Кіріспе

Еврипидтің «Геракл» (Ἡρακλῆς μαινόμενος, Hēraklēs Mainomenos, «Hercules Furens» деп те аталады және кейде «Геракл» деп жазылады) – Еврипидтің афиналық трагедиясы, б.з.д. 416 жылы алғаш рет сахнаға қойылған. Геракл бір ізденісі үшін Керберді алу үшін тозақта болғанда, оның әкесі Амфитрион, әйелі Мегара және балалары Фивада Ликуспен өлім жазасына кесіледі. Геракл оларды құтқаруға үлгереді, бірақ Ирис және Ұңайта білу (жекеленген бейне) оны ашуға түсіріп, әйелі мен балаларын өлтіруге мәжбүр етеді. Бұл – Геракл отбасының тілекшілер ретінде бейнеленген Еврипидтің сақталған екі трагедиясының екіншісі («Гераклдың балалары» – біріншісі). Алғаш рет Дионисия фестивалінде орындалды.

Кескіннің қысқаша мазмұны

Амфитрионның тұқым қуалаушылық деректерге толы алғы сөзінде Геракл мен Ликустың отбасыларының ата-бабаларының тарихы баяндалады. Ликус Фиваны заңсыз билеп отыр және Амфитрионды өлтіруге дайын, себебі Мегара заңды патша Креонның қызы. Геракл отбасына көмектесе алмайды, өйткені ол Хадесте он екі еңбегінің соңғысымен айналысады: қақпаны күзететін құбыжық Керберді қайтару. Отбасы Зевстің құрбандық тастағына бас сауғалады; оларға сарайға кіруге тыйым салынады және қашып құтылу үшін тым жақыннан бақыланады. Хор оларға көңіл жасайды, жігерлендіреді, бірақ қарттар болғандықтан көмектесе алмайды. Ликус олардың құрбандық тастағына жабысып, өмірлерін қанша уақытқа созуға тырысатынын сұрайды. Ол Гераклдің Аидада өлтірілгенін және оларға ешқашан көмектеспейтінін айтады. Ол осы қазалы қақтығысты әділ деп бағалап, Гераклдің балалары өскенде Ликусты өлтіріп, ата-бабалары Креонның кек алуына тырысады дейді. Ол Гераклдің іс-әрекеттерін бағаламай, оны найзаның орнына садақ қолданғаны үшін қорқақ деп атайды. Амфитрион, бір-бірінен кейін, оның сөздерін жоққа шығарып, олардың жер аударылуына рұқсат сұрайды. Ликус сөзін аяқтап, өз адамдарына ағаштарды алып келіп, құрбандық тастың айналасына үйіп, жалбарынушыларды тірідей өртеп жіберуге бұйырады. Мегара тірідей өртелуден бас тартады: бұл қорқақтың өлімі. Ол Гераклдің қайтып оралуына үмітін жойды және балаларды өлтірушілерге қарсы тұру үшін оларды өлім киімдеріне киюге Ликустан рұқсат алады. Хордың қарттары Гераклдің отбасын қатты қорғады, бірақ жастарын ескеретін болса, Ликуспен келіспеуден және Гераклдің әйгілі еңбектерін мадақтап ән айтудан басқа ештеңе істей алмайды. Мегара балаларды алып қайтып келеді, олар өлімге дайын. Ол Гераклдің әрқайсысына қандай патшалықтар сыйлауды жоспарлағанын және кімдерге үйлендіруді ойлағанын айтады. Амфитрион өмірінің бекерлігінен зарланғанда, Мегара Гераклдің жақындап келе жатқанын көреді. Геракл Креонның құлатылуы және Ликустың Мегара мен балаларды өлтіру жоспары туралы естігенде, ол кек алуға шешім қабылдайды. Ол өзінің ұзақ уақыт бойы болмаған себебін айтады: ол Керберді Аидадан алып келген және түрмеге қамаған, сондай-ақ Тесейді де алып келген, ол қазір Афинадағы үйіне барады. Балалары оның халатына жабысып, Мегарамен бірге сарайға кіреді. Ликус оралады және Амфитрионды дайын күйде табады, содан кейін басқаларын алу үшін сарайға шабуыл жасайды. Ол Гераклмен кездесіп, өлтіріледі. Хор мерекелік қуанышпен