге қарамастан, кейбір мәтіндік сыншылар бірнеше дереккөзден алынған нұсқаларды біріктірмей, ең жақсы сақталған мәтінді анықтауға ұмтылады. Бір түпнұсқа мәтіннің әртүрлі құжаттарын немесе "куәгерлерін" салыстырғанда байқалатын айырмашылықтар нұсқалық оқулар деп аталады, немесе жай ғана нұсқалар. Автордың түпнұсқалық жұмысының қай нұсқасы екенін анықтау әрқашан оңай емес. Мәтіндік сын процесі әр нұсқаның мәтінге қалай енгенін түсіндіруге тырысады, қателік (көшіру немесе жіберу) немесе мақсатты түрде (үйлестіру немесе цензура) жасалған өзгеріс болуы мүмкін, себебі көшірушілер немесе редакторлар түпнұсқа автордың мәтінін көшірген. Сондықтан мәтіндік сыншының міндеті – түпнұсқаға ең жақын сындық мәтінді немесе сындық басылымды құру үшін ең жақын емес нұсқаларды жою. Сонымен қатар, сындық мәтін нұсқалық оқуларды көрсетуі керек, сондықтан сындық басылымды оқитын адамға сақталған куәгерлердің қалпына келтірілген түпнұсқаға қатынасы түсінікті болуы керек. Сындық мәтінді анықтау кезінде мәтіндік сыншы "сыртқы" дәлелдерді (әрбір куәгердің жасы, шығу тегі және байланысы) және "ішкі" немесе "физикалық" факторларды (автор мен көшірушілер немесе баспагерлер нені істеген болуы мүмкін) ескереді. Мәтіннің барлық белгілі нұсқаларын жинау вариорум деп аталады, яғни мәтіндік сынның жұмысы, онда барлық өзгерістер мен түзетулер қатар орналастырылып, оқырман мәтінді жариялауға дайындау кезінде мәтіндік шешімдер қалай қабылданғанын байқауға мүмкіндік береді. Киелі кітап пен Уильям Шекспирдің шығармалары жиі вариумдық басылымдардың нысаны болған, бірақ осы әдістер Уолт Уитменнің «Шөп жапырақтары» және Эдвард Фицджеральдтың прозалық жазбалары сияқты көптеген басқа шығармаларға азырақ қолданылған. Іс жүзінде, қолжазба деректеріне сілтеме жасау бірнеше әдістемелердің кез келгенін білдіреді. Ең дұрысы, бірақ ең қымбаты – қолжазбаның өзін физикалық түрде тексеру; әйтпесе, жарияланған фотосуреттер немесе факсимильді басылымдар тексерілуі мүмкін. Бұл әдіс палеографиялық талдауды – қолжазбаны, толық емес әріптерді және тіпті олқылықтарды анықтауды қамтиды. Көбінесе, бұл палеографиялық жұмысты орындаған қолжазбалардың басылымдарына жүгіну жеткілікті.

Before inexpensive mechanical printing, literature was copied by hand, and many variations were introduced by copyists. The age of printing made the scribal profession effectively redundant. Printed editions, while less susceptible to the proliferation of variations likely to arise during manual transmission, are nonetheless not immune to introducing variations from an author's autograph. Instead of a scribe miscopying his source, a compositor or a printing shop may read or typeset a work in a way that differs from the autograph. Since each scribe or printer commits different errors, reconstruction of the lost original is often aided by a selection of readings taken from many sources. An edited text that draws from multiple sources is said to be eclectic. In contrast to this approach, some textual critics prefer to identify the single best surviving text, and not to combine readings from multiple sources. When comparing different documents, or "witnesses", of a single, original text, the observed differences are called variant readings, or simply variants or readings. It is not always apparent which single variant represents the author's original work. The process of textual criticism seeks to explain how each variant may have entered the text, either by accident (duplication or omission) or intention (harmonization or censorship), as scribes or supervisors transmitted the original author's text by copying it. The textual critic's task, therefore, is to sort through the variants, eliminating those most likely to be un original, hence establishing a critical text, or critical edition, that is intended to best approximate the original. At the same time, the critical text should document variant readings, so the relation of extant witnesses to the reconstructed original is apparent to a reader of the critical edition. In establishing the critical text, the textual critic considers both "external" evidence (the age, provenance, and affiliation of each witness) and "internal" or "physical" considerations (what the author and scribes, or printers, were likely to have done). The collation of all known variants of a text is referred to as a variorum, namely a work of textual criticism whereby all variations and emendations are set side by side so that a reader can track how textual decisions have been made in the preparation of a text for publication. The Bible and the works of William Shakespeare have often been the subjects of variorum editions, although the same techniques have been applied with less frequency to many other works, such as Walt Whitman's Leaves of Grass,
and the prose writings of Edward Fitzgerald. In practice, citation of manuscript evidence implies any of several methodologies. The ideal, but most costly, method is physical inspection of the manuscript itself; alternatively, published photographs or facsimile editions may be inspected. This method involves paleographical analysis—interpretation of handwriting, incomplete letters and even reconstruction of lacunae. More typically, editions of manuscripts are consulted, which have done this paleographical work already.

Эклектизм

Эклектизм – белгілі бір түпнұсқаға қатысты кең ауқымды куәгерлермен кеңесу тәжірибесі. Бұл тәжірибе, қаншалықты тәуелсіз тарату тарихы болса, соғұрлым бірдей қателерді қайталау ықтималдығы төмен болады деген қағидаға негізделген. Бірінің жібергенін екіншісі сақтап қалуы мүмкін, ал бірінің қосқанын екіншісі қоспауы ықтимал. Эклектизм куәгерлер арасындағы айырмашылықтардың куәлігіне сүйене отырып, түпнұсқа мәтінге қатысты қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Эклектикалық оқулар әдетте әрбір оқуға куәлік ететін куәгерлердің санын көрсетеді. Көпшілік куәгерлер қолдаған оқу жиірек таңдалып алынса да, бұл автоматты түрде орындалмайды. Мысалы, Шекспир пьесасының екінші басылымында екі басылым арасында болған оқиғаға сілтеме жасайтын қосымша болуы мүмкін. Кейінгі қолжазбалардың көпшілігінде бұл қосымша болғанмен, мәтіндік сыншылар түпнұсқаны қосымшасыз қалпына келтіруі мүмкін. Нәтижесінде, көптеген куәгерлерден алынған оқуларды қамтитын мәтін пайда болады. Бұл нақты бір қолжазбаның көшірмесі емес және қолжазбалардың көпшілігінен өзгеше болуы мүмкін. Таза эклектикалық тәсілде, ешбір куәгер теориялық тұрғыдан басымдыққа ие емес. Керісінше, сыншы жеке куәгерлер туралы сыртқы және ішкі куәліктерге сүйене отырып пікір қалыптастырады. 19 ғасырдың ортасынан бері, бір қолжазбаға априорлық бейімділік жоқ эклектизм, Жаңа Өсиеттің грек мәтінін өңдеудің басым әдісі болып табылады (қазіргі уақытта Біріккен Киелі кітап қоғамы, 5-ші басылым және Nestle Åland, 28-ші басылым). Дегенмен, ең көне қолжазбалар Александриялық мәтін типіне жатады және олар ең жоғары бағаланады, ал сындық мәтін Александриялық сипатқа ие.

Сыртқы дәлелдемелер

Сыртқы дәлелдер – әрбір куәгердің, оның жасалған күні, көзі және басқа белгілі куәгерлермен байланысы туралы мәліметтер. Сынаушылар көбінесе ең ерте куәгерлер қолдайтын нұсқаларды артық көреді. Қателер жиналуға бейім болғандықтан, ескі қолжазбаларда қателердің аз болуы тиіс. Сондай-ақ, көптеген куәгерлер қолдайтын нұсқалар әдетте артықшылыққа ие, себебі олардың кездейсоқ қателерге немесе жеке пікірге негізделген болу ықтималдығы төмен. Осы себептерге байланысты, географиялық жағынан әртүрлі куәгерлерге де басымдық беріледі. Кейбір қолжазбалар жасалу кезінде ерекше сақтық танылғанын көрсетеді, мысалы, шеттерінде баламалы нұсқаларды көрсету арқылы, ағымдағы көшірме жасау үшін бірнеше алдыңғы көшірмелер (үлгілер) пайдаланылғанын көрсетеді. Басқа жағдайлар тең болғанда, олар ең сенімді куәгерлер болып табылады. Тексттік сыншының рөлі осы негізгі критерийлер қақтығыс тудырғанда қажет. Мысалы, ерте көшірмелердің саны көбінесе аз, ал кейінгі көшірмелердің саны көп болады. Тексттік сыншы осы критерийлерді теңестіруге тырысады, түпнұсқа мәтінді анықтау үшін жұмыс істейді. Тағы да көптеген күрделі мәселелер бар. Мысалы, белгілі бір жазушының немесе белгілі бір кезеңнің қалыпты тәжірибесінен өзгеше нұсқалар сенімдірек деп есептелуі мүмкін, өйткені жазушы өздігінен қалыпты тәжірибеден ауытқуы қиын.

