Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Adrar des Ifoghas (сондай-ақ Adrar des Iforas; Тамашек: ⴰⴷⵔⴰⵔ ⵏ ⵉⴼⵓⵖⴰⵙ Tifinagh әрпімен; Adrar n Ifoghas; أدرار إيفوغاس Ифогас таулары) – Малидің Кидал аймағында орналасқан және Алжирге дейін созылатын таулы массив. Оның ауданы шамамен 250 000 шаршы километрді құрайды.
The Adrar des Ifoghas (also Adrar des Iforas; Tamasheq: ⴰⴷⵔⴰⵔ ⵏ ⵉⴼⵓⵖⴰⵙ in Tifinagh; Adrar n Ifoghas; أدرار إيفوغاس Ifoghas' Mountains) is a massif located in the Kidal Region of Mali, reaching into Algeria. It has an area of around 250,000 square kilometers (97,000 square miles).
География
Адрар дес Ифогхас аймағы кең, сайқы жазық аңғарлармен сипатталады және эрозияға ұшыраған гранит тас үйінділерімен толы. Массивтің аңғарлары шығысында Тамесна жазығына, батысында Телемси ойысына, оңтүстігінде Азауақ аңғарының батыс бөлігіне және солтүстігінде Танезруфтқа қарай ашылады. Бұл аймақтағы елді мекендерге Кидал, Агуэльхок, Богхаса, Эссук және Тессалит кіреді. Адрар дес Ифогхас жергілікті халық арасында "Адаг" деп белгілі. "Адрар" сөзі бербер тілінде "тау" деген мағынаны білдіреді, ал "Ифогха" – бұл өңірде ұрпақтан-ұрпаққа билік еткен аристократиялық туарег руы, "Кель Ифогха" тайпасының аты. Басқа туарегтер сияқты, Кель Ифогха да көшпелі өмір салтын ұстанады, күріш, ешкі және қой өсіріп, оларды күнкөріс үшін және сату үшін пайдаланады. Аймақ археологиялық ескерткіштерге бай, әсіресе адамдардың аң аулау, егін шаруалық және мал өсіру сахналарын бейнелейтін жартасқа салынған суреттер көптеп кездеседі. Владимир Беснард пен Теодор Монод бұл аймақта Аселар адамының қаңқасын (шамамен 6400 жыл бұрынғы) да тапқан. Адрар дес Ифогхас сонымен қатар жаяу саяхаттар үшін де танымал.
The Adrar des Ifoghas area is characterized by wide, shallow valleys and is strewn with piles of eroded granite blocks. The massif's valleys open to the Tamesna plain on the east, to the Telemsi fosse on the west, to the western basin of the Azaouak valley on the south and to the Tanezrouft on the north. Settlements of the area include Kidal, Aguel'hoc, Boghassa, Essouk and Tessalit. The Adrar des Ifoghas is known locally as "Adagh". "Adrar" is the Berber word for mountain, while "Ifogha" is the name of an aristocratic Tuareg clan, "Kel Ifoghas", who have dominated the region for generations. Like most Tuareg, the Kel Ifoghas are nomadic, raising camels, goats and sheep for sustenance and for sale. The area is rich in archaeological remains, particularly rock drawings which depict men hunting, farming and cattle rearing. The skeleton of Asselar man (c. 6,400 BP) was also found in the area by Wladimir Besnard and Théodore Monod. The Adrar des Ifoghas has also become popular for treks.