ән айтады, бірақ оны үйдің үстінде аспандап жүзген Айрис пен Ұңғылдың пайда болуы үзеді. Ирис Гераклді ақылынан айнытып, өз балаларын өлтіруге итермелеу үшін келгенін жариялайды. Бұл жоспардың артында Зевстің әйелі Гера тұр: ол Гераклді туғаннан бері жек көреді, себебі Зевс оның әкесі еді. Ол сондай-ақ оның құдайға тән күш-қуатына ренжіп, оны төмендетуді қалайды. Хераклдің ақылынан айнығанда, ол өзінің еңбегін тағайындаған патша Эврисфейді өлтіру керек деп ойлады. Ол бөлмеден бөлмеге көшіп, елден елге саяхаттап жүргендей сезінді. Амфитрион оны тоқтатуға тырысқанда, ол оны Эврисфей деп ойлады, ал өз балаларын Эврисфейдің балалары деп қабылдады. Ақылынан айнып, үш ұлы мен әйелін өлтірді. Амфитрионға қастандық жасағанда Афина оны ұрып, ол ұйықтап қалды. Сарай есіктері ашылып, Геракл ұйқыда жатыр, әйелі мен балаларының денелерімен қоршалған. Ол оянғанда Амфитрион оған не істегенін айтады; ұялып, өзін-өзі өлтіруді қалайды. Тесей, Афина патшасы, Гераклді Аидадан босатқан, Ликустың Креонды құлатуын естіп, Ликусты құлатуға көмектесуді қалайды. Ол Гераклдің не істегенін естігенде, оның басын ашуын сұрайды. Тесейдің айтуынша, достық туысқанның қанын төккен адамнан болатын ластанудан қорқудан артық. Гераклдің көңілінен шығу оңай емес, ол ешкімге қош келмейді дейді; өзін-өзі өлтіргені жақсы болар еді. Тесей оған Афинада қонақжайлық танытып, байлығының жартысын ұсынады. Ол тіпті құдайлар да тыйым салынған некелер сияқты зұлым істерді жасайды, бірақ Олимпеде өмір сүруді жалғастырады және өз қылмыстарын мойындайды деп айтады. Неге Геракл бұлай етпеуі керек? Геракл бұл пікірді қатаң түрде жоққа шығарады: құдайлар туралы мұндай әңгімелер, ол тек ақындардың ойлап тапқандары дейді. Егер құдай шынымен де құдай болса, онда оның қалауы болмайды. Ақырында, өзін-өзі өлтіру қорқыныштылыққа жатпайтынына көз жеткізген ол Тесеймен бірге Афинаға кетуге шешім қабылдайды. Заң оған Фивада қалуға немесе әйелі мен балаларының жаназасына қатысуға рұқсат бермейді. Ол әкесінен өліктерін жерлеуін сұрап, Тесейге сүйеніп кетеді.

Тақырыптар

Айқындық: Еврипидтің «Геракл» пьесасы жауаптардан гөрі көп сұрақтар тудырады. Бұл, ең алдымен, сенім тақырыбында көрінеді. Еврипидтің заманында гректердің көпшілігі, оның ішінде Еврипидтің Тесейі сияқты, дінге сенгенмен, дәстүрлі дінге және құдайлардың бар екендігіне күмән келтірген ойшылдар да болды, Геракл пьесадағыдай. Пьеса Гераклдың өз отбасын өлтіруінің оқиғасын баяндайды. Ежелгі грек трагедиясына тән болатын құдайлардың оқиғаға зор ықпалы бар. Гера Гераклді жек көреді, себебі ол күйеуінің опасыздығын еске түсіреді. Сондықтан ол оған қатыгездікпен қарап, Гераклдың өлімін тілесе де, оның азап шегуін артық көреді. Ол Гераклді әйелі мен балаларын өлтіруге итермелеу үшін Ақымақтықты жібереді. Ақымақтықтың өзі Гераның кек алуындағы ақылсыздық пен мағынасыздықты көреді. Оқиға, көбінесе, басым мәдениеттің сенімін түсіндіруде ерекшеленеді. Геракл сенбейді, бірақ ол Ажал әлеміне барып, Кербер иті мен басқалардың жанын көрген. Құдайлық дәлелдерге қарамастан, ол Сократ сияқты, құдайлар, жалпы қабылданғандай, жоқ деп санайды. Бұл көзқарас драматургтің жеке ойы болуы мүмкін. Егер