Кіріспе

Рим сенаторы, б.з.д. 471 және 451 жылдардағы консул Апий Клавдий Красс Инрегиленсис (немесе Крассинус Региленсис) Сабин (б.з.д. 471–451) – Рим Республикасының ерте кезеңіндегі рим сенаторы, ең белгілісі он адамнан тұратын кеңестің (Децемират) жетекші мүшесі ретінде, ол шамамен б.з.д. 451 жылы Рим заңдарының Он Екі Тақтасын жасауға қатысты. Ол б.з.д. 471 жылы консул болған Апий Клавдиймен бір адам болуы мүмкін. Б.з.д. 471 жылы консул болған Клавдий рим тарихында плебейлердің дауыс беру құқығы және әскери тәртіп мәселелеріндегі қатал қарсыласы ретінде бейнеленген. Кейіннен, децемвир ретінде Клавдий құштарлыққа берілген тиран болып әрекет еткендігі айтылады, оның Вергиния қызға күштеп ие болуға тырысуы плебстің екінші рет сепарациялануына, Децемвираттың құлауына және Клавдийдің өліміне әкелді. Бұл әңгімелер сенімсіз және тарихи шындықтан алыс болуы мүмкін, кейінірек Клавдийлердің патриций руын мақтаншақ және жоғарыпарлы аристократтар ретінде көрсету үшін құрастырылған.

Аты-жөні және жеке басы

Клавдий Клавдий Генсінің негізін қалаушы Апий Клавдий Сабин Инрегиленсистің ұлы болған деп есептеледі. Ол б.з.д. 504 жылы өзінің ізбасарларымен бірге Римге көшіп келген және 495 жылы консулдыққа ие болған. Ливий мен Дионисий Галикарнас 471 жылы консулды болған Клавдийді 451 жылы децемвирмен ажыратады, бірақ Fasti Capitolini екеуін бірдей қарастырады. Қазіргі тарихшылар Ливийдің баяндамасындағы кейбір сәйкессіздіктер мен күтпеген кездейсоқтықтарға байланысты оларды бір адам деп қабылдайды. Клавдийдің кем дегенде екі ұлы болды: үлкені - Апий Клавдий Красс, 424 жылы консулдық трибуны болған; кішісінің аты Публий болды. Fasti оның толық атын Апий Клавдий Красс Инрегилленсис Сабин деп көрсетеді. Теодор Моммсен Inregillensis және Regillensis ("Региллумнан") орфографиясын ерекше деп тапты және тастағы Клавдийдің аты-жөнінің қысқартылған түрі "", оның орнына "Crassinus Regillensis" деп оқылуы керек деп ұсынды, бірақ көптеген дереккөздер оның пікірін қолдамады. Красс, бұл жеке есім болуы керек, "семіз" немесе "құрлы" дегенді білдіреді және ол денелі адамға немесе ақылы нашар адамға да қатысты болуы мүмкін; егер соңғысы мақұлданса, онда бұл, әдетте, ирониялық түрде берілген, өйткені Клавдий барлық есептер бойынша өте тапқыр саясаткер болған.

