1826 жылғы Яндабо шарты және Бірінші Англо-Бирма соғысының аяқталуы

Кіріспе

1826 жылғы келісім, Бірінші ағылшын-бирма соғысын аяқтады.

Яндабо келісім-шарты – Бірінші ағылшын-бирма соғысын аяқтаған бейбіт келісім. Келісімге 1826 жылғы 24 ақпанда, соғыс ресми түрде 1824 жылғы 5 наурызда басталғаннан кейін шамамен екі жыл өткен соң, британдық тараптан генерал сэр Арчибальд Кэмпбелл, ал бирма тарапынан Легаинг Маха Мин Хла Кьяв Хтин губернаторы қол қойды. Ахом және Качари мемлекеттерінің, сондай-ақ келісімге енген басқа да аумақтардың тиісті рұқсаты мен келісімі болмады. Британ әскері Яндабо ауылында болды, ал астана Авадан алыс болғандықтан, бирмалықтар британдық талаптарды талқылаусыз қабылдауға мәжбүр болды. Келісімге сәйкес, бирмалықтар:
Ассам, Манипур, Рахин (Аракан) және Танинтай (Тенассерим) жағалауын британдықтарға беруге келісті. Ассамның Качар аймағы мен Джайнтия таулы ауданындағы әрекеттерді тоқтату. Төрт бөліктен тұратын 1 миллион фунт стерлинг өтемақы төлеу. Ава мен Калькутта арасында дипломатиялық өкілдерді алмасуға рұқсат беру. Келісілген уақытта сауда шартына қол қою. Бұл келісім Британдық Үндістан тарихындағы ең ұзақ және ең қымбат соғысты аяқтады. Он бес мың еуропалық және үндістандық сарбаз, сондай-ақ белгісіз (бірақ, әрине, одан да көп) бирмалықтар қаза тапты. Бұл науқан британдықтарға бес миллион фунт стерлинг (2006 жылы шамамен 18,5 миллиард доллар) – 13 миллион фунт стерлинг тұс келді; бұл шығындар 1833 жылы Британдық Үндістанда ауыр экономикалық дағдарысқа әкелді. Бирмалықтар 1 миллион фунт стерлинг (сонда 5 миллион АҚШ доллары) құрайтын үлкен өтемақыны көп жыл бойы төлеуге мәжбүр болды, бұл сол кездегі Еуропа үшін де үлкен сома еді. 1825 жылғы сәуірде Данубью шайқасында жеңіске жеткеннен кейін, британдықтар Төменгі Бирма, Рахин және Танинтай жағалауларында, сондай-ақ Ассам мен Манипурда өздерінің табыстарын нығайтты. Британдықтар бирмалықтардың тәуелсіздігін мойындауын, "Ассам, Манипур және Качарға араласудан бас тартуын", "Рахин мен оның тәуелділіктерін беруді", Ава сотында британдық резидентураны қабылдауды және екі миллион фунт стерлинг өтемақы төлеуді талап етті. Янгон мен Танинтай өтемақы төленгенге дейін қамауда ұсталады. Ава соты батыс империясының толық бөлшектелуін және талап етілген жазаны күтпеген және қабылдауға дайын емес еді. Бірақ әскерінің күші әлсірегендіктен, бирмалықтардың елшісі, Каулиннің иесі, өзінің үкіметі Ассам мен Манипурға кез келген талаптан бас тартатынын жауап берді. Британдықтар: "Сіз бізге қаншалықты беруге келісесіз деген сұрақ емес, біз сізге қаншалықты қайтаруға келісеміз деген сұрақ" деп мәлімдеді. Бирмалықтар өтемақының алғашқы бөлігі ретінде 250 000 фунт стерлинг алтын мен күміс құймаларын төледі, сондай-ақ британдық әскери тұтқындарды босатты.

