Кіріспе

Келісімшарттағы төрелік туралы шарт – тараптардың дауларды төрелік арқылы шешуді талап ететін шарт. Келісімшарт құқығында, төрелік туралы шарт – тараптардың дауларын төрелік рәсімі арқылы шешуді талап ететін келісімшарттың бір бөлігі. Мұндай шартта төрелік белгілі бір юрисдикцияда өтуі мүмкін немесе болмауы мүмкін, бірақ ол тараптарды соттан тыс дауды шешуге міндеттейді, сондықтан бұл форум таңдау шартының бір түрі саналады. Төрелік туралы шарттар жиі топтық сотқа қатысудан бас тарту шарттарымен бірге қолданылады, бұл келісімшарт жасасқан тараптардың бір-біріне қарсы топтық сот процесін бастауына кедергі келтіреді. Америка Құрама Штаттарында төрелік туралы шарттарға көбінесе тараптардың қазылар алқасымен соттасу құқығынан бас тарту туралы талап қосылады. Осы үш шарттың барлығы да маңызды қолдауға және қарсылыққа ие, жақтастары төреліктің соттармен бірдей әділ және дауларды шешудің жылдам, бейресми жолы екенін алға тартады, ал қарсыластары шағымдану мүмкіндігінің шектеулі болуын және ірі корпорациялардың "жеке сот арқылы" талаптарды басуына мүмкіндік беретінін сынап бағалайды.

Бразилия

Бразилия төрелікке өте баяу көшті, себебі оның соттары жиі төрелікке қатысты келісімдерді күшіне енгізуден бас тартады, әсіресе 1996 жылы қабылданған Бразилиялық төрелік туралы заң (13.129 нөмірімен 2017 жылы өзгертілген, 9.307 нөмірімен), бүгінде Бразилияда төрелік жүргізудің негізгі заңы саналады. Аталған заң қабылданғаннан бері Бразилия соттары төрелік келісімдерін күшіне енгізуге көбірек бейімделді, бірақ сот шешімдері тек "төрелікке жататын мүліктік құқықтар" деп заңда аталған даулар бойынша төрелікті міндеттей алатынын көрсетеді, бұл тек материалдық және материалдық емес мүліктік дауларға қатысты деп есептеледі. Бразилия барлық төрешілерді төрелік қарауына жатпайтын дауларды тиісті сотқа жіберуді талап етеді. Сондай-ақ, Бразилиядағы барлық төрелік істерді тек тақ санымен төрешілер қарауы керек.

Канада

Квебектен басқа барлық провинциялар Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясының Үлгі заңына ұқсас төрелік кодексін қабылдады. Квебек болса, төрелік даулар провинцияның өзінің Азаматтық кодексіне, соның ішінде Квебектің Азаматтық процессуалдық кодексіне бағынуын талап етті. Канадада төрелік процедураларын негізінен Канаданың АДР институты және Британдық Колумбияның Халықаралық коммерциялық төрелік орталығы басқарады. Канада бойынша топтық іс шараларынан бас тартуға бірыңғай ереже жоқ, себебі Канаданың Жоғарғы соты провинциялық заңнама дауларды реттейтінін анықтады. Алайда, Seidel v. TELUS Communications ісінде, сот топтық іс шараларынан бас тарту жарамсыз төрелік келісіміне тіркелгендіктен, ол да жарамсыз деп шешті. 2002 жылғы Тұтынушыларды қорғау туралы заңға сәйкес, Онтарио провинциясы топтық іс шараларынан бас тартуға тыйым салды. Британдық Колумбиядағы апелляциялық сот Pearce v. 4 Pillars Consulting Group ісінде топтық іс шараларынан бас тартудың орындалмауы және әділ еместігін анықтады, себебі келісімшарт 4 Pillars компаниясының стандартты нысаны болып табылып, Pearce-ке келіссөздер жүргізуге шектеулі мүмкіндік берген. Uber Technologies Inc v Heller (2020) ісінде Жоғарғы сот, тәуелсіз жұмыскерді Нидерландтың Халықаралық сауда палатасында соттасуға міндеттейтін төрелік шартты әділ емес деп таныды.