471 жылы консулды

Дионисий Галикарнасскийдің айтуынша, Аппий б.з.б. 482 жылы консулдыққа үміткер болған, бірақ оның сайлауын плебб трибундары тоқтатқан. Он бір жылдан кейін патрициандар оны консулды етіп сайлауға қол жеткізді, мақсаты – трибун Волеро Публилий ұсынған заңның қабылдануын болдырмау. Бұл заң трибундардың сайлауын comitia curiata-дан comitia tributa-ға көшіру туралы болған. Сайлаудың comitia curiata-да өткеніне толық сенім жоқ, бірақ бұл туралы Цицерон айтқан, сондай-ақ Дионисий мен Ливийдің жазбаларында да көрсетілген. Нибур олардың Centuriate Assembly-де сайланғанын айтады. Аппийдің әріптесі – Тит Квинкций, ол аралықтасушы рөлін атқарды. Сайлау күні консулдар, консулдық шендегі бірқатар сенаторлар және Рим аристократиясының өкілдері заңның қабылдануына кедергі келтіруге тырысты. Гай Лаеторий, трибун, алдыңғы күні Аппий мен оның отбасына сөккен және заңның қабылдануын өмірімен қамтамасыз етуге ант берген, патрициандарға мәселе бойынша плебейлер дауыс бергенше кетуді бұйырды. Аппий қарсылық көрсетіп, Лаеторийдің қарсыластарын тарату үшін дұрыс заңдық процедураны қолданбағанын айтты, сосын оны күшпен жоюды талап етті. Аппий өз сақшысын трибунды қамауға жіберді, бірақ халық оны қорғап, Аппийге қарсы шықты. Аппийді әріптесінің қысымымен Форумнан асыққан түрде шығарып жіберді. Келесі күні Квинкций, жағдайды реттеуге көмектесіп, мәселені эмоциялар басылғанша кейінге шегерді, Сенатты халыққа мойынсұнуға шақырды, өйткені патрициандар мен плебейлер арасындағы бұл қайшылық мемлекетке қауіп төндіріп тұрды. Аппий мұндай әрекеттің әлсіздік екенін, Сенаттың плебейлердің қысымына бағынып беруін айтты. Бірақ Квинкцийдің пікірі басым болды және Сенат "Лекс Публилия" заңын қабылдауға келісті. Содан кейін Аппийға вольскілерге қарсы күресу үшін римдік әскерді басқару тапсырылды. Трибундардың алдында жеңілгеніне ренжіген консул әскерін қатаң тәртіпке бағынуға бел буды. Бірақ оның плебейлерге деген немқұрайлылығы соншалықты танымал болғандықтан, сарбаздары ашық түрде бағынбай, мойынсұнбай қойды. Олар жауға шабуыл жасаудан бас тартып, лагерьлеріне қайтып келді және вольскілерге қарсы тек өздеріне шабуыл жасағанда ғана күш қолданды. Оның офицерлері Аппийді сарбаздарға дереу жаза беруден қайтарды, бірақ әскер тағы шабуылға ұшырап, лагерьден шығар кезде дүркіреп кетті. Рим аумағына жеткеннен кейін Аппий әскерінің қалдықтарын жинап, қару-жарағы мен туларын жоғалтқан сарбаздардың барлығын, сондай-ақ өздерінің қызметтік орындарынан қашқан офицерлерді қамшылап, басын кесуге бұйырды. Содан кейін ол әскердің қалған бөлігін рим тарихындағы осындай жазаның алғашқы мысалы ретінде оннан бірін жоюмен жазалады. 470 ж. Аппий Спурий Кассий ұсынған аграрлық заңға қарсы шықты және плебей трибундары Марк Дуилиус пен Гней Сиций оны жауапқа тартты. Сотта Аппий Сенаттың толық қолдауын алды, ол оны аристократиялық тәртіптің қорғаушысы деп есептеді. Ол айыптауларға мақтанышпен, күшпен және қорлықпен жауап берді, сондықтан "оның өзін қорғауға емес, айыптаушыларды сотқа тартуға тырысқандай көрінді". Трибундар не істеу керектігін білмей, сотты кейінге шегерді. Бірақ Аппий ауырып, сот қайта басталмай тұрып қайтыс болды. Дионисийдің айтуынша, Аппий өз-өзіне қол жұмсаған, бірақ оның отбасы оның табиғи өлімге ұшырағанын мәлімдеді. Оның қаназасын өткізуге тырысқан трибундарға халық қарсы шықты, Аппийдің беделі соншалықты зор болғандықтан, мыңдаған адам оның жерлеу рәсіміне қатысып, жауларына арналған мақтау сөздерін тыңдады. Фридрих Мюнцер б.з.д. 471 ж. Клавдийдің консулдығы туралы осы мәліметтің барлығын жоққа шығарып, Клавдийдің 20 жылдан кейін қайтадан консулдыққа сайланғанын мәлімдеді.