олай болмаса да, ол Еврипидтің заманындағы діннің моральдық қағидаларынан көбірек талап етуді қалайтын көзқарасты көрсетеді. Дихотомия: Еврипидтің «Геракл» пьесасы кейіпкерлерде, оқиғаларда және тақырыптарда көрінетін дихотомияларға толы трагедия. Пьесадағы кейіпкерлер идеология мен мінез-құлық жағынан бір-біріне қарама-қарсы тұрып, араларында дихотомия тудырады. Мысалы, Мегара мен Амфитрион. Өздерінің және Геракл ұлдарының өліміне тап болғанда, олардың реакциясы мүлдем әртүрлі. Мегара өзінің де, балаларының да өлетінін қабылдайды. Ал Амфитрион ұлы Геракл оларды құтқаруға оралады деп үміттенуді жалғастырады. Мегара мен Амфитрион – үміт пен жеңілістің дихотомиясын құрайды. Екі кейіпкер арасындағы тағы бір дихотомия – Геракл мен Ликос арасындағы. Геракл Грекиядағы ең батыл адам ретінде танымал, ал Ликос оны қорқақтықпен айыптайды. Бірақ Ликос Мегара мен оның балаларын олардың болашақтағы іс-әрекеттерінен қорқып өлтіруге тырысады. Геракл мен Ликостың іс-әрекеттері олардың спектрдің қарама-қарсы полюстерінде тұрғанын көрсетеді: Геракл – батылдықпен, ал Ликос – қорқынышпен. Сонымен қатар, Гераклдің ішінде де дихотомия бар. Тесеймен бірге Ажалдан оралғанда Геракл досын құтқарып, өмір жаратады. Ал әйелі мен балаларын өлтіргеннен кейін, ақылынан айырылып, Геракл өлімді келтіру арқылы дихотомияны аяқтайды. Соңында, құдайлардың бар екендігі және пьесадағы кейіпкерлердің сенімі тақырыбында да дихотомия бар. Отбасын өлтіргеннен кейін Геракл құдайлар жоқ деп айқайлайды, ал басқалары, әсіресе Тесей, керісінше пікір білдіреді. Осы дихотомиялардың бәрі бірігіп, драматургтің заманындағы сенім жүйелеріне қатысты ағымдағы алаңдаушылықты көрсететін пьесаны құрайды. Үміт (Ἐλπίς): Еврипидтің «Геракл» пьесасы көптеген интерпретацияларға ашық. Бұл пьесадағы ең маңызды тақырып – үміт. Үміт пьесаның басынан соңына дейін орталық рөл атқарады. Басында Гераклдың отбасы Ликостың өлтіру қаупіне ұшырайды және Геракл Эвристейге қызмет етумен және оның жұмыстарын аяқтаумен айналысқандықтан олардан қорғау жоқ. Отбасының құтқарылуы Гераклтың оларды құтқаруға келуіне байланысты. Мегара бұл қатерге мойын бұрмайды және ол балаларын өлім киімдеріне кигізгенімен, Гераклдың келуіне үміт артады. Үміт – Гераклдың 12 құрбандығынан өтуіне көмектеседі, сонымен қатар Тесей Гераклге әйелі мен балаларын қателесіп өлтіргені үшін сезінетін ауырсыну мен азаптан арылуға көмектесу үшін үміт сыйлайды. Үміт осы туындыны жетелейді, оның ішіндегі барлық адамдарға, қандай жағдай болмасын, алға жылжуға мүмкіндік береді. Жекелік: «Геракл» пьесасында Еврипид өзінің басты кейіпкері Гераклдың мінезін және оның жеке басын зерттейді. 1263-1265 және 1341-1345 жолдарда Геракл Зевстің әкесі бола алмайтынын және құдайлардың бар болмауы мүмкін екенін айтады, себебі егер олар бар болса, олар мінсіз болуы керек. Егер олай болса, Гераклтың өзінің өмір сүруі мүмкін емес, өйткені Зевс оның әкесі. Бұл сонымен қатар Гераклдың Евристейге жасаған 12 құрбандығы сияқты қарапайым адамдарға қол жеткізе алмайтын тапсырмаларды орындауға қабілеттілігін түсіндіруді қиындатады. Бұл парадокс оқиғаның сюжетінде де, Еврипидтің басты кейіпкерінің жеке басы мен өмір