Кіріспе

Артур да Коста-и-Силва (Artur da Costa e Silva; 3 қазан 1899 - 17 желтоқсан 1969) – Бразилия армиясының маршалы және 1964 жылғы төңкерістен кейін билікке келген Бразилия әскери үкіметінің екінші президенті. Ол Бразилия армиясының маршалы шеніне жетіп, президент Кастело Бранконың әскери үкіметінде соғыс министрі қызметін атқарды. Оның президенттік кезеңінде Институционалдық акт №5 қабылданды. Бұл заң президентке Ұлттық конгрессті тарату, саясаткерлерді лауазымдарынан айыру және солшыл партиялар мен жеке тұлғаларға қарсы репрессивтік басқару әдістерін заңдастыру өкілеттігін берді. Коста-и-Силва үкіметі оппозиция, солшыл белсенділер және коммунист деп күдіктенгендерге қарсы әскери режимнің ең қатыгез кезеңін бастады, ол оның ізбасары Эмилио Гаррастасу Медичи кезінде жалғасып, одан әрі күшейді.

Туу

Коста-э-Сильва 1899 жылдың 3 қазанында Рио-Гранде-ду-Сул штатының Такуари қаласында дүниеге келген. Көптеген дереккөздер Коста-э-Сильваның ата-анасы Мадейра аралдарынан келген португалдар екенін жаңылыс айтады, бірақ оның екі ата-анасы да бразилиялықтар болған, әлдебір бабасы ғана Лиссабоннан келген португал иммигранты болған.

Әскери мансап

Коста-и-Силва әскери мансабын Порту-Алегридегі әскери колледжге түсіп, курсты бірінші болып бітіріп, кадет корпусының командирі болды. 1918 жылы Рио-де-Жанейродағы Реальенго әскери мектебіне оқуға түсіп, сыныпта үшінші орынды иеленді. 1921 жылдың 18 қаңтарында аспирант болып тағайындалған ол, 1922 жылы 2-дәрежелі лейтенант болып тағайындалды және 1922 жылдың 5 шілдесіне дейін Вила-Милитарийдегі 1-ші жаяу әскер полкінде қызмет етті, содан кейін Тенентист көтерілісіне қатысып, алты айға қамауға алынды. Одан кейін офицердің қызы Иоланда Барбоса Коста-э-Силваға үйленді. Бірлескен бағдарлама бойынша 1944 жылдың қаңтар-маусым айларында Америка Құрама Штаттарында білім алды, ал бұрын Командалық мектебі мен Армия Бас штабында жалпы тактикадан көмекші оқытушы болып жұмыс істеген. 1950 жылдан 1952 жылға дейін Аргентинада әскери атташе болып қызмет етті, содан кейін 1957 жылдан 1959 жылға дейін 3-ші әскери аймақтың (Рио-Гранде-ду-Сул) басшысы, ал 1961 жылдың тамызынан 1962 жылдың қыркүйегіне дейін 4-ші армияның (Пернамбуко) басшысы болып тағайындалды. Кейін Бас кадрлар департаментінің бастығы, содан кейін Өндіріс және жұмыс департаментінің бастығы болып тағайындалды. Коста-э-Силва 1952 жылдың 2 тамызында генерал, ал 1961 жылдың 25 қарашасында армия генералы шеніне жетті.

Саясаттану

Жоао Гуларттың президенттігі кезінде Коста-э-Силва солтүстік-шығыста болған солшыл студенттік демонстрацияларды басып, кейін 4-ші армия басшылығынан алынды. 1963 жылдың соңында ол Суық соғыс кезінде коммунистермен байланысқа түскен деген айыппен Гулартты құлату жоспарына белсенді қатысты. 1964 жылғы Бразилия төңкерілісінен кейін Коста-э-Силва 1964 жылдың 1 сәуірінде Соғыс министрі болып тағайындалды және Кастелу Бранку президенттік кезеңіне дейін осы лауазымда қалды. Соғыс министрі ретінде Коста-э-Силва Қарулы күштердің консервативтік фракциясының мүдделерін қорғады. Сондықтан ол Кастелу Бранкудың орнын басуға лайықты кандидат деп есептелді, оның тым либералды екені айтылды. Бұл болашақ президент Эрнесто Гейзел және оның болашақ бас кеңесшісі Голбери до Куто э Силва сияқты, орташа көзқарастағы әскерилерді биліктен шеттетуге де мүмкіндік берді.

Төрағалық (1967-1969 жж.)