Ішкі дәлелдемелер

Ішкі дәлелдер – құжаттың физикалық ерекшеліктеріне тәуелсіз, мәтіннің өзінен туындайтын дәлелдер. Қай нұсқаның түпнұсқа екенін анықтау үшін түрлі факторлар қарастырылуы мүмкін. Кейде мұндай факторлар бір-бірімен қайшы келуі мүмкін. Жазушылардың тағы бір жиі кездесетін қатесі – гомоиотелеутон, яғни "ұқсас аяқталулар". Гомоиотелеутон екі сөздің/фразаның/жолдың бірдей әріптер тізбегімен аяқталуында көрінеді. Жазушы біріншісін көшіріп болған соң, арадағы сөздерді жіберіп, екіншісіне секіріп өтеді. Гомоиоархе – екі жолдың басы ұқсас болғанда көздің қате жіберуі. Сыншы автордың басқа да шығармаларын қарастырып, оның стиліне сәйкес келетін сөздер мен грамматикалық құрылымдарды анықтай алады. Ішкі дәлелдерді бағалау сыншыға жеке қолжазбалардың сенімділігін бағалауға қажетті ақпаратты да ұсынады. Осылайша, ішкі және сыртқы дәлелдерді қарастыру өзара байланысты. Барлық қатысты факторларды ескергеннен кейін, мәтіндік сыншы басқа нұсқалардың қалай пайда болғанын ең жақсы түсіндіретін нұсқаны іздейді. Міне, осы нұсқа түпнұсқа болуы мүмкін ең ықтимал үміткер болып табылады.

Мәтіндік сынның канондары

Әртүрлі ғалымдар мәтіннің ең жақсы оқылуын анықтау үшін сыншының пікірін басшылыққа алуға арналған мәтіндік сынның нұсқауларын немесе канондарын жасады. Осы саладағы алғашқылардың бірі Иоганн Альбрехт Бенгель (1687–1752) болды, ол 1734 жылы грек тіліндегі Жаңа Ғаһидатты жариялады. Оның түсіндірмесінде ол “Proclivi scriptioni praestat ardua” (“қиын оқылатын нұсқа артықшылыққа ие”) қағидасын орнатып, бекітті. Иоганн Якоб Грисбах (1745–1812) Жаңа Ғаһидаттың бірнеше басылымдарын шығарды. 1796 жылғы басылымында ол он бес маңызды қағиданы жариялады. Олардың арасында Бенгельдің “Lectio difficilior potior” (“қиын оқылатын нұсқа жақсы”) қағидасының бір түрі болды. Тағы бір қағида “Lectio brevior praeferenda” (“қысқа оқылатын нұсқа жақсы”) деп аталды, ол жазушылардың жоюдан гөрі қосуға бейім екендігі туралы идеяға негізделген. Бұл қағиданы сынсыз қолдануға болмайды, себебі жазушылар материалды қатесіз жоғалтып алуы мүмкін. Брук Фосс Уэсткотт (1825–1901) және Фентон Хорт (1828–1892) 1881 жылы грек тілінде Жаңа Ғаһидаттың басылымын жариялады. Олар Бенгельдің қағидасының нұсқасын қоса алғанда, тоғыз маңызды қағида ұсынды: “Қиындықтарды жоюға ұмтылған нұсқаның түпнұсқа болу ықтималдығы төмен”. Олар сондай-ақ “Нұсқалардың қолдау көрсететін куәгерлерінің саны емес, сапасы бойынша мақұлданады немесе қабылданбайды” және “Басқа нұсқалардың болуын ең дұрыс түсіндіретін нұсқа артықшылыққа ие” деп мәлімдеді. Бұл қағидалардың көптегені, бастапқыда Киелі кітаптардың мәтіндік сыны үшін жасалған болса да, берілу кезінде қателерге ұшырауға бейім кез келген мәтінге кеңінен қолданылуы мүмкін.

Эклектизмнің шектеулері

Сын-пікірдің қағидалары түсіндіруге өте осал және кейде бір-бірімен қайшы келетіндіктен, олар мәтіндік сыншының эстетикалық немесе діни мақсатына сай нәтижені дәлелдеу үшін қолданылуы мүмкін. 19 ғасырдан бастап ғалымдар редакторлық шешімдерді бағыттау үшін қатаң әдістер іздестірді. Стемматика және түптезетін мәтін редактурасы – екеуі де эклектикалық, себебі олар редакторға бірнеше дереккөздерден нұсқаларды таңдауға рұқсат береді, бірақ «объективті» өлшемдер бойынша ең жақсы деп саналатын бір немесе бірнеше куәгерді анықтау арқылы субъективтілікті азайтуға тырысты. Қолданылған дереккөздердің, баламалы нұсқалардың көрсетілуі, сондай-ақ түпнұсқа мәтін мен кескіндерді пайдалану оқырмандар мен басқа сыншыларға сыншының зерттеу тереңдігін белгілі бір деңгейде анықтауға және олардың жұмысын тәуелсіз тексеруге көмектеседі.

Шолу

Стемматика немесе стемматология – мәтіндік сынапқа қатысты қатаң тәсіл. Карл Лахманн (1793–1851) бұл әдістің танымал болуына үлкен үлес қосты, бірақ оны өзі ойлап тапқан жоқ. Әдіс атауын stemma сөзінен алған. Көне грек тіліндегі στέμματα және классикалық латын тіліндегі stemmata сөздері «туыстық ағаштар» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Бұл нақты мағына сақталған куәгерлердің (мәтін нұсқаларының) арақатынастарын көрсетеді (осындай туыстық ағаштың алғашқы белгілі мысалы, аты болмаса да, 1827 жылға дейін жетеді). Туыстық ағаш кладограмма деп те аталады. Әдіс «құрамындағы қателіктердің ортақтығы – тектік байланыстың болуын білдіреді» деген қағида бойынша жұмыс істейді. Яғни, егер екі мәтін нұсқасында бірнеше ортақ қателіктер болса, олардың ортақ аралық көзден шыққандығын болжауға болады, ол гипархетип деп аталады. Жоғалған аралық көздердің арақатынастары да сол тәсілмен анықталады, нәтижесінде барлық қолжазбалар біртұтас архетиптен тараған туыстық ағашқа (stemma codicum) орналасады. Стемманы құру процесі рецензия немесе латын тілінде recensio деп аталады. Стемманы аяқтағаннан кейін сыншы келесі қадамға көшеді, ол таңдау немесе selectio деп аталады, онда архетиптің мәтіні архетипке ең жақын гипархетиптердің нұсқаларын салыстырып, ең жақсыларын таңдау арқылы анықталады. Егер бір оқу ағаштың бір деңгейінде екіншісінен жиірек кездессе, онда басым оқу таңдалады. Егер екі бәсекелес оқу бірдей жиілікпен кездессе, редактор дұрыс оқуды таңдау үшін өз пікірін пайдаланады. Selectio-дан кейін мәтінде қателер қалуы мүмкін, себебі кейбір жерлерде ешбір көз дұрыс оқуын сақтап қалмаған болуы мүмкін. Сынап талдау немесе examinatio кезеңі бұрмалаушылықтарды табу үшін қолданылады. Егер редактор мәтіннің бұзылғандығын анықтаса, ол «түзету» немесе emendatio (кейде divinatio деп те аталады) процесі арқылы түзетіледі. Кез келген дереккөздермен расталмаған түзетулер кейде болжамдық түзетулер деп аталады. Selectio процесі эклектикалық мәтіндік сынапқа ұқсас, бірақ ол гипотетикалық гипархетиптердің шектеулі жиынтығына қолданылады. Examinatio және emendatio кезеңдері мәтіннің көшірмесін өңдеуге ұқсас. Шындығында, басқа тәсілдерді де стемматиканың ерекше жағдайлары ретінде қарастыруға болады, онда мәтіннің нақты туыстық тарихын анықтау мүмкін болмайды, тек шамамен бағалауға болады. Егер бір қолжазба ең жақсы мәтін болып көрінсе, онда мәтіннің көшірмесін өңдеу орынды, ал егер қолжазбалар тобы жақсы болса, онда сол топқа эклектикалық тәсіл қолдану тиімді. Грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің Ходжес-Фарстад басылымы кейбір бөліктерде стемматиканы қолдануға тырысады.

