Кіріспе
Тораның шығу тегі мен құрамын түсіндіруге арналған гипотеза. Документалды гипотеза (ДГ) – Киелі кітап зерттеушілерінің Тораның (немесе Пентатеухтің, Киелі кітаптың алғашқы бес кітабы: Текжаралыс, Шығу, Леуіліктер, Сандар және Екінші заң) шығу тегі мен құрамын түсіндіру үшін қолданатын модельдердің бірі. Неміс ғалымы Джулиус Веллхаузенмен жиі байланыстырылатын документалды гипотезаның нұсқасы 20-шы ғасырдың көп бөлігінде кеңінен қабылданды. Ол Пентатеухті бастапқыда тәуелсіз төрт құжаттың жинағы деп қарастырды: Яхвист (J), Элохист (E), Деутерономист (D) және Діни (P) деректері. Олардың біріншісі, J, Сүлеймен дәуіріне (б.з.д. 950 шамасында) жатқызылды. E б.з.д. 9 ғасырда, ал D б.з.д. 7-8 ғасырларда, Ясая патшаның билігінен бұрынғы кезеңге жатқызылды. Соңында, P көбінесе Езра заманына, б.з.д. 5 ғасырға жатқызылды. Бұл дереккөздерге әртүрлі уақытта редакторлар немесе «түзетушілер» қосылған. Классикалық документалды гипотезаға қатысты консенсус қазір құлап отыр. Бұл үлкен дәрежеде Джон Ван Сетерс, Ханс Генрих Шмид және Рольф Рендторфтың 1970 жылдардың ортасындағы ықпалды жарияланымдарының нәтижесінде болды. Олар J-ді Вавилон тұтқындығынан (б.з.д. 597–539) ертерек мерзімге жатқызуға болмайды деп мәлімдеді және E дерегінің маңыздылығын жоққа шығарды. Олар сондай-ақ қалған үш деректің мәні мен көлеміне күмән тудырды. Ван Сетерс, Шмид және Рендторф документалды гипотезаға қатысты көптеген сын-ескертпелерді бөлісті, бірақ оны қандай парадигмамен алмастыру керектігі туралы толық келісімге келмеді. Осының салдарынан «фрагментарлық» және «қосымша» модельдерге қызығушылық қайта жанданды, олар көбінесе бір-бірімен және документалды модельмен үйлесімде қолданылады, бұл қазіргі теорияларды нақты біреуі ретінде жіктеуді қиындатады. Қазіргі ғалымдар да классикалық Веллхаузеннің дереккөздерді мерзімдеуін қабылдамайды және Тораның толыққанды түрін Парсы Ахеменид империясының (шамамен б.з.д. 450–350) заманында пайда болған өнім деп қарастырады, бірақ кейбіреулер оның жасалуын Ұлы Александрдың жаулауларынан кейінгі Эллинистік кезеңге (б.з.д. 333–164) жатқызады.
The documentary hypothesis (DH) is one of the models used by biblical scholars to explain the origins and composition of the Torah (or Pentateuch, the first five books of the Bible: Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, and Deuteronomy). A version of the documentary hypothesis, frequently identified with the German scholar Julius Wellhausen, was almost universally accepted for most of the 20th century. It posited that the Pentateuch is a compilation of four originally independent documents: the Jahwist (J), Elohist (E), Deuteronomist (D), and Priestly (P) sources. The first of these, J, was dated to the Solomonic period (c. 950 BCE). E was dated somewhat later, in the 9th century BCE, and D was dated just before the reign of King Josiah, in the 7th or 8th century BCE. Finally, P was generally dated to the time of Ezra in the 5th century BCE. The sources would have been joined at various points in time by a series of editors or "redactors". The consensus around the classical documentary hypothesis has now collapsed. This was triggered in large part by the influential publications of John Van Seters, Hans Heinrich Schmid, and Rolf Rendtorff in the mid 1970s, who argued that J was to be dated no earlier than the time of the Babylonian captivity (597–539 BCE), and rejected the existence of a substantial E source. They also called into question the nature and extent of the three other sources. Van Seters, Schmid, and Rendtorff shared many of the same criticisms of the documentary hypothesis, but were not in complete agreement about what paradigm ought to replace it. As a result, there has been a revival of interest in "fragmentary" and "supplementary" models, frequently in combination with each other and with a documentary model, making it difficult to classify contemporary theories as strictly one or another. Modern scholars also have given up the classical Wellhausian dating of the sources, and generally see the completed Torah as a product of the time of the Persian Achaemenid Empire (probably 450–350 BCE), although some would place its production as late as the Hellenistic period (333–164 BCE), after the conquests of Alexander the Great.