1967 жылғы Конституцияға сәйкес, президент Конгрестің екі палатасының абсолютті көпшілігімен жанама түрде сайлануға тиіс еді. Коста-э-Сильва әскери қолдау тапқан Ұлттық жаңарту альянсы партиясының (ARENA) кандидаты ретінде ұсынылған; ол жалғыз кандидат болды. Кез келген жағдайда, ARENA-ның Конгресстегі үстемдігі соншалықты күшті болды, президент сайлау науқаны Коста-э-Сильваның кандидатурасымен аяқталды. Ол 1966 жылғы 3 қазанда 295 дауыспен сайланды, 41 дауыс бермей, 136 мүше қатыспады. 1967 жылғы 15 наурызда қызметке кірді. Коста-э-Сильва республика президенттігіне үгіт жүргізіп жатқанда, 1966 жылғы 25 шілдеде Ресифедегі Гуарарапес халықаралық әуежайында солшыл партизандар жасаған шабуылдан мүжілмей құтылды. Ол әуежайда 300-ге жуық адаммен бірге күтіп тұрған кезде шабуыл болды. Оны алып баратын ұшақ сол күні Жоао Пессоада бұзылғандықтан, Коста-э-Сильва Ресифеден автомобильмен кетуге шешім қабылдады, осылайша шабуылдан сақталып, бірнеше адам қаза тапқан немесе жарақат алған "Гуарарапес шабуылы" деп белгілі болған оқиғадан құтылды. Президент болғаннан кейін, ол 1964 жылға дейінгі кезеңдегі саясаткерлерді біріктірген оппозициялық қозғалыс – "Кең майданды" (Frente Ampla) заңсыз деп жариялады. Ол инфляциямен күресті, мемлекеттік жалақыны қайта қарады және сыртқы сауданы кеңейтті. Сондай-ақ, ол әкімшілік органдарды реформалауды бастады, байланыс және көлік жүйелерін кеңейтті, бірақ білім беру жүйесіндегі мәселелерді шеше алмады. Оның биліктегі уақыты "Бразилиялық кереметті" – жылына 9-10% өсу деңгейін бастады. 1968 жылы колледждің екінші курс студенті Эдсон Луис де Лима Соутоның полиция қызметкерімен қақтығыста қаза болуы Рио-де-Жанейрода үлкен наразылық акциясын (Жүз мыңдық шеру) тудырды. Саяси жағдай тамыз айында Конгрессмен Марсио Морейра Альвес әскери режимге қарсы наразылық ретінде жас қыздардың әскери курсанттармен билеуден бас тартуын ұсынғанда нашарлады. Үкімет Ұлттық Конгреске депутатқа қудалау ісін қозғауды тапсырды. Бұл тіпті ARENA басымдығымен құрылған заң шығарушы орган үшін де тым көп болды, ол өтінішті қабылдамады. Содан кейін Коста-э-Сильва Ұлттық қауіпсіздік кеңесін шақырып, Институционалдық актіні 5 қабылдады. Ол оған Конгрессті немесе кез келген штаттық заң шығарушы органның жұмысын тоқтатуға, жарлықтармен басқаруға, штат губернаторларын қызметтен босатуға және азаматтардың саяси құқықтарын тоқтатуға құқық берді. Бұған қоса, қатаң цензура енгізілді, саяси қылмыстар бойынша Habeas Corpus жойылды және федералды үкіметке штат және жергілікті істерге араласуға дерлік шексіз билік берілді. Коста-э-Сильва осы жарлыққа қол қойғаннан кейін, оның ережелерін қолданып, Конгрессті және Сан-Паулудан басқа барлық штаттардың заң шығарушы органдарын жапты және толық заң шығару өкілеттіктерін өзіне алды. Барлық мағынасында, АИ-5 Бразилияны қатаң диктатураға енгізді. Коста-э-Сильваның мерзімі аяқталғанша Конгресс жабық қалды.

Қарсылық

1968 жылы Коста-и-Сильва үкіметіне қарсы қарулы қарсылық күшейді. Ең көзге түсетін қарсылық акциясы 1968 жылғы 26 маусымда болды, сол кезде Халықтық революциялық авангард (VPR) ұйымының құрамындағы он бір адамнан тұратын топтың мүшелері – Диоген Хосе Карвальо де Оливейра, Педро Лабо де Оливейра және Хосе Роналду Таварес де Лира э Сильва Сан-Паулудағы 2-ші армияның бас штабында бомба жарылды. Жүргізушісіз автомобиль бомбасы ғимараттың қақпасына қарай жіберілді. Ғашықтар көлікке оқ атты, ол штабтың сыртқы қабырғасына соқтығысты. Сол күні міндетті әскери қызметін аяқтаған және күзетші болып жұмыс істеген сарбаз Марио Козель Фильхо өз бекетін тастап, көлікке қарай жүгіріп, ішінде адам бар ма деп қарады. Осы сәтте 50 килограмм динамит толтырылған автомобиль жарылып, 300 метр радиустағы барлық нәрсені қиратты. Козельдің денесі жарылыс күшінен тіке-тіке бөлінді, ал тағы алты сарбаз ауыр жарақат алды. Осы әрекетке жауап ретінде үкімет өзінің репрессивті және диверсиялық іс-қимылдарын күшейтті.

Ауру және өлім

Кенеттен ми тромбозынан зардап шеккеннен кейін Коста-э-Сильва 1969 жылғы 31 тамызда қызметтен шеттетілді. Азаматтық вице-президент Педро Алеишо оның орнына келуі тиіс болғанымен, үш қарулі күш министрі 12-ші институционалдық акт бойынша әскери хунта ретінде билікке келді. Коста-э-Сильва 14 қазанға дейін заңды түрде президент болып қалды, содан кейін 16-шы институционалдық акт арқылы ресми түрде қызметтен алынды. Коста-э-Сильва сол жылдың 17 желтоқсанында жүрек талмасынан қайтыс болды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, әскери хунта 1967 жылғы Конституцияға жаңа түзетулер енгізіп, бұрыннан бері авторитарлық болған құжатқа одан да қатыгездік сипат берді. Дегенмен, ол AI 5-тен азырақ қатыгездікпен ерекшеленді. Осыдан кейін қабылданған "Конституциялық түзету №1", кейде 1969 жылғы Конституция деп аталатын заң хунтамен бекітілді, Конгресс екі жылдық үзілістен соң шақырылып, жаңа президентті сайлау міндеті берілді. Генерал Эмилио Гаррастасу Медичи жалғыз кандидат болды және бірауыздан сайланды. Сол кездегі қатаң баспасөз цензурасы салдарынан көптеген адамдар Коста-э-Сильваның ауруы туралы ресми мәлімдемеге сенбеді, керісінше, оның әскери режимнің консервативті топтарымен алынғанын ойлады. Аталған теорияларға қарамастан, Коста-э-Сильваның қызметтен алынған кезде ауыр сырқатқа шалдыққаннан басқа ешқандай дәлел жоқ.