Stemmatics or stemmatology is a rigorous approach to textual criticism. Karl Lachmann (1793–1851) greatly contributed to making this method famous, even though he did not invent it. The method takes its name from the word stemma. The Ancient Greek word στέμματα and its loanword in classical Latin stemmata may refer to "family trees". This specific meaning shows the relationships of the surviving witnesses (the first known example of such a stemma, albeit without the name, dates from 1827). The family tree is also referred to as a cladogram. The method works from the principle that "community of error implies community of origin". That is, if two witnesses have a number of errors in common, it may be presumed that they were derived from a common intermediate source, called a hyparchetype. Relations between the lost intermediates are determined by the same process, placing all extant manuscripts in a family tree or stemma codicum descended from a single archetype. The process of constructing the stemma is called recension, or the Latin recensio. Having completed the stemma, the critic proceeds to the next step, called selection or selectio, where the text of the archetype is determined by examining variants from the closest hyparchetypes to the archetype and selecting the best ones. If one reading occurs more often than another at the same level of the tree, then the dominant reading is selected. If two competing readings occur equally often, then the editor uses judgment to select the correct reading. After selectio, the text may still contain errors, since there may be passages where no source preserves the correct reading. The step of examination, or examinatio is applied to find corruptions. Where the editor concludes that the text is corrupt, it is corrected by a process called "emendation", or emendatio (also sometimes called divinatio). Emendations not supported by any known source are sometimes called conjectural emendations. The process of selectio resembles eclectic textual criticism, but applied to a restricted set of hypothetical hyparchetypes. The steps of examinatio and emendatio resemble copy text editing. In fact, the other techniques can be seen as special cases of stemmatics in which a rigorous family history of the text cannot be determined but only approximated. If it seems that one manuscript is by far the best text, then copy text editing is appropriate, and if it seems that a group of manuscripts are good, then eclecticism on that group would be proper. The Hodges–Farstad edition of the Greek New Testament attempts to use stemmatics for some portions.

Филогенетика

Филогенетика – биологиядан алынған әдіс, оны бастапқыда Вилли Хенниг филогенетикалық систематика деп атаған. Биологияда бұл әдіс әртүрлі түрлердің эволюциялық байланыстарын анықтау үшін қолданылады. Тексттік сынға қолданғанда, бірнеше түрлі куәгерлердің мәтіні компьютерге енгізілуі мүмкін, ол олардың арасындағы барлық айырмашылықтарды тіркеп алады немесе қолданыстағы аппараттан алынуы мүмкін. Содан кейін қолжазбалар олардың ортақ ерекшеліктеріне сәйкес топтастырылады. Филогенетика мен дәстүрлі статистикалық талдаудың арасындағы айырмашылық мынада: қолжазбаларды олардың жалпы ұқсастығына қарай шамамен топтарға бөлудің орнына, филогенетика олардың тармақталған туыстық ағаштың бөлігі екенін қарастырады және олардың арасындағы қатынастарды анықтау үшін осы болжамды пайдаланады. Бұл оны стематикаға автоматтандырылған тәсілге ұқсатады. Бірақ, егер айырмашылықтар болса, компьютер қай оқылымның түпнұсқа мәтінге жақын екенін анықтауға тырыспайды, сондықтан ағаштың қай тармағы "тамыр" екенін – яғни, қай қолжазба дәстүрі түпнұсқаға ең жақын екенін көрсетпейді. Бұл мақсатта басқа да дәлелдер қолданылуы керек. Филогенетика мәтіндік сын сияқты бір қиындыққа тап болады: ата-бабаның тікелей көшірмесі (немесе қате көшірмесі) арқылы емес, ұрпақтарында белгілі бір ерекшеліктердің пайда болуы, мысалы, жазушы екі немесе одан да көп түрлі қолжазбалардан оқылымдарды біріктіргенде ("зарарлану"). Дәл осы құбылыс тірі организмдерде де кеңінен кездеседі, атап айтқанда бактериялар арасында көлденең гендер беру (немесе бүйірлік гендер беру) және генетикалық рекомбинация сияқты жағдайларда. Бұл проблемаларды шешудің әртүрлі әдістерін тірі организмдер мен мәтіндік дәстүрлерде қолдану мүмкіндігін зерттеу перспективалы зерттеу саласы болып табылады. Биологияда қолдану үшін жасалған бағдарламалық қамтамасыз ету мәтіндік сынға сәтті қолданылды; мысалы, Кентербери ертегілері жобасы оны 84 сақталған қолжазба мен Кентербери ертегілерінің төрт алғашқы басылымдары арасындағы байланысты анықтау үшін пайдаланады. Шоудың Дантенің «Құдай комедиясы» басылымы филогенетикалық және дәстүрлі әдістерді Данте мәтінінің жеті ерте куәгерлері арасындағы қатынастарды жан-жақты зерттеуде біріктіреді.

Phylogenetics is a technique borrowed from biology, where it was originally named phylogenetic systematics by Willi Hennig. In biology, the technique is used to determine the evolutionary relationships between different species. In its application in textual criticism, the text of a number of different witnesses may be entered into a computer, which records all the differences between them, or derived from an existing apparatus. The manuscripts are then grouped according to their shared characteristics. The difference between phylogenetics and more traditional forms of statistical analysis is that, rather than simply arranging the manuscripts into rough groupings according to their overall similarity, phylogenetics assumes that they are part of a branching family tree and uses that assumption to derive relationships between them. This makes it more like an automated approach to stemmatics. However, where there is a difference, the computer does not attempt to decide which reading is closer to the original text, and so does not indicate which branch of the tree is the "root"—which manuscript tradition is closest to the original. Other types of evidence must be used for that purpose. Phylogenetics faces the same difficulty as textual criticism: the appearance of characteristics in descendants of an ancestor other than by direct copying (or miscopying) of the ancestor, for example where a scribe combines readings from two or more different manuscripts ("contamination"). The same phenomenon is widely present among living organisms, as instances of horizontal gene transfer (or lateral gene transfer) and genetic recombination, particularly among bacteria. Further exploration of the applicability of the different methods for coping with these problems across both living organisms and textual traditions is a promising area of study. Software developed for use in biology has been applied successfully to textual criticism; for example, it is being used by the Canterbury Tales Project to determine the relationship between the 84 surviving manuscripts and four early printed editions of The Canterbury Tales. Shaw's edition of Dante's Commedia uses phylogenetic and traditional methods alongside each other in a comprehensive exploration of relations among seven early witnesses to Dante's text.

Шектеулер мен сын

Стемматикалық әдіс әрбір куә бір және жалғыз алдыңғысынан туындаған деп қарастырады. Егер жазушы көшірме жасағанда бірнеше дереккөзді пайдаланса, онда жаңа көшірме туыстық ағаштың нақты бір тармағына жатпайды. Стемматикалық әдіс бойынша, бірнеше дереккөзден алынған қолжазба «бұзылған» деп есептеледі. Әдіс сондай-ақ, жазушылар жаңа қателер жасайды, ал алдыңғыларының қателерін түзеуге тырыспайды деген тұжырымды қабылдайды. Егер жазушы мәтінді жетілдірсе, онда ол «жетілдірілген» деп аталады, бірақ «жетілдіру» құжаттың басқа куәгерлермен байланысын жасырып, әдістің тиімділігін төмендетіп, қолжазбаны стеммада дұрыс орналастыруды қиындатады. Стемматикалық әдіс мәтілдік сыншыдан қолжазбаларды қателіктерінің ұқсастығы бойынша топтастыруды талап етеді. Сондықтан, сыншы қате оқылымдарды дұрыс оқылымдардан ажырата білуі керек. Бұл тұжырым жиі сыналып келді. У.У. Грег былай деп атап көрсетті: «Жазушы қателік жасаса, міндетті түрде мағынасыз нәрсе жасайды деген пікір негізсіз». Франц Антон Книтель теологиядағы дәстүрлі көзқарасты қорғап, қазіргі заманғы мәтілдік сынға қарсы болды. Ол Перикопа Адультерае (Жохан 7:53–8:11), Кома Йоханнеум (1 Жохан 5:7) және Флавиан куәлігінің (Testimonium Flavianum) шынайылығын қорғады. Оның сөзіне қарағанда, Эразм өзінің Novum Instrumentum omne еңбегінде грамматикалық ерекшеліктерге байланысты Кодекс Монфортианустан Comma-ны қоспаған, бірақ Комплутенс полиглоттасын пайдаланған. Оның пікірінше, Comma Тертуллианға белгілі болған. Стемматикалық әдістің соңғы қадамы – emendatio, кейде «болжамдық түзету» деп те аталады. Бірақ шындығында, сыншы процестің әр кезеңінде болжамдарды қолданады. Редакциялық шешімдерді азайтуға бағытталған әдістің кейбір ережелері міндетті түрде дұрыс нәтиже бермейді. Мысалы, ағаштың бір деңгейінде екіден астам куә болған жағдайда, сыншы әдетте басым оқылымды таңдайды. Алайда, белгілі бір оқылымды ұсынатын куәгерлердің көптігі кездейсоқ болуы мүмкін. Аз кездесетін, бірақ ықтимал оқылым дұрыс болуы да мүмкін. Соңында, стемматикалық әдіс барлық сақталған куәгерлердің бір түпнұсқадан алынғандығын, тіпті ол алыс болса да, қарастырады. Бұл әдіс түпнұсқа авторы өзінің еңбегін қайта қарастырған болуы және мәтін әртүрлі уақытта бірнеше беделді нұсқада болған болуы мүмкін екенін ескермейді.