Құжаттық гипотезаның тарихы
Тора (немесе Пентатеух) – Киелі кітаптың алғашқы бес кітабы: Жаратылыс, Шығу, Леуіліктер, Сандар және Ережелер. Дәстүр бойынша, олар Мұса пайғамбарға Құдайдан берілген, бірақ қазіргі сыншыл зерттеулер Киелі кітапқа қолданыла бастағанда, Пентатеухтің бір автордан күтілетін біртұтас мәтін емес екені анықталды. Нәтижесінде, Тораның Мұсаның авторлығы 17 ғасырда жетекші ғалымдар тарапынан көбінесе жоққа шығарылды, ал көптеген қазіргі ғалымдар оны ұзақ эволюциялық үрдістің нәтижесі деп қарастырады. 18 ғасырдың ортасында кейбір ғалымдар Торадағы қайталауларды (бір оқиғаның бірнеше рет айтылуы), қарама-қайшылықтарды, стиль мен сөздік қорының өзгеруін сын көзбен қарастыра бастады. 1780 жылы Иоганн Эйххорн француз дәрігері және экзегеті Жан Аструктың және басқалардың «Болжамдары» еңбегіне сүйене отырып, «ежелгі құжаттамалық гипотезаны» тұжырымдады: Жаратылыс кітабы екі анық көзді – Еховисті («J»; Яхвист деп те аталады) және Элохисті («E») біріктіру арқылы құрастырылған деген идея. Кейіннен бұл көздер Тораның алғашқы төрт кітабында кездесетіні анықталды, ал Вильгельм де Ветт Деутерономисті тек «Д» кітабында ғана кездесетін қосымша көз ретінде анықтағанда олардың саны үшке дейін ұлғайтылды. Кейіннен Элохист Элохист пен Діни («P») көздеріне бөлініп, олардың санын төртке дейін көбейтті. Бұл құжаттамалық тәсілдер екі басқа модельмен – фрагментарлық және қосымша модельмен бәсекелестікте болды. Фрагментарлық гипотеза Тораның негізінде үздіксіз құжаттар емес, әр түрлі ұзындықтағы фрагменттер жатыр деп дәлелдеді; бұл тәсіл Тораның әртүрлілігін түсіндірді, бірақ оның құрылымдық тұрақтылығын, әсіресе уақыт бойынша реттелуін түсіндіре алмады. Қосымша гипотеза осы бірлікті жақсырақ түсіндіре алды: ол Тораның негізгі ядролық құжаттан – Элохистен, көптеген көздерден алынған фрагменттермен толықтырылғанын айтты. Қосымша тәсіл 1860 жылдардың басында басым болды, бірақ оны 1853 жылы Герман Гупфельд жариялаған маңызды кітап сынға алды, ол Пентатеух төрт құжаттамалық көзден тұрады деп мәлімдеді: Діни, Яхвист, Элохист Жаратылыс, Шығу, Леуіліктер, Сандар және Ережелер кітаптарында өріліп, ал Ережелер кітабы жеке көз болып табылады. Шамамен сол кезеңде Карл Генрих Граф Яхвист пен Элохист ең ерте көздер, ал Діни көздер соңғысы деп дәлелдеді, ал Вильгельм Ватке төртін эволюциялық негізде байланыстырды: Яхвист пен Элохисті бастапқы табиғат пен құлшылық уақытына, Деутерономисті еврей пайғамбарларының этикалық дініне, ал Діни көзді діни рәсімдерге, құрбандықтар мен заңдарға басымдық беретін дін түріне байланыстырды.