Адрар дес Ифога мешіттері
Патрис Крессьердің зерттеулері Гао мен Агадестің солтүстігіндегі Адрар-де-Ифогхас аймағындағы төрт мешіттің архитектуралық және мәдени маңызын ашады. Тефис мешіті, шамамен 1480 жылы салынған, овал пішіндес қасиетті аумақта орталық орын алды және онымен бірге 15 ғасырдағы шағын оратория орналасқан. 1430 жылы ʿUthman al Mawhub bin Iflawas құрған Ин Тедук қаласындағы тағы бір маңызды мешіттің орталық бөлігі қиблаға сәйкес үш дәлізден тұрды. Анық айтқанда, ол 16 ғасырдың ортасында зорлық-зомбылық салдарынан қирады. Сол сияқты, Шин Васагаран мешіті, Қиблаға параллель екі дәлізбен сипатталатын, жақын жердегі некропольдерден табылған эпиграфикалық деректерге сүйене отырып, 16 ғасырға жатады. Ортағасырлық Тадмека қаласында орналасқан Эс Сук мешітінің залы 23,5 x 15,5 метр болатын тіктөртбұрышты құрылымнан тұрды және ол қиблаға параллель бес дәлізге бөлінген. Бұл мешіттер әдетте солтүстік-оңтүстік бағыттағы тіктөртбұрышты жоспармен салынды, қиблаға қарай созылған тар дәліздермен және кішкентай терезелері бар берік қабырғаларымен ерекшеленді. Кейбір ауылдар мен уақытша елді мекендерде бір ғана дәліз болса, Ассоде немесе Тадмека сияқты қалалық орталықтарда үш дәліз болды. Мавританиядағы мешіттерден өзгеше, Аирдегі мешіттерде әшекейлеу болған жоқ және минареттері мен минбарлары да жоқ, бірақ олар айқынды көрініске ие болды. Крессье бұл мешіттердің шығыс-батыс осі бойынша мұқият жоспарланған кеңістігі, жиі қасиетті овал пішіндес қоршауларға енгізілуі, суфизмнің ықпалымен туған рухани үйлесімді білдіреді деп ұсынды. Сонымен қатар, Тадмека ғалымдары 15 ғасырдың соңында Аирде шөлгеулер құрды, бұл аймақтың ерекше діни архитектурасына үлес қосуы мүмкін. Бұл мешіттер Сахара алды даласының ерекше тобын құрайды, олардың қиблаға бағытталғандығы және екі немесе үш параллель дәліздерімен сипатталатынымен ерекшеленеді.
Research by Patrice Cressier provides insight into the architectural and cultural significance of four mosques in the Adrar des Ifoghas, north of Gao and Agadez. The mosque of Tefis, probably built around 1480, occupied a central position in an oval sacred enclosure and was accompanied by a small fifteenth century oratory. Another notable mosque in the town of In Teduq, founded around 1430 by ʿUthman al Mawhub bin Iflawas, had a central structure divided into three aisles aligned with the qibla. Unfortunately, it was destroyed by violence in the mid sixteenth century. Similarly, the mosque of Shi n Wasagharan, characterised by two aisles parallel to the Qibla, dates from the sixteenth century, based on epigraphic evidence from nearby necropolises. Meanwhile, the mosque of Es Suk, located in the medieval city of Tadmekka, had a rectangular hall measuring 23.5 by 15.5 metres and divided into five aisles parallel to the qibla. These mosques typically followed a north south rectangular plan, with narrow aisles aligned with the qibla and strong walls pierced by small openings. While some villages or temporary settlements had only one nave, urban centres such as Assode or Tadmekka had three naves. Unlike mosques in Mauritania, those in Air lacked ornamentation and had a more substantial appearance, without minarets or minbars. Cressier suggested that the meticulous spatial organisation of these mosques, structured along an east west axis and often integrated into sacred oval enclosures, reflected a sense of divine harmony influenced by Sufism. In addition, scholars from Tadmekka established hermitages in Air in the late fifteenth century, which probably contributed to the unique religious architecture of the region. These mosques represent a distinct subset within the pre Saharan steppe, characterised by their orientation to the qibla and two or three parallel aisles.
Жақында болған тарих
2013 жылы Малидегі азаматтық соғыста француз әрекетінен қашқан исламшыл жауынгерлер үшін қиын-қыстау шөл дала паналау орнына айналды. 22 ақпанда Адрар-дес-Ифогас аймағында шайқас болды, нәтижесінде 25 шади әскері, оның ішінде Малидегі шади арнайы күштерінің жетекші командирі Абдель Азиз Хасан Адам және 93 исламшы қаза тапты. 12 наурызда Тигаргар ауылында болған шайқаста бір шади сарбазы мен 6 исламшы қаза болды. Шайқас нәтижесінде шади әскері ауылды басып алды.
In 2013, the rugged badlands became a refuge for Islamist fighters fleeing French intervention in the Mali civil war. On 22 February, a battle was fought in Adrar des Ifoghas, killing 25 Chadians, including Abdel Aziz Hassane Adam, the leading Chadian special forces commander in Mali, and 93 Islamists. On 12 March, a battle took place in the village of Tigharghar, killing one Chadian soldier and 6 Islamists. The battle resulted in the Chadians taking the village.