Қытай материгі

Қытайда төрелік шарттарына рұқсат беріледі, бірақ Жоғарғы Халық Соты «төрелік комиссиясын» нақты көрсетпеген төрелік шарттарын жарамсыз және күшін жойылған деп табады. Қытайда төрелік ету туралы келісімде комиссияны көрсетумен қатар, төрелік етуге ниеттілік туралы айқын мәлімдеме болуы керек, сондай-ақ төрелік етуге жататын даулардың қамтылуы да міндетті. Егер бір тарап төрелік келісімінің жарамдылығына дау тудырып, ҚХР сотынан оның жарамдылығын тексеруді сұраса, сот осы келісімнің жарамдылығын анықтайды.

Франция

Француз заңы көбінесе төрелікті қолдайды, алайда іскерлік қабілет, неке және ажырасу мәселелері төрелік арқылы шешілмейді деп жариялайды.

Германия

Германия заңдары тұрғын үйді жалға алуға байланысты дауларды кез келген төрелік рәсімдерден мүлдем шығарып тастайды, ал тұтынушылармен жасалған төрелік шарты тек қол қойылған жағдайда ғана жарамды болып есептеледі және қол қойылған құжатта төрелік шартынан басқа ешқандай мазмұн болмауы керек.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте шарттасу тараптары соттың дауларды қарау құқығын шектеуге мүмкіндік бермейді, бірақ «Скотт пен Эйвери» ережесі арқылы сотқа жүгіну алдында дауды төрешіге қарауды талап ете алады.

Біріккен Араб Әмірліктері

Біріккен Араб Әмірліктері көбінесе төрелік туралы шарттарды қолдайды. Дегенмен, патшалықтардың федерациясы тараптардың іс-әрекеттеріне байланысты оларды күшіне енгізуде шектеулер қояды, сондай-ақ БАӘ соттары сот отырысына қатысқан тараптар төрелікке мәжбүрлеу құқығынан бас тартатынын қаулы етті.

Америка Құрама Штаттары

Федералды үкімет төрелік шарттарына нақты рұқсат берді. Тиісті заң – Федералды төрелік заңында қарастырылған, ол міндетті және шешімді төрелікке жол береді, онда тараптар төрешінің шешіміне сотқа шағымдану құқығынан бас тартады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Америка Құрама Штаттарында еңбек дауларында төрелік көбінесе кәсіподақтар мен жұмыс берушілер арасындағы шиеленістерді шешу үшін қолданылған. Бірақ 1991 жылғы Гилмер шешімінен бастап жағдай күрт өзгерді, 1992 жылы міндетті төрелік шарттарына бағынған жұмыс берушілердің үлесі 2,1 пайызды құраса, 2017 жылы ол көрсеткіш 53,9 пайызға жетті. 2022 жылы АҚШ Конгресі жыныстық зорлық-зомбылық және жыныстық қысымды мәжбүрлі төрелік арқылы шешуге тыйым салатын заңды (EFASASHA) қабылдады, бұл заң аталған құқық бұзушылықтар бойынша шағымдарды төрелік шарттарынан алып тастайды, тіпті бұрынғы кезеңге де қатысты. Конгресс сонымен қатар осы заңта аясындағы талаптар бойынша топтық сотқа жүгінуден бас тартуға да тыйым салды.

Әділдік

Төрелік шарттарын қолдану әділ еместігі үшін сынға ұшырады. 2020 жылы АҚШ-та мәжбүрлі төрелік арқылы жұмыс берушілеріне шағымданған жұмысшылардың істерінің тек 1,6 пайызы ғана қанағаттандырылды. Бұл АҚШ Демократиялық партиясының мүшелерін төрелік шарттарының ауқымын шектейтін заң жобаларын ұсынуға жетеледі, ең бастысы – Мәжбүрлі төрелік әділетсіздігін жою туралы заң (әлі қабылдана қоймаған) және 2021 жылғы Жыныстық зорлық-зомбылық және жыныстық қысымды мәжбүрлі төрелік арқылы шешуге тыйым салу туралы заң (EFASASHA), оған 2022 жылы президент Джо Байден қол қойды.