сүруіне де мәселе тудырады. Геракл гректердің білетін құдайлардың бар екендігін батыл түрде жоққа шығару арқылы Еврипид өзінің дінсіздік көзқарасын ұсынуы мүмкін. Оның заманында көпқұдайлық дін кеңінен қабылданғанмен, барлық нәрсенің жарамдылығы мен сенімділігін сұраққа түйретін интеллектуалдық ағым да болды. Осы пьесаны жазу арқылы Еврипид осы интеллектуалдық пікірталасқа қосылып, құдайға күмән тудырады. Моральдық жауапкершілік: «Геракл» пьесасында Еврипид Гераклдың мінез-құлқына және оның моральдық қағидаларына назар аударады. Пьесада Геракл өзінен гөрі құдайларға жоғары этикалық стандарт қояды. Бұл Геракл құдайлар бар болса, олар жамандық жасамайды деп сенгенде көрінеді. Олардың әрекетінен ақылынан айырылса да, ол отбасын өлтіргені үшін барлық кінәні өзіне алады. Ақымақтық құдайлардың жасағаны дұрыс емес екенін мойындайды, бірақ Геракл құдайларды оның басына келгендері үшін кінәлі деп санамайды. Тесей Гераклқа ешбір адам құдайды ластай алмайтынын (1231-жол) және Гера кінәлі екенін (1312–1313-жолдар) түсіндіруге тырысады. Тесей тіпті: «Сен, өлімдік, тағдырыңа қарсы неге наразы болып тұрсың, құдайлар жоқ па?» (1320–1321-жолдар) дейді. Тесей Гераклді кез келген жауапкершіліктен босатуға және барлық кінәні құдайларға жүктеуге тырысады. Геракл келіспейді және өзінің жауапкершілігін мойындайды. Ол тіпті: «Ах, мұның бәрі менің қайғыма қатысы жоқ, бірақ құдайлар зина жасамайды, немесе бір-бірін тізбектей байлайды деп сенбеймін. Мен ешқашан сенбедім, мен ешқашан сенбеймін және бір құдай екіншісінің тираны екеніне де сенбеймін. Егер құдай шын мәнінде құдай болса, ол мінсіз, ештеңесі жетіспейді. Бұл ақындардың қайғылы өтірігі» (1340–1346-жолдар) дейді. Ол құдайлар мінсіз және жамандық жасай алмайды деп сенді, сондықтан олар оған жасаған осы қорқынышты іс оның кінәсі, олардың емес. Ол өзінің қамқорлығындағы адамның іс-әрекеттері үшін жауапкершілікті мойындайтын күтімшіл сияқты. Қарсылықтар: Мифтерде қарсылықтар жиі кездеседі. Аполлон оба келтіреді, бірақ сонымен қатар емдейді; Артемис аң аулайды, бірақ сонымен қатар жануарларды қорғайды. Гермес өзінің алаяқтығымен хаос тудырады, сонымен қатар лираның ойлап табуы арқылы жетілдіруге көмектеседі. Сондықтан Еврипидтің осы аттас пьесасында Геракл да осылай. Онда Геракл өзінің әкесі Зевстің шын екеніне толығымен сенімді емес екенін түсінеді. Бұл күмән оның жеке басын жоғалтуына себеп болады және оның ашулы және қауіпті жағының себебі болуы мүмкін. Гераның Гераклға Ақымақтықты жібергеніне қарамастан, ол эмоционалдық тұрақты емес болуы мүмкін және осының салдарынан әйелі мен балаларын өлтіреді. Оның осы қараңғы және қауіпті жағы әлемді жақсартатын монстрларды жою арқылы жағымды және құрылысшыл жағымен қарама-қарсы. Оның мұндай қорқынышты істер жасауына және оған кешірім берілуі оның қарама-қарсы жақтары арасындағы тепе-теңдікті көрсетеді. Геракл отбасын өлтіреді және адамдарды құтқарады. Пьесаның дихотомиялық жартылары Гераклдың басты кейіпкерінің құрылымдық және бұзушы күштерінің болуын көрсетеді. Теология: Еврипидтің «Геракл» пьесасы классикалық мифологиялық әңгіменің көптеген атрибуттарына ие трагедия, бірақ оқиғалар тізбесін ұсынады...