The stemmatic method assumes that each witness is derived from one, and only one, predecessor. If a scribe refers to more than one source when creating her or his copy, then the new copy will not clearly fall into a single branch of the family tree. In the stemmatic method, a manuscript that is derived from more than one source is said to be contaminated. The method also assumes that scribes only make new errorsthey do not attempt to correct the errors of their predecessors. When a text has been improved by the scribe, it is said to be sophisticated, but "sophistication" impairs the method by obscuring a document's relationship to other witnesses, and making it more difficult to place the manuscript correctly in the stemma. The stemmatic method requires the textual critic to group manuscripts by commonality of error. It is required, therefore, that the critic can distinguish erroneous readings from correct ones. This assumption has often come under attack. W. W. Greg noted: "That if a scribe makes a mistake he will inevitably produce nonsense is the tacit and wholly unwarranted assumption." Franz Anton Knittel defended the traditional point of view in theology and was against the modern textual criticism. He defended an authenticity of the Pericopa Adulterae (John 7:53–8:11), Comma Johanneum (1 John 5:7), and Testimonium Flavianum. According to him, Erasmus in his Novum Instrumentum omne did not incorporate the Comma from Codex Montfortianus, because of grammar differences, but used Complutensian Polyglotta. According to him, the Comma was known for Tertullian. The stemmatic method's final step is emendatio, also sometimes referred to as "conjectural emendation". But, in fact, the critic employs conjecture at every step of the process. Some of the method's rules that are designed to reduce the exercise of editorial judgment do not necessarily produce the correct result. For example, where there are more than two witnesses at the same level of the tree, normally the critic will select the dominant reading. However, it may be no more than fortuitous that more witnesses have survived that present a particular reading. A plausible reading that occurs less often may, nevertheless, be the correct one. Lastly, the stemmatic method assumes that every extant witness is derived, however remotely, from a single source. It does not account for the possibility that the original author may have revised her or his work, and that the text could have existed at different times in more than one authoritative version.

Ең жақсы мәтін өңдеуі

Стемматикамен жұмыс істеген сыншы Джозеф Бедье (1864–1938) 1928 жылы осы әдіске қарсы шабуыл жасады. Ол ортағасырлық француз мәтіндерінің стемматикалық әдіспен шығарылған басылымдарын зерттеді және мәтіндік сыншылардың көбінесе тек екі тармаққа бөлінген бифид ағаштарын құрауға бейім екенін анықтады. Ол бұл нәтиже кездейсоқ туындамағанын және әдіс куәгерлердің нақты тарихына қарамастан екі бөлімді стеммаларды жасауға ұмтылатынын қорытты. Ол редакторлар екі тармақты ағаштарды бағалауға бейім екенін болжады, себебі бұл редакциялық шешімдер қабылдау мүмкіндігін арттырады (куәгерлер келіспеген жағдайда, «тепе-теңдікті бұзу» үшін үшінші тармақ болмайды). Ол сондай-ақ көптеген туындылар үшін бірнеше мүмкін стеммаларды ұсынуға болатынын атап өтті, бұл әдіс оның жақтастары айтқандай, қатаң немесе ғылыми емес екенін көрсетеді. Бедьедің стемматикалық әдіске деген күмәні оны одан толығымен бас тарту мүмкіндігін қарастыруға итермеледі. Стемматикаға балама ретінде Бедье «Ең жақсы мәтін» редакциялау әдісін ұсынды, онда редактор «жақсы» мәтіндік жағдайда деп бағалаған бір мәтіндік куәлік, айқын қателер үшін мүмкіндігінше азын түзетуге ұсынылады, ал қалған бөлігі өзгеріссіз қалдырылады. Бұл «Ең жақсы мәтін» басылымын негізінен құжаттық басылымға айналдырады. Мысалы, Эвгений Винавердің Малоридің «Артурдың өлімі» атты туындысының Винчестер қолжазбасының басылымын қарастыруға болады.

Көшірме мәтінін өңдеу

Мәтінді көшіру кезінде ғалым, көбінесе басқа куәгерлердің көмегімен, негізгі мәтіндегі қателерді түзетеді. Көбінесе негізгі мәтін мәтіннің ең көне қолжазбасынан таңдалады, бірақ баспаның алғашқы кезеңдерінде көшірме мәтіні қолда бар қолжазбадан жасалатын. Көшірме мәтін әдісін қолдана отырып, сыншы негізгі мәтінді зерделейді және негізгі мәтін сыншыға дұрыс емес көрінген жерлерге түзетулер (өзгертулер деп аталады) енгізеді. Мұны негізгі мәтінде мағынасыз жерлерді іздеу арқылы немесе басқа куәгерлердің мәтінінен жақсырақ оқылымды табу арқылы істеуге болады. Нақты шешім қабылдау қиын жағдайларда көбінесе көшірме мәтіннің пайдасына шешім қабылданады. Грек тіліндегі Жаңа Ұсыныстың алғашқы басылып шыққан нұсқасы осы әдіспен жасалған. Редактор Эразм Базельдегі доминикан монастырынан бір қолжазбаны таңдап, оның айқын қателерін басқа жергілікті қолжазбалармен салыстырып түзетті. Сондай-ақ, ағылшын тіліндегі "Түзетілген нұсқа" үшін негіз болған Весткотт пен Хорт мәтіні де көшірме мәтін әдісін қолданды, негізгі қолжазба ретінде Codex Vaticanus-ты пайдаланды.

Маккерроудың мәтіндік көшірме туралы түсінігі

1904 жылы Томас Нашидің еңбектерін басып шығарған кезде библиограф Рональд Б. Маккерроу «көшірме мәтін» терминін енгізді, оны «менің негізім ретінде әр нақты жағдайда қолданылатын мәтін» деп анықтады. Маккерроу стеммалық әдістің шектеулерін білген және ерекше сенімді деп саналатын бір мәтінді таңдап, содан кейін мәтін анық бұзылған жерлерінде ғана түзету жасаудың дұрыс екенін ойлады. Француз сыншысы Жозеф Бедье де стеммалық әдіске көңілі тоймады және редактор қол жетімді ең жақсы мәтінді таңдап, оны мүмкіндігінше аз түзету керек деген қорытындыға келді. Маккерроу әдісінде көшірме мәтіні міндетті түрде ең ерте мәтін болуы керек емес. Кейбір жағдайларда Маккерроу кейінірек туған куәгерді таңдайтын, «егер редактор белгілі бір мәтін басқаларына қарағанда кейінгі түзетулерді қамтиды деп ойлауға негіз болса, және сонымен бірге осы түзетулердің, немесе олардың кем дегенде бірінің авторы екеніне күмәндануға негіз болмаса, онда ол мәтінді қайта басып шығарудың негізі ретінде таңдаудан басқа амалы жоқ» деп атап өтті. 1939 жылы «Оксфорд Шекспирінің пролегоменаларында» Маккерроу осы тәсілге қатысты пікірін өзгертті, себебі ол кейінгі басылым, тіпті авторлық түзетулерді қамтыса да, «автордың түпнұсқа қолжазбасынан ең ерте басылымға қарағанда көбірек ауытқуы мүмкін» деп қорқады. Сондықтан дұрыс жол – «ең ерте ‘жақсы’ басылымды көшірме мәтін ретінде пайдаланып, алғашқы басылымнан автордың жасаған деп санайтын түзетулерді енгізу» екеніне келді. Бірақ редакторлардың өзбетінше шешімдер қабылдауынан сескенген Маккерроу кейінгі басылымда автордың маңызды түзетулері бар деген қорытындыға келген соң, «біз сол басылымның барлық өзгерістерін қабылдауымыз керек, тек анық қателер мен теріс қателерді естен шығармауымыз керек» деп мәлімдеді.

Грег Боуэрс Танселл

У. В. Грег өзінің түптекс мәтінінің қағидасын еңбектердің нақты басылымдарына қолдануға жетерлік уақыт көре алмады. Оның қағидасын Фредсон Бауэрс (1905–1991) қабылдап, оны едәуір кеңейтті. 1970 жылдардан бастап Г. Томас Танселл осы әдісті қорғауға белсенді түрде кірісіп, өзінің маңызды үлесін қосты. Бауэрс және Танселл қолданған Грегтің қағидасы "Грег–Бауэрс" немесе "Грег–Бауэрс–Танселл" әдісі деп белгілі болды.

