Кіріспе

Большой Каменный мост (Большой Каменный мост, Үлкен тас көпір) – Мәскеу Кремлінің батыс жағындағы Мәскеу өзені арқылы салынып, болат аркалы көпір. Оның бұрынғысы Ресейдегі Мәскеу қаласында салынған тұңғыш тас көпір болған. Аталмыш көпір 1938 жылы инженер Николай Калмыковтың жобасымен аяқталды.

Үлкен Каменный көпірі (1692, қиратылған)

XV ғасырда Кремльді Замоскворечьемен байланыстыратын қайықтардан тұратын көпір пайда болды. 1643 жылы патша Михаил Федорович Страсбург қаласынан шақырылған Ани мен Йоганн Кристаллер есімді сәулетшілерге тас көпірдің жобасын жасауды тапсырды. 1645 жылы Ани Кристалер мен Михаил патша қайтыс болғандықтан, құрылыс тоқтатылды. Бірінші Тас көпірдің салынысы туралы мәліметтер әртүрлі. Көпшілік қабылдаған нұсқа бойынша, бұл жұмысты 1682 жылы Патриарх Филарет бастады; аяқталу жылы 1687 немесе 1692 жылдардың бірі. Тағы бір нұсқада 1687 жылғы аяқталу Василий Голицынмен байланыстырылады, ол сәулет өнерін демеушілік еткенімен белгілі. Иван Кондратьевтің мұрағаттағы зерттеулері бастапқы жобада әрқайсысы 40 аршиннен тұратын 5 негізгі аралық болғанын көрсетті. Кейіннен көптеген жөндеу жұмыстары (1707, 1731, 1771, 1788–1792, 1809–1812) нәтижесінде көпір сегіз тас тіреудің үстінде жеті аралықтан тұратын болып өзгерді. Өзеннің ең үлкен ені 105 метр (50 сажен) болса, көпірдің жалпы ұзындығы 70 сажен, ені 11 саженді құрады. Оның оңтүстік жағында барбикан мұнарасы орналасқан, ол көбінесе Алты қақпа деп аталады (екісі көлік үшін, төртеуі бүйірге қараған). Бұл әсем мұнара Мәскеудегі алғашқы тас Триумф аркасы саналады. Көпірдің үстінде бастапқыда ағаштан жасалған қоймалар, диірмендер, таверналар және салық жинаушылардың будкалары орналасқан. Бұл барлық құрылыстар 1785 жылы губернатордың жарлығымен бұзылды. Дегенмен, ол халық жиналатын алаң және діни рәсімдер өткізілетін орын болып қала берді. Полиция тройкаларда өткізілетін заңсыз жарыстар туралы хабарлады, онда мыңдаған адам жиналатын. Жаңа және кең көпір салынғаннан кейін де жарыстар жалғасты.

Үлкен Каменный көпірі (1859, қиратылған)

Екінші тас көпір 1859 жылы полковник Танненбергтің тапсырысымен, қазіргі Ленивка көшесі бойындағы сол жерде салынды. Жаңа көпірдің тас тіреулердегі үш болат аркасы (36+40+36 метр) болды, бұл Новоспасский көпірі мен Бородинский көпірі сияқты еді. Кейінгі көпірлермен салыстырғанда, тас көпірдің басты кемшілігі – жағалау бойындағы көліктерге еркін өтуге мүмкіндік бермегендігі болды. Өзен жағасындағы көліктер көпірдегі көліктермен бір деңгейде кесісіп өтуге мәжбүр болды. Бұл жобалау қателігі автомобильдер пайда болмас бұрын-ақ проблема тудырды, сондықтан Екінші тас көпір 1930 жылдары бұзылды, ал Новоспасский көпірі әлі де тұр.

Үлкен Қаменный көпірі (1938)

Үшінші тас көпір үшін алғашқы конкурс 1921 жылы өтті, бірақ ешбір ұсыныс таңдалмады. Екінші конкурсты инженер Николай Калмыков және архитекторлар тобы Шуко Гельфрейх Минкус бірлесіп жеңіп алды. Калмыковтың жобасы 1935-1938 жылдары бұрынғы көпірлерге қарағанда Кремльге екі блок жақын жерде аяқталды. Бір ғана аркалық құрылымның ені 105 метр, ал биіктігі 8,4 метр. 40 метрлік жолдың астын 6 параллель, қорап тәрізді болат аркалар ұстап тұр. Арка су астындағы қақпақ негіздерге тіреледі. Жағалаудағы көлік 42,5 метрлік екі жақ арканы пайдаланады. Жақындату жолдарымен қоса, көпірдің жалпы ұзындығы 487 метр. Көлік қозғалысы үшін 8 қатарлы және бөлу қатары бар.