Кіріспе

Мартина (грекше: Μαρτίνα; 641 жылдан кейін қайтыс болды) – Византия империясының императрицасы, сіңлісі император Гераклийдің екінші әйелі және 641 жылы ұлымен бірге регент болды. Ол Гераклийдің әпкесі Мария мен Мартиннің қызы еді. Мария мен Гераклий – Теофан Исповедниктің жылнамасына сәйкес, Гераклий Ақсақал мен оның әйелі Эпифанияның балалары болған.

Императрица

Евдокия, Гераклийдің бірінші әйелі, 612 жылғы 13 тамызда қайтыс болды. Константинопольдің жалпыға ортақ патриархы Никефор I-нің «Хронографикон синтомон» еңбегінде, өлімнің себебі эпилепсия екені айтылады. Теофанның мәлімдемесіне сәйкес, Мартина анасының туысына көп ұзамай үйленді, бұл неке 613 жылға дейін болған. Дегенмен, Никефор бұл некені 620 жылдардағы Еуразиялық аварлармен болған соғыстар кезінде өткізгенін көрсетеді. Халкидон христиан дінінің инцестқа қатысты ережелеріне сәйкес, бұл некеге рұхсат етілмейтін туыстық байланысқа жатты. Әйелдің әкесі мен немере қызының арасындағы осындай неке «Теодосиан кодексі» тұсында заңсыз деп жарияланған еді. Сондықтан, бұл неке Константинополь халқы мен шіркеу тарапынан мақұлданбады. Некеге деген наразылықты халықтың бұрынғы императорға деген құрметі одан әрі күшейтті. Патриарх Сергий I Гераклийді Мартинадан бас тартуға көндіруге тырысқанымен, рәсімді өзі өткізіп, Гераклий оны «августа» деп жариялағаннан кейін Аугустеумда тәж кигізді. Императорлық отбасының мүшелері де наразылық білдірді, Гераклийдің інісі (Мартинаның әкесі) Теодор Гераклийді үнемі сынап, оның күнәсі – Мартина мен олардың балалары «әрдайым оның алдында» екенін айтты. Бірақ император мен император әйелінің тығыз байланыста болғаны анық: Мартина күйеуінің Сасанидтерге қарсы ең қиын жорықтарында бірге болды. 636 жылғы тамызда Ярмук өзенінде арабтардың жеңіліске ұшырағаны туралы хабар Антиохияда олар бірге болғанда жетті. Бұл жеңілістер Мартинаны регенттік кезінде мазалап, оның танымалдығын азайта түсті. Константинополь халқының оған деген ықыласының төмендеуі 629 жылы оның монетадан алынуына себеп болуы мүмкін. Алайда, басқа ғалымдар мұндай пікірге қарсы сақ болуға кеңес береді, себебі оның монетадағы суретінің жоғалуы Гераклийдің маңызды ақша реформасымен бір уақытта болды. Бірақ Мартинаның Гераклийге ықпалы уақыт өте келе артты, оған қарсыластарымен күресуге күш берді. Мартина Гераклийді астанаға оралуға және ұлы Гераклонды Август (қоса император) етіп тағайындауға, ал басқа балаларын – Мартин мен Давидті Цезарь (тақ мұрагерлері) және Августина мен Мартинаны Августа (императрицалар) етіп көтеруге көндірді. Мартинаның балаларына мұрагерлік құқығын қамтамасыз етумен қатар, Гераклий олардың қарсыластарын жоюға кірісіп, болашақтағы қиындықтарға дайындалу үшін оған құпия қор ашты. Өлімі алдында да олардың өмірін және болашағын қамтамасыз етуге тырысты.