Барлық кезеңдердің шығармаларына қолданылуы

1964 жылғы "XIX ғасырдағы американдық авторлардың ғылыми басылымдарының кейбір қағидалары" атты мақаласында Бауэрс: "Сэр Уолтер Грег ұсынған көшірме мәтін теориясы басымдыққа ие" деді. Бауэрстің "басымдығы" туралы айғағы Грегтің "Менің ниетім заң ережесін белгілеуден гөрі пікірталас тудыру" деген қарапайым мәлімдемесімен қарама-қайшы болды. Грег өзінің мысалдарымен шектеліп, ағылшын Ренессанс драмасын қарастырса, Боуэрс бұл оның біліктілігінің саласы екенін айтты. Боуэрс бұл қағиданың негіздемесін "авторы Шекспир, Драйден, Филдинг, Натаниел Хоторн немесе Стивен Крейн болсын, ең көп бөлшектерінде сенімді сындық мәтінді жасау үшін қазіге дейін ойлап табылған ең жұмыс істейтін редакциялық принцип" деп атады. Бұл принцип әдеби кезеңге қарамастан дұрыс. Автордың қолжазбасы сақталған туындылар үшін – Грег ескермеген жағдай – Бауэрс қолжазбаның көшірме мәтіні ретінде қызмет етуі керек деген қорытындыға келді. Натаниел Хоторн мысалын келтіре отырып, ол былай деді: Грегтің үлгісімен, редактор қолжазбадағы кез келген мәтінді басылған басылымдардан алынған, авторға сенімді түрде жатқызылатын сөздермен алмастыруы керек: "Әрине, редактор қолжазбаны жаңадан басып шығара алмайды және Хоторн түзету кезінде өзгерткен деп санайтын кез келген сөзді ауыстыруы тиіс".

Аппараттың пішімі

Бауэрс ғылыми басылымға қоса берілетін сындық аппараттың формасын анықтауда да маңызды рөл атқарды. Аппараттың мазмұнымен қатар, Бауэрс редакциялық материалды қосымшаларға жіберуге бағытталған қозғалысты ұйымдастырды, бұл сыншыл тұрғыдан бекітілген мәтінді "таза" қалдыруға, яғни редакторлық араласу белгілерінен босатуға мүмкіндік берді. Танселл осы тәсілдің себебін былай түсіндірді:

Кейбір сыншылар нақты мәтіндік басылымның өңделген мәтінге артық мән беріп, мәтіндік варианттарды пайдалану қиын қосымшаларға жіберіп, бекітілген мәтінге қажеттілігінен артық сенімділік білдіретініне сенімді. Шилингсбург атап көрсеткендей: "Ағылшыл тіліндегі ғылыми басылымдар көбінесе мәтін бетінің астында түсіндірмелер келтіреді, бұл "бекітілген" мәтінге қатысты қарапайымдылықты білдіреді және мәтіннің кем дегенде кейбір баламалы формаларына көбірек назар аударады".

МДҰ-ның CEAA және CSE

1963 жылы Американың қазіргі тілдер қауымдастығы (MLA) Америка авторларының басылымдары орталығын (CEAA) құрды. CEAA-ның редакциялық принциптері мен процедуралары туралы мәлімдемесі, алғаш рет 1967 жылы жарияланды, Грег-Боуэрс ұстанымын толық қабылдады. CEAA сарапшысы әр басылымды тексеріп, талаптарға сай келетін басылымдар ғана «Мақұлданған мәтін» деген мөрмен бекітілді. 1966 мен 1975 жылдар аралығында Орталық, Боуэрс анықтаған нұсқауларды (редакциялық аппарат құрылымын қоса алғанда) сақтауды талап ететін түрлі ғылыми редакциялық жобаларға Ұлттық гуманитарлық қордан 1,5 миллион доллардан астам қаржы бөлді. Дэвистің сөзіне сүйенсек, CEAA үйлестірген қаржы осы кезеңде университеттер, университеттердің баспалары және басқа да ұйымдардан түскен қаржыны есепке алғанда 6 миллион доллардан асты. 1976 жылы CEAA-ның орнына Ғылыми басылымдар орталығы (CSE) келді. Атаудың өзгеруі тек американдық авторлармен ғана айналыспай, қызмет аясын кеңейткенін көрсетті. Орталық сонымен қатар қаржы бөлу жөніндегі қызметін тоқтатты. Орталықтың соңғы нұсқаулықтарында (2003 ж.) нақты редакциялық процедуралар белгіленбеген.

Мормон кітабы

Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер Шіркеуі (LDS Church) Мормон кітабын негізгі анықтама ретінде пайдаланады. LDS мүшелері әдетте бұл кітапты нақты тарихи жазба деп санайды. Бұрын жарияланбаған кейбір зерттеулер жасалған болса да, Мормон кітабына нақты мәтіндік талдау 1970 жылдардың басында ғана жүргізілді. Сол кезде BYU профессоры Эллис Расмуссен мен оның әріптестерінен LDS Шіркеуі Киелі Жазбалардың жаңа басылымын дайындауды сұрады. Бұл жұмыстың бір бөлігі мәтінді цифрлық форматқа көшіру және қажетті түсіндірмелерді дайындау болды. Осы мақсатта Стэнли Р. Ларсон (Расмуссеннің аспиранты) Мормон кітабының қолжазбалары мен алғашқы басылымдарына қазіргі заманғы мәтіндік талдау стандарттарын қолдануға кірісті. Бұл оның 1974 жылы аяқтаған диссертациялық жобасы болды. Ларсон түпнұсқа қолжазбаны (Джозеф Смит хатшыларына диктантпен жазған) және баспагердің қолжазбасын (Оливер Каудери 1829–1830 жылдары баспагерге дайындаған көшірме) мұқият зерттеді, оларды Мормон кітабының бірінші, екінші және үшінші басылымдарымен салыстырып, уақыт өте келе қандай өзгерістер болғанын анықтады және қай нұсқаның түпнұсқа екенін бағалады. Ларсон өзінің ашқан құбылыстары туралы мағыналы мақалалар жинағын жариялады. Оның көптеген байқаулары Мормон кітабының 1981 жылғы LDS басылымына жақсарту ретінде енгізілді. 1979 жылы Калифорниядағы Ежелгі зерттеулер және мормондық зерттеулер қоры (FARMS) құрылғаннан кейін, Роберт Ф. Смит басқаратын топ Ларсонның жұмысын толыққанды қарастырып, Мормон кітабының сындық мәтінін жариялауға кірісті. Осылайша 1984 жылы 3 томдық "Мормон кітабының сындық мәтінінің" бірінші томын жариялаған FARMS сындық мәтін жобасы дүниеге келді. Бұл алғашқы басылымның үшінші томы 1987 жылы жарық көрді, бірақ одан кейін бүкіл жұмыстың екінші, қайта қарастырылған басылымы шықты, оған Йель университетінің докторанты Грант Харди, доктор Гордон К. Томассон, профессор Джон В. Уэлч (FARMS басшысы), профессор Роял Скоузен және тағы да көптеген адамдар кеңес берді. Дегенмен, бұл тек болашақтағы үлкен жобаның алғашқы қадамдары болды. 1988 жылы жобаның алғашқы кезеңі аяқталғаннан кейін профессор Скоузен FARMS Мормон кітабының сындық мәтіні жобасының редакторы және жетекшісі болды, ол Мормон кітабының түпнұсқа қолжазбасының әлі де шашыраңқы үзінділерін жинауға және басқа жағдайда оқылмайтын беттер мен үзінділерден жақсы оқылмалы нұсқаларды алу үшін жетілдірілген фотосурет техникаларын қолдануға кірісті. Ол сондай-ақ баспагердің қолжазбасын (Миссури штатының Индипенденс қаласындағы Мәсіхтің RLDS Шіркеуінің қауымына тиесілі) сияның немесе қарындаштың түрлерінің айырмашылықтарын мұқият зерттеді, оларды қашан және кім жасағандығын анықтау үшін. Ол сонымен қатар Мормон кітабының қазіргі уақытқа дейінгі әртүрлі басылымдарын салыстырып, уақыт өте келе қандай өзгерістерге ұшырағанын қарастырды. Бүгінгі күнге дейін профессор Скоузен түпнұсқа және баспагердің қолжазбаларының толық көшірмелерін, сондай-ақ мәтіндік нұсқалардың алты томдық талдауын жариялады. Мәтіннің тарихы және басылымдар мен қолжазбалардың толық электрондық жинағы (жобаның 3 және 5 томдары) әлі де дайындалып жатыр. Йель университеті бұл арада профессор Скоузеннің барлық зерттеулерін қамтитын Мормон кітабының басылымын шығарды.

The Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church) includes the Book of Mormon as a foundational reference. LDS members typically believe the book to be a literal historical record. Although some earlier unpublished studies had been prepared, not until the early 1970s was true textual criticism applied to the Book of Mormon. At that time BYU Professor Ellis Rasmussen and his associates were asked by the LDS Church to begin preparation for a new edition of the Holy Scriptures. One aspect of that effort entailed digitizing the text and preparing appropriate footnotes; another aspect required establishing the most dependable text. To that latter end, Stanley R. Larson (a Rasmussen graduate student) set about applying modern text critical standards to the manuscripts and early editions of the Book of Mormon as his thesis project—which he completed in 1974. To that end, Larson carefully examined the Original Manuscript (the one dictated by Joseph Smith to his scribes) and the Printer's Manuscript (the copy Oliver Cowdery prepared for the Printer in 1829–1830), and compared them with the first, second, and third editions of the Book of Mormon to determine what sort of changes had occurred over time and to make judgments as to which readings were the most original. Larson proceeded to publish a useful set of well argued articles on the phenomena which he had discovered. Many of his observations were included as improvements in the 1981 LDS edition of the Book of Mormon. By 1979, with the establishment of the Foundation for Ancient Research and Mormon Studies (FARMS) as a California non profit research institution, an effort led by Robert F. Smith began to take full account of Larson's work and to publish a Critical Text of the Book of Mormon. Thus was born the FARMS Critical Text Project which published the first volume of the 3 volume Book of Mormon Critical Text in 1984. The third volume of that first edition was published in 1987, but was already being superseded by a second, revised edition of the entire work, greatly aided through the advice and assistance of then Yale doctoral candidate Grant Hardy, Dr. Gordon C. Thomasson, Professor John W. Welch (the head of FARMS), Professor Royal Skousen, and others too numerous to mention here. However, these were merely preliminary steps to a far more exacting and all encompassing project. In 1988, with that preliminary phase of the project completed, Professor Skousen took over as editor and head of the FARMS Critical Text of the Book of Mormon Project and proceeded to gather still scattered fragments of the Original Manuscript of the Book of Mormon and to have advanced photographic techniques applied to obtain fine readings from otherwise unreadable pages and fragments. He also closely examined the Printer's Manuscript (owned by the Community of Christ—RLDS Church in Independence, Missouri) for differences in types of ink or pencil, in order to determine when and by whom they were made. He also collated the various editions of the Book of Mormon down to the present to see what sorts of changes have been made through time. Thus far, Professor Skousen has published complete transcripts of the Original and Printer's Manuscripts, as well as a six volume analysis of textual variants. Still in preparation are a history of the text, and a complete electronic collation of editions and manuscripts (volumes 3 and 5 of the Project, respectively). Yale University has in the meantime published an edition of the Book of Mormon which incorporates all aspects of Skousen's research.

Жаңа Келісім

Жаңа өсиеттің ерте мәтіндеріне 5800-ден астам грек қолжазбасы, 10 000-нан астам латын қолжазбасы және басқа да түрлі ежелгі тілдердегі 9300-ден астам қолжазба (оның ішінде сириялық, славян, эфиоп және армян тілдері) кіреді. Қолжазбаларда шамамен 300 000 мәтіндік вариант бар, олардың көпшілігі сөздердің реті мен басқа да салыстырмалы шағын өзгерістерді қамтиды. Вескотт пен Хорттың айтуынша:

Early New Testament texts include more than 5,800 Greek manuscripts, 10,000 Latin manuscripts and 9,300 manuscripts in various other ancient languages (including Syriac, Slavic, Ethiopic and Armenian). The manuscripts contain approximately 300,000 textual variants, most of them involving changes of word order and other comparative trivialities. As according to Wescott and Hort:

With regard to the great bulk of the words of the New Testament, as of most other ancient writings, there is no variation or other ground of doubt, and therefore no room for textual criticism The proportion of words virtually accepted on all hands as raised above doubt is very great, not less, on a rough computation, than seven eights of the whole. The remaining eighth therefore, formed in great part by changes of order and other comparative trivialities, constitutes the whole area of criticism. Since the 18th century, New Testament scholars have argued that textual variants have not affected doctrine. Professor D. A. Carson states: "nothing we believe to be doctrinally true, and nothing we are commanded to do, is in any way jeopardized by the variants. This is true for any textual tradition. The interpretation of individual passages may well be called in question; but never is a doctrine affected." The sheer number of witnesses presents unique difficulties, chiefly in that it makes stemmatics in many cases impossible, because many writers used two or more different manuscripts as sources. Consequently, New Testament textual critics have adopted eclecticism after sorting the witnesses into three major groups, called text types. the most common division distinguishes:

Text type DateCharacteristics Bible version The Alexandrian text type(also called the "Neutral Text" tradition; less frequently, the "Minority Text")2nd–4th centuries CE This family constitutes a group of early and well regarded texts, including Codex Vaticanus and Codex Sinaiticus. Most representatives of this tradition appear to come from around Alexandria, Egypt and from the Alexandrian Church. It contains readings that are often terse, shorter, somewhat rough, less harmonised, and generally more difficult. The family was once thought to result from a very carefully edited third century recension, but now is believed to be merely the result of a carefully controlled and supervised process of copying and transmission. It underlies most translations of the New Testament produced since 1900. NIV, NAB, NABRE, Douay, JB and NJB (albeit, with some reliance on the Byzantine text type), TNIV, NASB, RSV, ESV, EBR, NWT, LB, ASV, NC, GNB, CSBThe Western text type3rd–9th centuries CE Also a very early tradition, which comes from a wide geographical area stretching from North Africa to Italy and from Gaul to Syria. It occurs in Greek manuscripts and in the Latin translations used by the Western church. It is much less controlled than the Alexandrian family and its witnesses are seen to be more prone to paraphrase and other corruptions. It is sometimes called the Caesarean text type. Some New Testament scholars would argue that the Caesarean constitutes a distinct text type of its own. Vetus Latina The Byzantine text type; also, Koinē text type (also called "Majority Text")5th–16th centuries CEThis group comprises around 95% of all the manuscripts, the majority of which are comparatively very late in the tradition. It had become dominant at Constantinople from the fifth century on and was used throughout the Eastern Orthodox Church in the Byzantine Empire. It contains the most harmonistic readings, paraphrasing and significant additions, most of which are believed to be secondary readings. It underlies the Textus Receptus used for most Reformation era translations of the New Testament. Bible translations relying on the Textus Receptus which is close to the Byzantine text: KJV, NKJV, Tyndale, Coverdale, Geneva, Bishops' Bible, OSB

Жаңа өсиеттің көптеген сөздеріне, басқа да көне жазбалар сияқты, ешқандай өзгеріс немесе күмән тудырмайды, демек мәтіндік сынап қарауға қажеттілік жоқ. Барлық қолжазбаларда күмәнсіз деп қабылданған сөздердің үлесі өте үлкен, шамамен есептегенде, жеті сегізден кем емес. Сондықтан, реттілік пен басқа шағын өзгерістерден құралған қалған сегізінші бөлігі ғана сынаудың саласын құрайды. 18-шы ғасырдан бері Жаңа өсиетті зерттеушілер мәтіннің варианттары доктринаға әсер етпейді деп дәлелдеді. Профессор Д.А. Карсон былай дейді: «Біздің доктриналық тұрғыдан дұрыс деп санайтын еш нәрсеміз де, бізге бұйырылған еш нәрсе де, осы варианттардан қауіп көрмейді. Бұл кез келген мәтіндік дәстүрге қатысты. Жеке өлеңдердің түсіндірілуі күмәнді болуы мүмкін, бірақ доктринаға ешқашан әсер етпейді». Куәгерлердің көп саны ерекше қиындықтар тудырады, себебі көп жағдайда стемматиканы жүргізу мүмкін емес, өйткені көптеген авторлар екі немесе одан да көп түрлі қолжазбаларды бастапқы көз ретінде пайдаланған. Сондықтан Жаңа өсиеттің мәтіндік сыншылары куәліктерді үш негізгі топқа, яғни мәтін типтеріне бөліп, эклектизмді қабылдады. Ең көп таралған бөлініс:

Мәтін типі Мерзімі Ерекшеліктері Киелі кітап нұсқасы

Александриялық мәтін типі (сондай-ақ «Бейтарап мәтін» дәстүрі; сирек кездесетін «Азшылық мәтін») б.з. 2–4-ғасырлары. Бұл отбасы ерте және жақсы сақталған мәтіндер тобын құрайды, оның ішінде Codex Vaticanus және Codex Sinaiticus кіреді. Бұл дәстүрдің көпшілігі Александрия, Египет және Александрия шіркеуінен шыққан көрінеді. Онда көбінесе қысқа, лаконикалық, біршама дөрекі, үйлесімсіз және әдетте қиын оқылымдар кездеседі. Бұл отбасы үшінші ғасырдағы өте мұқият өңделген редакцияның нәтижесі деп есептелген, бірақ қазір тек мұқият бақыланатын көшіру және тарату процесінің нәтижесі деп саналады. 1900 жылдан бері жарық көрген Жаңа өсиеттің көптеген аудармаларының негізі болып табылады. NIV, NAB, NABRE, Douay, JB және NJB (бізанттық мәтін типіне аздап сүйенсе де), TNIV, NASB, RSV, ESV, EBR, NWT, LB, ASV, NC, GNB, CSB

Батыс мәтін типі б.з. 3–9-ғасырлары. Солтүстік Африкадан Италияға және Галлиядан Сирияға дейінгі кең географиялық аймақтан шыққан өте ерте дәстүр. Ол грек тіліндегі қолжазбаларда және Батыс шіркеуінің латын тіліндегі аудармаларында кездеседі. Бұл Александриялық отбасыға қарағанда әлдеқайда аз бақыланады және оның куәгерлері сөзбен және басқа да бұрмалауларға бейім. Кейде оны кесарейлік мәтін типі деп атайды. Жаңа өсиетті зерттеушілердің кейбіреулері кесарейлік мәтін типінің өзіндік мәтін екенін айтады. Vetus Latina

Византиялық мәтін типі; сондай-ақ, Koinē мәтін типі (сондай-ақ «Көпшілік мәтін») б.з. 5–16-ғасырлары. Бұл топ барлық қолжазбалардың шамамен 95% -ын құрайды, олардың көпшілігі дәстүрде салыстырмалы түрде кеш. Ол бесінші ғасырдан бастап Константинопольде басым болды және Византия империясындағы Шығыс православие шіркеуінде қолданылды. Онда ең үйлесімді оқулар, сөз тіркесімдері мен маңызды қосымшалар бар, олардың көпшілігі екінші реттік оқулар деп есептеледі. Бұл Реформация дәуіріндегі Жаңа өсиеттің көптеген аудармаларында қолданылатын Textus Receptus негізін құрайды. Византиялық мәтінге жақын Textus Receptus негізінде жасалған Киелі кітап аудармалары: KJV, NKJV, Тиндаль, Ковердейл, Женева, Епископтар Киелі кітабы, OSB.