The Treaty of Yandabo ( ) was the peace treaty that ended the First Anglo Burmese War. The treaty was signed on 24February 1826, nearly two years after the war formally broke out on 5March 1824, by General Sir Archibald Campbell on the British side, and the Governor of Legaing Maha Min Hla Kyaw Htin from the Burmese side, without any due permission and consent of the Ahom kingdom, Kachari kingdom or the other territories covered in the treaty. With the British army at Yandabo village, only from the capital Ava, the Burmese were forced to accept the British terms without discussion. According to the treaty, the Burmese agreed to:
Cede to the British Assam, Manipur, Rakhine (Arakan), and the Taninthayi (Tenasserim) coast. Cease all interference in Cachar region of Assam and the Jaintia Hills district. Pay an indemnity of one million pounds sterling in four installments. Allow an exchange of diplomatic representatives between Ava and Calcutta. Sign a commercial treaty in due course. The treaty ended the longest and most expensive war in British Indian history. Fifteen thousand European and Indian soldiers died, together with an unknown (but almost certainly higher) number of Burmese. The campaign cost the British five million pounds sterling (roughly 18.5 billion in 2006 dollars) to 13 million pounds sterling; this expenditure led to a severe economic crisis in British India in 1833. The Burmese would be crushed for years to come by repaying the huge indemnity of one million pounds (then US$5 million), a large sum even in Europe at that time. After their victory at the Battle of Danubyu in April 1825 that killed Burmese commander in chief Gen. Maha Bandula, the British consolidated their gains in Lower Burma, Rakhine and Taninthayi coasts as well as in Assam and Manipur. The British demanded that the Burmese recognize independence and "desist from interference with Assam, Manipur and Cachar", "cede Rakhine and its dependencies", receive a British Resident at the Court of Ava, and pay an indemnity of two million pounds sterling. Yangon, and Taninthayi would be held until the indemnity was paid. The Court of Ava had not expected, and were unwilling to accept, the full dismemberment of their western empire and the crushing penalty demanded. But with the army severely depleted, the Burmese envoy, the lord of Kawlin, replied that his government:
Would give up any claim to Assam and Manipur
Objected to the British choice for the future Manipuri raja
Would cede the Taninthayi coast but not Rakhine. The British were unimpressed: "The question is not how much you will cede to us but how much we shall return to you". The Burmese paid 250,000 pounds sterling in gold and silver bullion as the first installment of the indemnity, and also released British prisoners of war.

Салдары

Келісім Бірма патшалығына ауыр қаржылық жүк салып, оны толық құлдыратты. Келіссөздердегі британдық талаптар соғыстың адам өміріне және қаржылық шығындарға байланысты болды. Соғысқа шамамен 40 мың британдық және үнділік әскер қатысты, олардың 15 мыңы қаза тапты. Британдық Үндістанның қаржысына келген шығын шамамен 13 миллион фунт стерлингке жуық болды. Соғыстың құны Үндістанда ауыр экономикалық дағдарыс тудырды, ол 1833 жылға қарай Бенгалиядағы агенттік үйлерді банкротқа дейін жеткізіп, Британдық Шығыс Үндістан компаниясының қалған артықшылықтарын, соның ішінде Қытайға сауда монополиясын жоғалтты. Ассам сияқты аймақтар Британдық Үндістанның құрамына кірді. Бірмалықтар үшін бұл келісім толық қорлық пен ұзақ мерзімді қаржылық қиындықтар әкелді. Бір буын ер адамдар шайқаста қырылды. Бірмалықтардың соңғы 75 жылдағы әскери жетістіктерінің арқасында құрылған, жаулап алу және әскери мақтанышқа негізделген әлем құлап түсті. Ава сарайы жоғалған аумақтармен келісе алмады және оларды қайтаруға сәтсіз әрекеттер жасады. Аваға шақырылған британдық резиденция жеңілістің ұятты еске салғышы болды. Ең маңыздысы, өтемақының ауыртпалығы патшалық қазынаны жылдар бойы банкротқа ұшыратуы мүмкін. Бір миллион фунт стерлингтік өтемақы сол кездегі Еуропада да үлкен сома болар еді, ал ол 10 миллион бірмелік кьятқа аударғанда тіпті қорқыныштырақ көрінді. 1826 жылы Жоғарғы Бирмадағы орташа шаруаның күнкөріс құны айына бір кьятты құрады. Келісім өзінің мақсатына жетті: Бирманы әлсіз қалдыру. Шындығында, британдықтар 1852 және 1885 жылдары бұрынғыдан әлсіз болған Бирмаға қарсы тағы екі оңай соғыс жасап, 1885 жылға қарай бүкіл елді жаулап алды.