Бірінші десемвират

451 жылы Клавдий Тит Генуций Аугуринмен бірге консул болып сайланды. Үш жыл бұрын грек заңын зерттеу үшін Грекияға елшілер жіберілген болатын. 452 жылы Спурий Постумий Альбус, Аулус Манлий Вулсо және Сервий Сулпиций Камернус атты елшілер қайтып келіп, өздерінің зерттеулерін баяндады. Клавдий мен оның әріптесі билікке келгеннен кейін көп ұзамай он адамнан тұратын комиссия (десемвири) тағайындалды, олардың барлығы консулдық дәрежеде болған, яғни консул қызметін атқарған адамдар. Олар римдік заң кестелерін жасау үшін, қолданыстағы дәстүрлер мен грек үлгілеріне сүйене отырып жұмыс істеуі керек еді. Десемвирлерге консулдармен тең билік берілді, бірақ 451 жылы сайланған консулдар Клавдий мен Генуций, консулдықтан кеткеннен кейін десемвирлер болып тағайындалды. Олардың қатарында Спурий Ветурий Красс Цикурин, Гай Юлий Юл, Публий Сестий Капитолин, Публий Куриатий Фист Тригемин және Тит Ромилий Рокус Ватикан болды. Десемвирлер мемлекет мүддесі үшін ынтымақтасып, рим заңдарының алғашқы он кестесін жасап шығарды, бұл халықтың жалпы мақұлдауына ие болды. Олардың жұмысы жыл соңында аяқталмағандықтан, келесі жылға екінші десемвирлер алқасын тағайындау туралы шешім қабылданды. Клаудиус отбасының қарапайым халыққа қатыгездік пен жаушылықпен танылғанына қарамастан, әділ және асыл мінезді адам болып көрінді, соның арқасында халықтың сенімін жеңіп алды. Бірақ оның әріптестері келесі жылға қайта тағайындалуға тырысатынына күдікпен қарады. Сондықтан олар оған 450 жылға десемвирлерді таңдауды тапсырды және Клавдийдің де солай істейтінін күтіп, өздері лауазымдарынан бас тартты. Олардың күтігі кері кетті, ол өзін және тоғыз жаңа әріптесін тағайындады, олардың бесеуі плебейлер еді, олардың өзі сияқты ойлы немесе оңай басқарылатынына сенді. Жаңа патриций десемвирлері Марк Корнелий Малугиненсис, Марк Сергий Эскилин, немесе болмаса Луций болды; әртүрлі дереккөздер оның преномені туралы келіспейді. Луций Минуций Эскилин Аугурин және Квинт Фабий Вибулан; тек Минуций мен Фабий ғана консулдық қызметін атқарған. Плебей мүшелері Квинт Поэтилий Либо Визолус, Тит Антоний Меренда, Кезо Дуйлий Лонг, Спурий Оппий Корницен және Маний Рабулей болды. Бір кезде десемвирлердің барлығы патрицийлерден тұрады деп есептелген. Дионисий Поэтилий, Дуйлий және Опийдің плебейлер болғанын айтады, бұл Антоний мен Рабулейдің патрицийлер болғанын көрсетеді; бірақ Браутон басқа барлық Антонийлер мен Рабулейлердің плебейлер екенін атап өтеді (Титтің ұлы Квинт Антоний Меренда, ).

Екінші десемвират

Екінші десемвираттың бірінші десемвираттай адал болмағанын көрсететін алғашқы белгі – лауазым белгілерінің өзгеруі болды. 451 жылы он десемвир он екі ликтордан тұратын консулдың сүйемелдеуін бөлісіп, әрқайсысы осы құрметті кезекпен алды. Бірақ келесі жылы әр десемвирге жеке он екі ликтордан сүйемелдеу берілді; консулдың ликторларынан айырмашылығы, олардың ликторлары фасцелеріне балталарын бекітіп қойды, бұл десемвирлердің өмір мен өлім үстінен билігін көрсетеді, тіпті Римнің қасиетті шекарасы – помериум ішінде де. Республиканың басынан бері барлық ликторлар қалаға кіргенде халықтың билігіне құрмет көрсету үшін балталарын шешіп тастаған, тек диктатордың ликторлары ғана қала ішінде балталарын сақтап қалған. Енді қалада ликторлар көптеп жүрді. Десемвирлер өздерін сынағандарды жазалаудан тартынбады, қарсыластарын ұрып-сапалап, тез арада жазалап, олардың қадір-қасиетін қорлағандардың мүлкін тәркіледі. Бірінші десемвирлерден өзгеше, екінші коллегия халықтың шағымдану құқығын (provocatio) елемей, өз шешімдеріне шағымдануға рұқсат бермеді. Аристократтардың жас ұлдары десемвирлердің сүйемелдеу тобына қосылды, және десемвирлер келесі жылға сайлау өткізбей, белгісіз мерзімге лауазымда қалуға келіскен деген қауесет тарады. Сайлау уақыты келді де өтті, бірақ десемвирлер билікте қалды. Олар рим заңдарының тағы екі бабын жариялап, олардың жалпы санын он екіге жеткізді; ең ауыр баптардың бірі плебейлердің құқықтарын шектеді, әсіресе патрицийлер мен плебейлердің аралас некелерін тыйым салды. Он екі бапта плебейлердің консул лауазымын иеленуіне тыйым салатын заң да жазылған болуы мүмкін; 451 жылға дейін сайланған бірнеше консулдың есімдері кейін плебейлер деп есептелді (бірақ олар бастапқыда патрицийлерге жататын отбасылардан шыққан болуы мүмкін, бірақ кейіннен тек плебейлік тармақтары арқылы ғана белгілі болды), бірақ 449 жылдан 367 жылға дейінгі барлық консулдар, Лициний-Секстий заңы плебейлерге консулдық лауазымын ашқан кезде, әрине, патрицийлер болды. Сабин мен Эквилердің шабуылдары туралы хабар келгенде, десемвирлер Сенатты шақыруға тырысты, бірақ Сенат қиындықпен жиналды, өйткені көптеген сенаторлар десемвирлерге ұшырамас үшін қаладан кетіп қалды немесе олардың шақыруларын орындаудан бас тартты, себебі десемвирлер енді заңды билікке ие емес еді. Сенат жиналғаннан кейін екі сенатор десемвирлерге ашық қарсылық көрсетті. Луций Валерий Потит пен Марк Гораций Барбат десемвирлердің өкілеттігі аяқталғанын және олардың заңды билігі жоқ екенін, десемвирлер патшалардан да жаман екенін, өйткені рим халқы енді он Тарквиннің билігінде зардап шегуде деді. Клавдийдің туысы Гай оның атынан сөйлеп, десемвирлерге қарсы әрекет етпеуге шақырды. Апий Валерийді тұтқындауға ликторлардың біріне бұйрық берді, бірақ ол халыққа көмез сұрады, және триумвирлердің бірінің інісі Люций Корнелий Малугиненсис Апийді ұстаған кезде жазадан құтылды, бірақ шын мәнінде оны халықтан қорғау үшін.