Құран

[[Сурет:SanaaQuoranDoubleVersions.jpg|thumb|right|Сана Құран қолжазбалары. Эндрю Риппин Сана қолжазбасының табылуы маңызды екенін және оның айырмашылықтары ертедегі Құран мәтінінің бұрынғыдан гөрі тұрақсыз болғанын көрсетеді деп мәлімдеді. Мұсылмандар Құранға қатысты жоғары сынды тарихи түрде қабылдамайды. Кейбір елдерде мәтіндік сынақ діннен шығу деп қарастырылуы мүмкін. Мұсылмандар арасында түпнұсқа араб мәтіні соңғы аян деп есептеледі, ол Мұхаммедке 610 жылдан 632 жылы қайтыс болғанға дейін аян болған. Ислам дәстүрінде Құранды Мұхаммедтің серіктері жаттап алып, жазып, қажет болғанда көшірген. Құранның бір кезде ауызша берілгендігіне де сенеді. Мағынаға әсер ететін айырмашылықтар байқалды, ал 650 жылы Усман осы айырмашылықтарды жою мақсатымен стандарттау процесін бастады. Усманның стандарттауы мәтіндік нұсқаларды толығымен жойған жоқ. 1970 жылдары Сананың Ұлы мешітінде Құранның 14 000 фрагменті табылды. 12 000-ға жуық фрагмент Құранның 926 данасына тиесілі болды, ал қалған 2 000 фрагмент жеке үзінділер еді. Осы жинақтағы ең көне Құран данасы VII-VIII ғасырдың соңына жатады. Неміс ғалымы Герд Р. Пуин осы Құран фрагменттерін жылдар бойы зерттеді. Оның зерттеу тобы қолжазбалардың 35 000 микрофильм суретін түсірді және оларды VIII ғасырдың басында жазылған деп есептеді. Пуин өзінің толық жұмысын жарияламады, бірақ бұрынғыдан өзгеше өлеңдердің реті, ұсақ мәтіндік өзгерістер және орфографияның сирек стильдерін атап өтті. Сондай-ақ, ол кейбір пергаменттердің қайта пайдаланылған палимпсесттер болғанын болжады. Пуин бұл мәтіннің тұрақты емес, эволюцияға ұшыраған екенін көрсетеді деп сенді. Герд Пуиннің айтуынша: Менің ойымша, Құран – Мұхаммед заманында да толық түсінілмеген мәтіндердің қоспасы. Олардың кейбіреуі тіпті Исламнан жүз жыл бұрын пайда болған болуы мүмкін. Ислам дәстүрлерінде де көптеген қайшылықты ақпараттар бар, соның ішінде маңызды христиандық элементтер де бар; қаласаңыз, олардан исламның анти-тарихын да шығаруға болады. Құран өзінің «мұбиін» немесе «ашық» екенін мәлімдейді, бірақ қарасаңыз, әрбір бесінші сөйлемнің мағынасы түсініксіз екенін байқайсыз. Көптеген мұсылмандар мен шығыстанушылар оған қарсы пікір білдіруі мүмкін, бірақ шындық мынада: Құран мәтінінің бестен бір бөлігі түсініксіз. Бұл аудармаға қатысты дәстүрлі алаңдаушылықтың себебі. Егер Құранды түсіну қиын болса, тіпті араб тілінде де, онда оны аудару мүмкін емес. Адамдар осыны қорқады. Құран өзінің ашық екенін қайталап айтса да, ол анық емес екені белгілі, тіпті араб тілінде сөйлейтіндер де солай дейді, сондықтан қарама-қайшылық бар. Басқа да бір нәрсе болуы керек. Дэвид Томас радиокөміртектік сынақ Құранның жазылған күнін емес, Құранның терісін жасаған жануардың қайтыс болған күнін анықтағанын айтты. Ол бос пергаменттер көбінесе жасалғаннан кейін жылдар бойы сақталатынын ескеріп, Құранның 650-655 жылдары, Усманның Құранды кодификациялау кезінде жазылғанын айтуға болады. Оттаман мәтінінің барлық ерте қолжазбаларына тән ерекше орфография бойынша жұмыс жариялаған Марийн ван Путтен, Бермингем фрагментінде (Mingana 1572a + Arabe 328c) кездесетін осы ерекшеліктерге байланысты, оның радиокөміртектік даталауға қарамастан, ол оттаманға дейінгі көшірме емес екенін мысалдармен көрсетті. Стивен Дж. Шумейкер де Бирмингем қолжазбасының оттаманға дейінгі қолжазба болуы өте екіталай екенін айтты.

[[Image:SanaaQuoranDoubleVersions. jpg|thumb|right|Sana'a manuscripts of the Quran. Andrew Rippin has stated that the discovery of Sana'a manuscript is significant, and its variant readings suggest that the early Quranic text was less stable than previously claimed. as Muslims have historically disapproved of higher criticism being applied to the Quran. In some countries textual criticism can be seen as apostasy. Amongst Muslims, the original Arabic text is commonly considered to be the final revelation, revealed to Muhammad from AD 610 to his death in 632. In Islamic tradition, the Quran was memorised and written down by Muhammad's companions and copied as needed. The Quran is believed to have had some oral tradition of passing down at some point. Differences that affected the meaning were noted, and around AD 650 Uthman began a process of standardization, presumably to rid the Quran of these differences. Uthman's standardization did not eliminate the textual variants. In the 1970s, 14,000 fragments of Quran were discovered in the Great Mosque of Sana'a, the Sana'a manuscripts. About 12,000 fragments belonged to 926 copies of the Quran, the other 2,000 were loose fragments. The oldest known copy of the Quran so far belongs to this collection: it dates to the end of the seventh to eighth centuries. The German scholar Gerd R. Puin has been investigating these Quran fragments for years. His research team made 35,000 microfilm photographs of the manuscripts, which he dated to early part of the eighth century. Puin has not published the entirety of his work, but noted unconventional verse orderings, minor textual variations, and rare styles of orthography. He also suggested that some of the parchments were palimpsests which had been reused. Puin believed that this implied an evolving text as opposed to a fixed one. Gerd Puin is quoted as saying that:

My idea is that the Koran is a kind of cocktail of texts that were not all understood even at the time of Muhammad. Many of them may even be a hundred years older than Islam itself. Even within the Islamic traditions there is a huge body of contradictory information, including a significant Christian substrate; one can derive a whole Islamic anti history from them if one wants. The Koran claims for itself that it is "mubeen", or "clear", but if you look at it, you will notice that every fifth sentence or so simply doesn't make sense. Many Muslims—and Orientalists—will tell you otherwise, of course, but the fact is that a fifth of the Koranic text is just incomprehensible. This is what has caused the traditional anxiety regarding translation. If the Koran is not comprehensible—if it can't even be understood in Arabic—then it's not translatable. People fear that. And since the Koran claims repeatedly to be clear but obviously is not—as even speakers of Arabic will tell you—there is a contradiction. Something else must be going on. David Thomas pointed out that the radiocarbon testing found the death date of the animal whose skin made up the Quran, not the date when the Quran was written. Since blank parchment was often stored for years after being produced, he said the Quran could have been written as late as 650–655, during the Quranic codification under Uthman. Marijn van Putten, who has published work on idiosyncratic orthography common to all early manuscripts of the Uthmanic text type has stated and demonstrated with examples that due to a number of these same idiosyncratic spellings present in the Birmingham fragment (Mingana 1572a + Arabe 328c), it is "clearly a descendant of the Uthmanic text type" and that it is "impossible" that it is a pre Uthmanic copy, despite its early radiocarbon dating. Similarly, Stephen J. Shoemaker has also argued that it is extremely unlikely that the Birmingham manuscript was a pre Uthmanic manuscript.

Талмуд

Талмудтың мәтіндік сынағының тарихы ұзақ бұрын басталған, бірақ ол Талмудты зерттеуден жеке ғылым ретінде жақында ғана бөлінді. Зерттеулердің көп бөлігі еврей және неміс тілдеріндегі ғылыми журналдарда жарияланады.

