Кіріспе

Adrar des Ifoghas (сондай-ақ Adrar des Iforas; Тамашек: ⴰⴷⵔⴰⵔ ⵏ ⵉⴼⵓⵖⴰⵙ Tifinagh әрпімен; Adrar n Ifoghas; أدرار إيفوغاس Ифогас таулары) – Малидің Кидал аймағында орналасқан және Алжирге дейін созылатын таулы массив. Оның ауданы шамамен 250 000 шаршы километрді құрайды.

География

Адрар дес Ифогхас аймағы кең, сайқы жазық аңғарлармен сипатталады және эрозияға ұшыраған гранит тас үйінділерімен толы. Массивтің аңғарлары шығысында Тамесна жазығына, батысында Телемси ойысына, оңтүстігінде Азауақ аңғарының батыс бөлігіне және солтүстігінде Танезруфтқа қарай ашылады. Бұл аймақтағы елді мекендерге Кидал, Агуэльхок, Богхаса, Эссук және Тессалит кіреді. Адрар дес Ифогхас жергілікті халық арасында "Адаг" деп белгілі. "Адрар" сөзі бербер тілінде "тау" деген мағынаны білдіреді, ал "Ифогха" – бұл өңірде ұрпақтан-ұрпаққа билік еткен аристократиялық туарег руы, "Кель Ифогха" тайпасының аты. Басқа туарегтер сияқты, Кель Ифогха да көшпелі өмір салтын ұстанады, күріш, ешкі және қой өсіріп, оларды күнкөріс үшін және сату үшін пайдаланады. Аймақ археологиялық ескерткіштерге бай, әсіресе адамдардың аң аулау, егін шаруалық және мал өсіру сахналарын бейнелейтін жартасқа салынған суреттер көптеп кездеседі. Владимир Беснард пен Теодор Монод бұл аймақта Аселар адамының қаңқасын (шамамен 6400 жыл бұрынғы) да тапқан. Адрар дес Ифогхас сонымен қатар жаяу саяхаттар үшін де танымал.

Адрар дес Ифога мешіттері

Патрис Крессьердің зерттеулері Гао мен Агадестің солтүстігіндегі Адрар-де-Ифогхас аймағындағы төрт мешіттің архитектуралық және мәдени маңызын ашады. Тефис мешіті, шамамен 1480 жылы салынған, овал пішіндес қасиетті аумақта орталық орын алды және онымен бірге 15 ғасырдағы шағын оратория орналасқан. 1430 жылы ʿUthman al Mawhub bin Iflawas құрған Ин Тедук қаласындағы тағы бір маңызды мешіттің орталық бөлігі қиблаға сәйкес үш дәлізден тұрды. Анық айтқанда, ол 16 ғасырдың ортасында зорлық-зомбылық салдарынан қирады. Сол сияқты, Шин Васагаран мешіті, Қиблаға параллель екі дәлізбен сипатталатын, жақын жердегі некропольдерден табылған эпиграфикалық деректерге сүйене отырып, 16 ғасырға жатады. Ортағасырлық Тадмека қаласында орналасқан Эс Сук мешітінің залы 23,5 x 15,5 метр болатын тіктөртбұрышты құрылымнан тұрды және ол қиблаға параллель бес дәлізге бөлінген. Бұл мешіттер әдетте солтүстік-оңтүстік бағыттағы тіктөртбұрышты жоспармен салынды, қиблаға қарай созылған тар дәліздермен және кішкентай терезелері бар берік қабырғаларымен ерекшеленді. Кейбір ауылдар мен уақытша елді мекендерде бір ғана дәліз болса, Ассоде немесе Тадмека сияқты қалалық орталықтарда үш дәліз болды. Мавританиядағы мешіттерден өзгеше, Аирдегі мешіттерде әшекейлеу болған жоқ және минареттері мен минбарлары да жоқ, бірақ олар айқынды көрініске ие болды. Крессье бұл мешіттердің шығыс-батыс осі бойынша мұқият жоспарланған кеңістігі, жиі қасиетті овал пішіндес қоршауларға енгізілуі, суфизмнің ықпалымен туған рухани үйлесімді білдіреді деп ұсынды. Сонымен қатар, Тадмека ғалымдары 15 ғасырдың соңында Аирде шөлгеулер құрды, бұл аймақтың ерекше діни архитектурасына үлес қосуы мүмкін. Бұл мешіттер Сахара алды даласының ерекше тобын құрайды, олардың қиблаға бағытталғандығы және екі немесе үш параллель дәліздерімен сипатталатынымен ерекшеленеді.

Жақында болған тарих

2013 жылы Малидегі азаматтық соғыста француз әрекетінен қашқан исламшыл жауынгерлер үшін қиын-қыстау шөл дала паналау орнына айналды. 22 ақпанда Адрар-дес-Ифогас аймағында шайқас болды, нәтижесінде 25 шади әскері, оның ішінде Малидегі шади арнайы күштерінің жетекші командирі Абдель Азиз Хасан Адам және 93 исламшы қаза тапты. 12 наурызда Тигаргар ауылында болған шайқаста бір шади сарбазы мен 6 исламшы қаза болды. Шайқас нәтижесінде шади әскері ауылды басып алды.