Кіріспе
Аварияларды өтеу корпорациясы (ACC) – Жаңа Зеландия мемлекеттік мекемесі, елдегі кінәсіз жарақаттарды өтеу жүйесін басқарады, бұл жүйе әдетте ACC жүйесі деп аталады. Бұл жүйе жеке жарақат алған азаматтарға, тұрғындарға және уақытша келушілерге қаржылық өтемақы және қолдау көрсетеді. Корпорация 1974 жылғы 1 сәуірде 1972 жылғы Аварияларды өтеу туралы заңның нәтижесінде Аварияларды өтеу комиссиясы ретінде құрылды. Бүгінгі күні оның негізгі басқару заңы 2001 жылғы Аварияларды өтеу туралы заң болып табылады. Мемлекеттік мекеме ретінде ACC-ге ACC министріне жауапты кеңес басшылық етеді. Басқа мемлекеттік мекемелерден айырмашылығы, оның жеке министрлік портфелі бар, және 2023 жылдың қарашасынан бері оны Мэтт Дуси басқарады.
Тарих
ACC-тің бастауы 1900 жылғы "Жұмысшылардың жазатайым оқиғалардан өтемақы алу туралы" заңынан басталады, ол тікелей кінәлі тарап болмаған жағдайда жарақат алған жұмысшыларға шектеулі өтемақы жүйесін орнатып берді. 1966 жылы Жоғарғы сот судьясы Оуэн Вудхаус төрағалық еткен Жаңа Зеландия Корольдік комиссиясы құрылды. 1967 жылы Корольдік комиссия осы өтемақыны кінәсіздік принципі бойынша барлық жарақаттарды қамту үшін кеңейтуді ұсынды. Осы есептің нәтижесінде Жаңа Зеландия Парламенті 1972 жылы "Жазатайым оқиғалардан зардап шеккендерге өтемақы төлеу туралы" заңды қабылдады, ол кейіннен 1973 жылы өзгертілді. Жазатайым оқиғаларды өтеу комиссиясы 1974 жылдың 1 сәуірінен бастап құрылды. 1992 жылы комиссия Жазатайым оқиғаларды өтеу корпорациясы (ACC) деп қайта аталды. Бұл заң кейіннен 2001 жылғы "Жарақаттарды алдын алу, оңалту және өтемақы төлеу туралы" заңмен алмастырылды, ол 2010 жылы "Жазатайым оқиғаларды өтеу туралы" 2001 жылғы заң деп қайта аталды. Комиссияның 1989/90 жылдарға арналған жылдық есебінде жарақаттар – өтемақы төленетін жағдайлар, ал "аурулар" – төленбейтін жағдайлар арасындағы шекараны жою ұсынылды. Үкімет бұл ұсынысты қабылдамады. 1999 жылдың 1 шілдесінен бастап төртінші Ұлттық үкімет жеке сақтандыру операторларына жұмыс орындарындағы жазатайым оқиғаларды сақтандыруды ұсынуға рұқсат берді, нәтижесінде ACC қысқа мерзімге бәсекеге тап болды. Бесінші Лейбористік үкімет (1999 жылдың қараша айында сайланған) бұл өзгерісті күштен жойды және 2000 жылдың 1 шілдесінен бастап ACC-ті жазатайым оқиғаларды сақтандырудың жалғыз провайдері ретінде қайта орнатты.
Ерекшеліктері
ACC – Жаңа Зеландиядағы барлық жұмысқа қатысты және жұмыссыз болған жарақаттар үшін жазатайым оқиғаларға арналған сақтандыруды ұсынатын жалғыз және міндетті мекеме. Корпорация ACC схемасын кінәлі емес принцип бойынша басқарады, сондықтан жарақат алу жолына қарамастан, кез келген адам осы схема бойынша қамтылады. Схеманың кінәлі емес болуына байланысты, жеке зардап шеккен адамдар кінәлі тарапты сотқа беруге құқылы емес, тек моральдық зиянды өтеуден басқа. Схема жарақат алған адамдарға түрлі мүмкіндіктер ұсынады, алайда 2011-2012 жылдары түскен жаңа өтініштердің 93,5 пайызы емдеу шығындарына ғана қатысты. Басқа мүмкіндіктерге жұмыс істеуге жарамсыздық үшін апталық төлемақы (жарақат алғанға дейінгі табыстың 80 пайызы мөлшерінде) және ауыр жарақат алғандар үшін үйді немесе көлікті бейімдеу шығындары кіреді. Схема түрлі талаптарға сәйкес келу шарттарымен мүмкіндіктер ұсынады. ACC серіктестермен және қоғамдық ұйымдармен жарақаттардың алдын алу мақсатындағы жобалар бойынша жұмыс істейді. Бұл жобаларға «RugbySmart» (Жаңа Зеландия регбиімен бірлесіп), «Ride Forever», «Mates and Dates» және «Make Your Home a Safety Zone» (Safekids Aotearoa-мен бірлесіп) кіреді. Бұл жүйе медицина қызметкерлерін қателіктер туралы хабарлауға ынталандырады деп есептеледі. Сот процесінің құны бұл жүйеге басқа елдерге қарағанда әлдеқайда арзан.