Классикалық мәтіндер

Мәтіндік сын классикалық дәуірде пайда болды, ал оның қазіргі заманғы дамуы Платонның «Республикасы» сияқты мәтіндердің түпнұсқа мазмұнын анықтауға тырысқан классикалық ғалымдармен басталды. Классикалық мәтіндерге қатысты куәліктер Киелі кітапқа қарағанда әлдеқайда аз, сондықтан ғалымдар стемматиканы және кейбір жағдайларда мәтін көшірмелерін өңдеуді пайдалана алады. Дегенмен, ең ерте куәліктер түпнұсқадан 200 жылға жуық болған Жаңа өсиеттен айырмашылығы, көптеген классикалық мәтіндердің ең көне қолжазбалары олар жазылғаннан шамамен мың жыл өткен соң ғана пайда болды. Барлық нәрсе тең болған жағдайда, мәтіндік зерттеушілер түпнұсқа мен қолжазба арасындағы уақыттың ұзақтығы текстің көп өзгергенін көрсетеді деп күтеді.

Құқықтық қорғау

Ғылыми және сындық басылымдар авторлық құқықпен қорғалуы мүмкін, егер олар жеткілікті шығармашылық/түпнұсқалықты қамтитын болса. Бір сөзді ғана қосу немесе терминді, дұрыс деп саналатын басқа терминген ауыстыру, әдетте мұндай деңгейдегі түпнұсқалыққа/шығармашылыққа жете алмайды. Талдаудың негіздемесін және осы өзгерістердің не үшін және қалай жасалғанын түсіндіретін барлық түсіндірмелер, егер басқа талаптар орындалса, авторлық құқықпен қорғалатын дербес туынды болып табылады. Еуропалық Одақта сындық және ғылыми басылымдар сондай-ақ, авторлық құқық мерзімі туралы директиваның 5-бабына сәйкес, қоғамдық домендегі туындыларды жариялауға мүмкіндік беретін тиісті көршілес құқықтармен де қорғалуы мүмкін. Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттері 5-бапты ұлттық заңнамаға енгізбеген.

Цифрлық мәтіндік стипендия

Цифрлық мәтіндік сын – мәтіндік сынның салыстырмалы түрде жаңа саласы, ол сындық басылымды дайындау үшін цифрлық құралдарды пайдаланады. Цифрлық өңдеу құралдарының дамуы редакторларға құжаттарды бұрынғыдан гөрі әлдеқайда жылдам түсіріп алуға, сақтауға және өңдеуге мүмкіндік берді. Кейбір ғалымдар цифрлық өңдеу мәтіндік сынның мәнін түбірінен өзгерткенін айтады; бірақ басқалары өңдеу процесі негізінен өзгермегенін, ал цифрлық құралдар оның кейбір бөліктерін ғана тиімдірек еткенін санайды.

Тарих

Цифрлық ғылыми редакциялау бастапқы кезеңдерінен бері жаңадан "қоюға түсірілген" мәтінді және қарастырылып жатқан мәтіннің өзгерістер тарихын көрсету жүйесін әзірлеуді қамтиды. ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығының ортасына дейін цифрлық архивтер көбінесе мәтіндердің қолмен түсірілген көшірмелеріне сүйенді. Атап айтарлығы, 1990 жылдары Будапештте жарық көрген алғашқы цифрлық ғылыми басылымдар бар. Бұл басылымдарда мәтіндердің дипломатиялық транскрипциясымен қатар, жаңадан қоюға түсірілген мәтінге қосымша түсіндірмелер және жоғары сапалы суреттер орналасқан. Бұл ескі сайттар әлі де бастапқы мекенжайлары бойынша қолжетімді. ХХІ ғасырдың басында бейне файлдары едәуір жылдамдап, арзандады, ал сақтау кеңістігі мен жүктеу уақыты маңызды проблема болмай қалды. Цифрлық ғылыми редакциялаудың келесі қадамы – тарихи мәтіндердің, әсіресе қолжазбалардың жоғары ажыратымдылықтағы суреттерін, бұрын тек үлгі ретінде ұсынылған суреттерді кеңінен енгізу болды.

Әдістер

Тарихи мәтіндерді негізінен транскрипция арқылы бейнелеу қажеттілігі туындағандықтан, және QWERTY пернетақтасында бір пернемен жазу мүмкін емес мәтіннің әр аспектісін кодтау қажет болғандықтан, кодтау ойлап табылды. Тексттік кодтау бастамасы (TEI) осы мақсатта кодтауды қолданады, бірақ оның ерекшеліктері ғылыми мақсаттарға арналған, цифрлық мәтіндер бойынша ғылыми жұмыстардың ескі опералық жүйелер мен цифрлық платформалардан жаңаларына көшірілуіне үміт беру үшін, сондай-ақ стандарттаудың әртүрлі жобалар арасындағы деректерді оңай алмасуға әкелетініне сенім білдіру үшін жасалған. Eledmac пакеті – Maïeul Rouquette-тің ledmac пакетін одан әрі дамытуы болып табылады, ол күрделірек мүмкіндіктерді қосады және күрделі проблемаларды шешеді. Eledmac ledmac-тан артқа қарай үйлесімділікті бұзуға болатын даму жолы қажет болған кезде жасалды. Eledmac қазіргі уақытта техникалық қолдау режимінде. Reledmac пакеті – Maïeul Rouquette-тің eledmac пакетін одан әрі дамытуы, ол болашақтағы дамуды нығайту үшін кодтың көп бөлігін қайта жазады. 2015 жылы ол белсенді даму үстінде. Christian Tapp және Uwe Lück жазған ednotes, LaTeX арқылы сындық басылымдарды дайындауға арналған тағы бір пакет. Classical Text Editor – Stefan Hagel жазған, сындық басылымдар, түсініктемелер және салыстырмалы мәтіндер үшін мәтін өңдеуші. CTE Windows операциялық жүйесінде пайдалануға арналған, бірақ Wine арқылы Linux және OS/X жүйелерінде де сәтті жұмыс істеді. CTE файлдарды TEI форматында экспорттауға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта (2014) CTE белсенді даму үстінде. Bernt Karasch-тың Critical Edition Typesetter – мәтін өңдеушіге мәліметтерді енгізуден бастап, TeX және EDMAC арқылы мәтін жинаумен аяқталатын сындық басылымдарды дайындау жүйесі. CET-тің дамуы 2004 жылы тоқтаған сияқты. ekdosis ekdosis – Robert Alessi әзірлеген LuaLaTeX пакеті. Ол көп тілді сындық басылымдар үшін арналған. LuaTeX қабылдайтын кез келген бағытта мәтіндерді және сындық ескертпелердің әртүрлі деңгейлерін жинау үшін пайдаланылуы мүмкін. Мәтіндер кез келген сандағы бағандарға орналастырылуы мүмкін, олар синхронды немесе синхронды емес болуы мүмкін. Басылған мәтіндерге қоса, ekdosis мәтіндік бастапқы файлдарды TEI xml форматына сәйкес келетін сындық басылымдарды жасау үшін түрлендіре алады. CTAN-ға да қараңыз.

In view of the need to represent historical texts primarily through transcription, and because transcriptions required encoding for every aspect of text that could not be recorded by a single keystroke on the QWERTY keyboard, encoding was invented. Text Encoding Initiative (TEI) uses encoding for the same purpose, although its particulars were designed for scholarly uses in order to offer some hope that scholarly work on digital texts had a good chance of migrating from aging operating systems and digital platforms to new ones and the hope that standardization would lead to easy interchange of data among different projects. The eledmac package is a further development of ledmac by Maïeul Rouquette that adds more sophisticated features and solves more advanced problems. eledmac was forked from ledmac when it became clear that it needed to develop in ways that would compromise backward compatibility. eledmac is maintenance mode. The reledmac package is a further development of eledmac by Maïeul Rouquette that rewrittes many part of the code in order to allow more robust developments in the future. In 2015, it is in active development. ednotes, written by Christian Tapp and Uwe Lück is another package for typesetting critical editions using LaTeX. Classical Text Editor is a word processor for critical editions, commentaries and parallel texts written by Stefan Hagel. CTE is designed for use on the Windows operating system, but has been successfully run on Linux and OS/X using Wine. CTE can export files in TEI format. CTE is currently (2014) in active development. Critical Edition Typesetter by Bernt Karasch is a system for typesetting critical editions starting from input into a word processor, and ending up with typesetting with TeX and EDMAC. Development of CET seems to have stopped in 2004.
ekdosis ekdosis is a LuaLaTeX package developed by Robert Alessi. It is designed for multilingual critical editions. It can be used to typeset texts and different layers of critical notes in any direction accepted by LuaTeX. Texts can be arranged in running paragraphs or on facing pages, in any number of columns which in turn can be synchronized or not. In addition to printed texts, ekdosis can convert tex source files so as to produce TEI xml compliant critical editions. See also on CTAN.