Веллхаузен және жаңа деректі гипотеза
1878 жылы Юлиус Веллхаузен «Исраил тарихы» атты 1-томды жариялады. Екінші басылымы 1883 жылы «Исраил тарихына кіріспе» («Prolegomena zur Geschichte Israels») деп басылып шықты және осы еңбек осы атаумен көбірек танылды. (Екінші том, «Израильдік және яһуди тарихы» («Israelitische und jüdische Geschichte») атты синтетикалық тарих, 1894 жылға дейін жарық көрмеді және қазірге дейін аудармасыз қалды.) Ең бастысы, бұл тарихи сурет оның техникалық талдауының екі бұрынғы жұмысына негізделген: 1876/77 жылғы «Hexateuch құрамы» («Die Composition des Hexateuchs») және Фридрих Блектің 1878 жылғы басылымындағы «Ескі өсиетке кіріспе» («Einleitung in das Alte Testament») еңбегіндегі «тарихи кітаптар» (Төрешілер – Патшалар) бөлімдері. Веллхаузеннің құжаттық гипотезасы Веллхаузеннің өзіне көп қарыз емес, бірақ негізінен Гупфельд, Эдуард Эуген Рейсс, Граф және басқалардың жұмысы болды, олар бұрынғы зерттеулерге сүйенген. Ол Гупфельдтің төрт дерегін қабылдады және Графпен келісіп, діни қызметкерлердің жұмысын соңғы орынға қойды. J – б.з.д. 10 ғасырдағы Сүлейменнің сарайында жасалған ең ерте құжат; E – б.з.д. 9 ғасырына қатысты, Солтүстік Израиль мемлекетінен шыққан, және J-мен бірігіп JE құжатын құрады; D, үшінші дереккөз, б.з.д. 7 ғасырының өнімі, б.з.д. 620 жылға дейін, Жосия патшаның тұсында пайда болды; P (Веллхаузен алғашқыда «Q» деп атаған) – б.з.д. 6 ғасырындағы дін қызметкерлері мен ғибадатханалардың үстемдік құрған дәуірінің өнімі; ал соңғы редакция, P-нің JED-мен біріктірілуінен қазіргі Тораның пайда болуы. Веллхаузеннің Тораның қалыптасуын түсіндіруі – бұл сонымен қатар Израильдің діни тарихын түсіндіру болды. Яхвист және Элохист Израиль тарихының бастапқы кезеңіне сай, бастапқы, табиғи және жеке әлемді сипаттады; ол Мұса кітабында пайғамбарлардың ықпалын және еврей дінінің биігін білдіретін этикалық көзқарастың дамуын көрді; ал діни дереккөздер дін қызметкерлерінің қатаң, ритуалдық әлемін бейнеледі. Оның егжей-тегжейлі және кең ауқымды ғылыми еңбегі мен нақты аргументтерімен ерекшеленетін жұмысы «жаңа құжаттық гипотезаны» 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың соңына дейін Пентатеухтің шығу тегінің басым түсіндірмесі ретінде бекітті.