Альтернативті емдер
ACC ғылыми дәлелдермен қолдау табалмаған, мысалы, иглоукалыстыру, остеопатия және хиропрактикалық емдеулер сияқты бірнеше баламалы емдеулерді қаржыландырғаны үшін сынға ұшырады.
Қаржыландыру
ACC негізінен алымдар мен мемлекеттік жарналар арқылы қаржыландырылады. Әрбір көзден жиналған табыс, сол көзге байланысты алдын ала белгіленген шоттарға түседі. Жарақатқа байланысты шығындар, жарақаттың түрі мен себебіне қарай осы шоттардың бірінен төленеді. Төрт негізгі шот: Жұмыс, Табыс алушылар, Табыс алушы емес және Моторлық көлік. Бесінші шот: Емдеу жарақаттары (бұрынғы медициналық қателіктер), ол Табыс алушылар және Табыс алушы емес шоттарынан қаржыландырылады. Салық ставкалары соңғы рет 2021 жылдың қараша айында Министрлер кабинеті бекітті, бұл туралы АТК министрі Кармель Сепулони ұсынған соңғы ұсыным негізінде шешім қабылданды. Салық кезеңдері 2022/23, 2023/24 және 2024/25 жылдарына белгіленді. Салық кезеңдері келесі жылдың басына дейін жалғасады. Шот түрлері Жарақат түрлері Табыс көздері Жұмыс Жұмыспен байланысты Жұмыс берушілер мен жеке кәсіпкерлерден жиналатын алымдар. Төленетін сома жұмыс берушінің жалақысының немесе табысының шамамен 0,63% құрайды, бірақ ставкалары жұмыс берушінің саласына және оған байланысты тәуекелдерге байланысты өзгереді. Табыс алушылар Жұмыспен байланысты емес, табыс бойынша Табыс бойынша салық шегерімдерімен бірге жиналатын алымдар. Жалақы алатын жұмыскерлер ТЕМЕ арқылы немесе жеке кәсіпкерлер тікелей төлейді. Төленетін сома табыстың 1,39% құрайды. Табыс алушы емес Жұмыспен байланысты емес, табысы жоқ адамдар (мысалы, балалар, қарттар, жұмыссыздар, қонақтар) Мемлекеттік бюджеттен жарна. Моторлық көлік Қоғамдық жолдардағы моторлық көліктерге байланысты Бензин бағасына (дизель немесе сұйық газ емес) және моторлық көлік лицензиялық алымдарына алымдар кіреді. Моторлық көлік лицензиялық алымы жылына бір көлікке орташа есеппен 113,94 долларды құрайды (ҚҚС-сіз), мотоциклдер мен ауыр көліктер орташа көрсеткіштен жоғары төлейді, себебі осы көлік түрлерімен байланысты жарақаттану ықтималдығы жоғары, ал бензинге арналған алым литріне 6 цент (ҚҚС-сіз) белгіленген. Емдеу жарақаттары Медициналық емнің нәтижесінде (бұрын медициналық қателіктер деп белгіленген) Клиенттің жұмыс жағдайына байланысты Табыс алушылар және Табыс алушы емес шоттарынан қаржыландырылады. Бастапқыда АТК-де «толық қаржыландырылатын» модель болды, онда әрбір жарақаттың өмір бойына қажет болатын шығындарын жабу үшін жеткілікті алымдар жиналатын, бұл 30 жыл немесе одан да көп мерзімде өтемақы талап етуді қажет ететін. 1982 жылы схема «төлемді төлеу» қаржыландыру моделіне ауыстырылды, онда схема сол жылғы талаптардың құнын жабуға жеткілікті алымдарды жинайды. «Толық қаржыландырылатын» модель 1999 жылы қайта орнатылды. Физиотерапиялық қызметтердің тегін болуы клиенттерге артық қызмет көрсетуге әкелді. 2000-2008 жылдар аралығында физиотерапия шығындарының 214%-ға өскені байқалды. Физиотерапевттерге қызметтерді 100% өтеу схемасы тоқтатылды және АТК жалақы мен көлік жүргізушілеріне салынатын алымдар арттырылды. АТК төрағасы Джон Джадж Sunday Star Times газетіне АТК-ні тұрақты жағдайға келтіру үшін «қатал» тәсіл қажет екенін айтты. Бұл үшін «көп мөлшерде» алымдарды көтеру және «заңнаманы өзгерту қажет, бұл адамдарды схемадан тез арада шығарып, жұмысқа қайтаруды талап етеді». 