Кіріспе
Таяқ, обелиск немесе обелус – әдетте, егер жұлдызша қолданылған болса, түсіндірмелерді (аяқ-таңбаларды) көрсету үшін қолданылатын типографиялық белгі. Бұл – ғалымдардың қолжазбаларда сындық пікірлерді немесе маңызды бөлімдерді белгілеу үшін тарихи түрде қолданған обелустың қазіргі кездегі түрінің бірі. Ескі мәтіндерде ол обелиск деп аталған. Екі таяқ немесе диесис – екі тұтқасы және екі қорғауы бар нұсқа, әдетте жұлдызша мен таяқтан кейін үшінші түсіндірме белгісі ретінде қолданылады.
A dagger, obelisk, or obelus is a typographical mark that usually indicates a footnote if an asterisk has already been used. It is one of the modern descendants of the obelus, a mark used historically by scholars as a critical or highlighting indicator in manuscripts. In older texts, it is called an obelisk. A double dagger or diesis is a variant with two hilts and crossguards that usually marks a third footnote after the asterisk and dagger.
Тарих
Қарақ символы обелустың бір түрінен пайда болды, бастапқыда қарапайым сызықпен немесе бір немесе екі нүктесі бар сызықпен бейнеленген. Ол күмәнді мәселені кесіп тастауды немесе жоюды білдіретін темір қуыру таяғын, жебе немесе найзаның ұшын көрсетеді. Жүйені оның шәкірті Византиялық Аристофан одан әрі жетілдірді, ол алғаш рет жұлдызшаны енгізіп, обелус үшін «а» әрпіне ұқсас символ қолданды; содан кейін Аристофанның шәкірті Аристорх одан «Аристорхтық символдар» деген атқа ие болды. Астериск (asteriscus) түзетулер енгізу үшін пайдаланылса, обелус жарамсыз жаңарулардың түзетулері үшін қолданылды. Бұл тек сөздердің болуы туралы нақты мәліметтер жоқ болғанда, оларды дәлелдеу үшін жасалған жағдайларда қолданылды, автордың мұндай сөз немесе сөз формасы бұрыннан болғанына сенбегенін білдіреді. Кейбір ғалымдар обелус пен басқа да түрлі сындық символдарды «метабелос» («обелустың соңы») деп аталатын екінші символмен бірге қолданды. Ол әдетте екі тік нүкте, ұқсас символ, соққыға ұқсас символ немесе нүктелері бар немесе жоқ диагональдық сызық түрінде бейнеленді. Олар белгіленген бөлімнің соңынан көрсетілді. Кейінгі ғалымдар да оны Киелі кітаптың әртүрлі аудармалары мен басқа қолжазбалар арасындағы айырмашылықтарды көрсету үшін пайдаланды. Ерте христиандық Александриялық ғалым Ориген (шамамен 184 – 253 жж.) өзінің «Гексапла» еңбегінде Ескі өсиеттің әртүрлі нұсқалары арасындағы айырмашылықтарды көрсету үшін оны қолданды. Саламис тұрғыны Эпифаний (c. 310–320 – 403 жж.) обелусты көрсету үшін көлденең сызық немесе ілгек (нүктелері бар немесе жоқ) және тік, сәл қисайған қарақ символын қолданды. Әйгілі Иероним (c. 347–420 жж.) обелус үшін қарапайым көлденең сызықты қолданды, бірақ тек Ескі өсиеттегі бөлімдер үшін. Ол жұлдызша мен қарақтың қолданылуын былай сипаттады: «Жұлдызша жарық шашып, обелиск кесіп, тесіп өтеді». Севильялық Исидор (c. 560–636 жж.) символдың қолданылуын былай түсіндірді: «Обелус қажетсіз қайталанған сөздерге немесе дұрыс емес оқылған жерлерге қосылады, сондықтан жебедей артық нәрсені жойып, қателерді жояды. Нүктелермен бірге қолданылатын обелус, бөлімді жою керек пе, жоқ па екенін білмейтін жағдайларда қолданылады». Орта ғасырлық көшірушілер қолжазбаларды сындық белгілермен көрсету үшін осы символдарды кеңінен пайдаланды. Бұдан басқа, қарақ ерте христиандықта да қолданылды, псалмдарды ән салу кезіндегі шағын үзілістерді көрсету үшін, бұл квавер тынығуының белгісіне немесе еврей ән салуындағы троп белгісіне тең. Ол сондай-ақ, жұлдызшамен бірге, оқыған кезде тыныс белгісін көрсетеді және сондықтан үтірдің жанында жиі кездеседі. 16 ғасырда баспагер және ғалым Роберт Этьен (латынша Стефан, ағылшынша Стефенс деп те аталады) грек тіліндегі Жаңа өсиеттің (Textus Receptus) әртүрлі басылған нұсқаларындағы сөздердің немесе бөлімдердің айырмашылықтарын көрсету үшін оны қолданды. Обелустың әртүрлі формаларының әртүрлі қолданылуларына байланысты, қай символдарды шын мәнінде обелус деп санауға болатыны туралы пікірталас туды. Символ және оның түрі , кейде басқа обелустардан ерекшеленеді деп есептеледі. «Обелус» термині тек көлденең сызық пен қарақ символдарына қатысты болуы мүмкін.
Визуалды ұқсас символдар
Кішкене пышақ белгісін , , немесе басқа крест белгілерімен шатастырмау керек. Екі кішкене пышақ белгісін , немесе , немесе ДФА-да , немесе .