Критикалық қайта бағалау
ХХ ғасырдың ортасынан соңына қарай деректі гипотезаға жаңа сын-тегеуріс қалыптасты. 1970 жылдардағы үш маңызды жарияланым ғалымдарды деректі гипотезаның негізгі болжамдарын қайта қарастыруға итермеледі: Джон Ван Сетерстің «Тарих және дәстүрдегі Ыбырайым», Ханс Генрих Шмидтің «Дер согенannte Jahwist» («Яхвист деп аталатын») және Рольф Рендторфтың «Пентатеухтің тарихи-дәстүрлік мәселесі». Бұл үш автордың деректі гипотезаға қатысты көптеген сындық пікірлері ортақ болды, бірақ оны қандай парадигмамен алмастыру керектігі туралы келіспеді. Ван Сетерс пен Шмид екеуі де Яхвисттік дереккөзді, деректі гипотеза бойынша, Соломон дәуіріне (б.з.д. 950 ж.) жатқызуға болмайтынын күшпен дәлелдеді. Олар J-ді Вавилон тұтқындығы кезеңіне (б.з.д. 597–539 жж.) немесе монархиялық кезеңнің соңына жатқызды. Ван Сетерс сондай-ақ Елохисттік дереккөз туралы идеяны қатаң сынады, E-нің Жаратылыс кітабында ең көп дегенде екі қысқа үзіндіге дейін ғана созылатынын айтты. Кейбір ғалымдар Рендторфтың ізбасарлары болып, фрагментарлық гипотезаны қолдай бастады, онда Пентатеух қысқа, тәуелсіз әңгімелер жинағы ретінде қарастырылады, олар екі редакциялық кезеңде – Дүйімзаттық және Діни кезеңдерде – біртіндеп үлкен бірліктерге біріктірілді. Керісінше, Джон Ван Сетерс сияқты ғалымдар Тораның екі негізгі қосымша – Яхвисттік және Діни – арқылы қалыптасқан нәтижесі екенін жақтады. Кейбір ғалымдар осы жаңа гипотезаларды бір-бірімен және деректі модельмен үйлестіріп қолданады, бұл қазіргі теорияларды нақты біреуі ретінде жіктеуді қиындатады. Бүгінгі күні көптеген ғалымдар 5-кітапты дереккөз ретінде мойындауды жалғастыруда, оның бастауы Де Ветте сипаттағандай, Жосия сарайында жасалған заң кодексінде, ал кейіннен жер аударылу кезінде (кодекстің басы мен соңындағы сөздер мен сипаттамалар) Мұсаның сөзі ретінде анықталу үшін шеңбермен қамтылған. Көптеген ғалымдар діни дереккөздің қандай да бір түрі болғанына келіседі, бірақ оның көлемі, әсіресе соңғы нүктесі белгісіз. Қалған бөлігі діни емес деп аталады, бұл діни қызметкерге дейінгі және діни қызметкерден кейінгі материалдарды қамтитын топ. Соңғы зерттеулердегі бағыт – Тораның соңғы түрін бұрынғы дереккөздерге негізделген әдеби және идеологиялық бірлік ретінде тану, ол парсы дәуірінде (б.з.д. 539–333 жж.) аяқталған болуы мүмкін. Алайда, ғалымдардың аз бөлігі оның соңғы жинағын кейінірек, яғни эллиндік дәуірде (б.з.д. 333–164 жж.) орналастырады. Жаңартылған нео-деректі гипотеза әлі де, әсіресе Солтүстік Америка мен Израильде, жақтастары бар. Бұл дереккөздерді стильдік және тілдік емес, сюжеттік және байланыстылық арқылы ажыратады және оларды Израильдің діни тарихының эволюциялық кезеңдерімен байланыстырмайды. Оның Е-дереккөзді қайта жандандыруы басқа ғалымдар жиі сынаған элемент, өйткені ол классикалық J-дереккөзден сирек ажыратылады және еуропалық ғалымдар оны фрагментарлық немесе жоқ деп қарастырады.
Тора және Исраил дінінің тарихы
Веллхаузен Тораның көздерін израильдік діннің тарихындағы өзгерістердің куәсі ретінде пайдаланды, оның пікірінше, бұл дін еркін, қарапайым және табиғи күйден белгілі бір қағидаларға, ресми және институционалдық құрылымға көшкендігін көрсетеді. Қазіргі ізраильдік дін зерттеушілері Ескі Ұстазды пайдалануда көбірек сақтық танытады, себебі көптеген ғалымдар еврей қасиетті кітаптарының ежелгі Израиль және Яһуда халықтарының дініне қатысты сенімді куәлік емес екеніне келген. Олардың орнына, бұл кітап Иерусалимде шоғырланған және Яхве құдайына ғана табынған ежелгі израильдік қауымның шағын бөлігінің сенімдерін бейнелейді.