Децемвирдің аяқталуы

Сенат десемвирлерге әскери қолбасшылық тағайындады, бірақ олар екі майданнан да жеңіліске ұшырады, ал олардың әскерлері тез арада мықты қорғанысқа шегінді. Осы орайда екі қылмыс орын алып, десемвирлердің құлауына себеп болды. Біріншіден, жаңа трибундар сайлауды ұсынған және десемвирлер алмастырылмайынша солдаттардың қызметтен бас тартуы керек деген Луций Сикций Дентат есімді әскер десемвирлердің қолбасшыларының бұйрығымен өлтірілді. Оның денесі тек римдіктермен қоршалған күйде табылды, ал жаудың мәйіті болған жоқ, сонда ғана шындық ашылды. Екінші, одан да белгілі қылмыс жүзбасы Луций Вергинийдің қызы Виргинияға қатысты. 456 жылы ол плебб трибуны Луций Ицилийге күйеуге шығуға міндетті болды. Апий оны өзіне иеленгісі келгендіктен, өзінің құлы Марк Клавдийді Виргинияны Апийдің құлы деп жалғандатып, ұрлап әкетуге жіберді. Оның жағдайы белгілі болған соң, Апий сотқа дейін оны босатуға келісті, бірақ Вергинияның әкесі мен Ицилийдің қарсылығына қарамастан, ол оның өзінің құлы екенін мойындады. Әкесі қызының десемвирлердің намысына тап болуын қаламағандықтан, базардағы қасаптан пышақ алып, Виргинияны өлтірді. Клавдий Ицилийді тұтқындауға бұйрық берді, бірақ ликторды Валериус пен Гораций тоқтатты. Оларды тұтқындамас бұрын, халық оларға көмектесті, ал Клавдий өмірін сақтап қашып кетті. Сенат әскери қолбасшылықты Валериус пен Горацийге берді, олар десемвирлер отставкаға кетуге мәжбүр болғаннан кейін консулдар болып сайланды. Сабин мен Эквилерден болған қауіп сейілгеннен кейін, десемвирлер сотқа тартылды. Гай Клавдий тағы да өзінің жүрегі ауырған немере інісі үшін сөйледі, бірақ Вергиний Апийдің әділет алдында жауап беруін талап етті. Дионисийдің айтуынша, Апий сотқа дейін өз-өзіне қылмыстық іс қозғап, өлімге кесілді, бірақ көпшілік оның плебей трибундарының бұйрығымен өлтірілгенін күдіктенді. Ливий Апий сотқа дейін өз-өзіне қол жұмсағанын хабарлады. Басқа десемвирлер жер аударылды, бірақ Спурий Опий сол күні сотталып, айыпталып, қатал түрде ескі әскерді ұрып-саптық қылмысы үшін өлім жазасына кесілді. Ливийдің айтуынша, Опий сотқа дейін өз өмірін өзі қиған.

Тарихилығы

Ливий мен Дионисийдің б.з.д. 471 жылы Клавдийдің консулдығы туралы толық баяндамасын Фридрих Мюнцер жоққа шығарады, ал қазіргі заманғы ғылым оның десемвир ретіндегі шамадан тыс әрекеттерін де мойындамайды. Бұл бейнелер Клаудийлерді жоғарыпар аристократтар және плебстің жаулары ретінде көрсеткен кейінгі дәстүрдің бір бөлігі болып табылады. Теодор Моммсен мен Т. П. Уайзман Вергинияның оқиғасы және Клаудийлер туралы басқа да мифтердің Республиканың соңында тарихшы Валериус Антиас тарапынан құрастырылғанын айтты.

Негізгі дереккөздер

Ливий, Ab Urbe Condita (Рим тарихы). Светоний, De Vita Caesarum (Цезарлар өмірі немесе Он екі Цезар). Галикарнас Дионисий, Romaike Archaiologia (Рим тарихы).