Регент

641 жылы өлім төсегінде Гераклий империяны бірінші некесінен туған ұлы Гераклий Константинге және Гераклонаға (Гераклий II ретінде) қалдырды. Мартина император және олардың анасы ретінде құрметтелуге тиіс болды, сондай-ақ сарайда да ықпалы болуы мүмкін еді. Осы өсиет арқылы Мартина екі императормен бірге билік ету құқығына ие болды. 11 ақпан күні Гераклий Никефордың пікірінше, оның күнәлі некесі үшін құдайдан келген жаза ретінде саналған ісік ауруынан қайтыс болды. Үш күннен кейін Мартина Гераклийдің өсиетінің мазмұнын жариялауға бастама көтерді. Мұндай рәсімді өткізуге әдетте императордың орнына, оның мұрагерінің құқығы болды. Мартина екі императорға қарсы өзінің билігін орнатуға тырысты. Салтанатты рәсім Константинопольдің Ипподромында өтті. Іс-шараға Византия Сенатының мүшелері, басқа да жоғары лауазымды тұлғалар мен Константинополь халқы қатысты. Константин мен Гераклон екеуі де қатыспады. Мартина өсиеттің мазмұнын оқып, империядағы жоғары билікті өзіне иеленуге тырысты. Бірақ халық оның орнына екі императордың есімдерін айқайлады, осылайша оның императорлық билікті қабылдауына қарсылық білдірді. Ол жеңіліспен сарайға қайтуға мәжбүр болды. Мартина мен оның кеңеюінің қарым-қатынасы әрдайым қиын болды. Гераклонның жас болғандықтан, Мартина оның арқылы билік жүргізіп, Константиннің саясатына үнемі қарсылық көрсетті, нәтижесінде екі түрлі саяси топ құрылды. Ішкі сарайдың екі тобы да өз еркімен билік етіп, одан әрі жағдайды ушықтырды. Константинге қаржы министрі Филагрий Гераклийдің Патриарх Пирр басқаратын Мартина үшін құпия қор құрғанын хабарлады. Гераклий өлім төсегінде екі ұлының теңдігін, Мартинаның анасы және император ретінде құрметтелуін, сондай-ақ Гераклонды тәрбиелеу және оның мүдделерін қорғау жауапкершілігін оған тапсырды. Бірақ Гераклий Константиннің өзінің еркіне бағынбай, Мартина мен Гераклонды иеліктен шығарып, сарайдан қуатындай қорқып, өзінің барлық жеке қазынасын Патриарх Пиррдің басқаруына қалдырды, осылайша Мартинаның тілектерін орындауға мүмкіндік берді. Бірақ Константин бұл шотты тәркілеп, көктемгі әскери жалақы төлеуге арналған бюджеттің жетіспеушілігін толтыру үшін пайдаланды, ол дәстүрлі сыйлықтармен бірге 2,016,000 номимаға тең болды. Гераклий Константин төрт айдан кейін туберкулезден кенеттен қайтыс болғанда, көпшілік императрица оны Гераклонды жалғыз билеуші етіп қалдыру үшін улады деп сенді. Алайда, Херрен мен Гарланд сияқты тарихшылар бұл шындыққа жатпайды деп мәлімдеді. Оның өлімінен және ұлының жалғыз билеуші болғаннан кейін Мартина үкіметке толық және күдіксіз бақылауға ие болды. Мартина бірден Константиннің жақтастарын жер аударуды бастады және оның басты кеңесшісі Константинополь патриархы Пирр I-нің көмегімен монотелитизм саясатын қайта жаңғыртты. Ол Александрия епископы Кириллді шақырып алып, жер аударылғаннан кейін Мысырға жіберді, осылайша монотелитизм саясатына деген адалдығын көрсетті.

Төмендеу және жинақтау

Оның әрекеттері және Гераклий Константинді улау туралы қауесеттер халық пен Сенатты Мартина мен оның ұлына қарсы қойды. Армениялық Валентин Кіші Азиядан келген әскерлермен бірге Халкидонға жорық жасады, ал қорқып қалған Ираклонас, қайтыс болған Гераклий Константиннің ұлы Констанс II-ні тең император етіп тағайындады. 641 жылдың қыркүйегінен кейін үлкен көтеріліс болды, және әскер Босфордың Азия жағындағы егісті талқандады. Сол айда Мартина өзінің сенімді жақтастарының бірі, Константинопольдік Пиррдің қолдауын жоғалтты, ол көп рет шабуылға ұшырап, қудаланғаннан кейін қаланы тастап кетті. Бұл оны жек көретін Сенатқа әлсіз қалдырды. 641 жылдың қараша айында олардың құлауы толыққанды болды, өйткені әскер Константинопольге жорық жасап, Мартина мен оның үш ұлы – Ираклонас, Давид және Маринос тұтқынға алынды. Мартинаның тілі тілінді, ұлдарының мұрындары кесілді, ал кіші ұлдары кемсіртілді. Соңында олар Родосқа жер аударылды.

Талдау

Линда Гарланд византиялық императорлар туралы толыққанды зерттеу жасады, онда Мартинаға ерекше назар бөлді. Ол императрица Мартинаның арабтардың кеңеюіне қарсы күрестегі сәтсіздік пен күйеуінің монотелитизм саясатын жалғастырудың "құрбаны" болғанын қорытындылады. Мартинаның отбасына деген амбициясы Константинополь халқының наразылығын тудырды. Дегенмен, ол көптеген басқа византиялық императорлар сияқты, өзінің мұрагерлерін қамтамасыз ету және олар үшін күресу дәстүлін жалғастырды.