2012 жылдың соңында АТК министрі Джудит Коллинз 2013–2014 жылдарға АТК алымдарын қысқартпайтынын мәлімдеді. АТК Басқармасы мен Бизнес, инновациялар және жұмыспен қамту министрлігі алымдарды 12-17 пайызға дейін төмендетуді ұсынғанмен, Коллинз үкіметтің шешімі экономикалық жағдайдың белгісіздігімен және алымдарды төмендетудің тұрақты болуын қамтамасыз ету ниетімен қабылданғанын мәлімдеді. Еңбек партиясының АТК өкілі Эндрю Литтл бұл шешімді сынға алып, оны үкіметтің бюджетті артық қылуға тырысуымен және салықты азайту экономиканы серпілтетінімен байланыстырды. 2013 жылғы бюджетте Коллинз алдағы екі жылда АТК алымдарын 1,3 миллиард долларға қысқартуды жариялады. Коллинз корпорация ұзақ мерзімді АТК талапкерлерінің санын 14 000-нан 11 000-ға дейін қысқартқаннан кейін «Табыс алушылар мен жұмысшылар» шоты енді толық қаржыландырылғанын айтты. 2015/16 жылы АТК-нің өтімді талаптарының (ОТ) міндеттемесі 6,4 миллиард долларға өсті, бұл 3,4 миллиард доллардың таза тапшылығына әкелді. ОТ барлық қолданыстағы АТК талаптарының болашақ құнын өлшейді. Сол жылы 1,93 миллион өтініш қабылданды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 5,2%-ға артық. Жаңа және қолданыстағы талаптарға 3,5 миллиард доллар төленді. АТК қызметкерлеріне ұзақ мерзімді клиенттерді апталық өтемақыдан алып тастау үшін ынталандырулар төленді ме, жоқ па деген мәселеде пікірталас болды. Бұл 2012 жылы бұрынғы бас директор Ральф Стюарт тарапынан жоқ деп жоққа шығарылды. Сол жылы АТК-де тіркелген 10 400 ұзақ мерзімді талапкер болды, бұл 1000-нан астамға азайды. 2019 жылы АТК 8,7 миллиард долларлық рекордтық зиянды тіркеді.
Инвестициялар
ACC жинаған сыйлықақыны әртүрлі жобаларға инвестициялайды. Оның портфелі 40 миллиард долларды құрайды және оның инвестициялық менеджері Жаңа Зеландиядағы ең көп жалақы алатын мемлекеттік қызметкер деп есептелді. Оның ең ірі 50 инвестициясының 47-сі Жаңа Зеландия мен шетелдегі тіркелген компаниялар. Kiwibank-тегі 22% үлесі және Transmission Gully тас жолын, сондай-ақ Puhoi-Wellsford тас жолын салуға қатысқан консорциумдар ерекше жағдайларға жатады. ACC құрылғаннан бері кейбір инвестициялық шешімдерінің мәніне байланысты бірнеше рет дау тудырды. 2003 жылы Жасыл партияның депутаты Сью Брэдфорд ACC-нің DB Breweries және Lion Nathan сияқты ірі сыра қайнату компанияларына инвестиция салғанын жария етті. Оның сөзіне қарағанда, бұл Жаңа Зеландияның жаһандық беделін сақтау үшін этикалық инвестициялар жасауға байланысты ACC-нің заңдық міндеттемелерін бұзу болды. 2016 жылы ACC өзінің қара тізіміне енген алты компанияға, оның ішінде қару-жарақ өндіруші Lockheed Martin және British Tobacco компаниясына тікелей емес инвестиция салғанын мойындады. 2019 жылы ACC-нің этикалық инвестициялық саясаты тағы да сынауға ілікті, онда Жасыл партияның депутаты Клое Сварик мемлекеттік мекемені табиғи отынға инвестиция салуын жалғастырғаны үшін ашық түрде сынға алды. Оның пікірінше, климаттық төтенше жағдайды ескере отырып, мұндай инвестиция этикалық емес және темекі компанияларына инвестиция салудан бас тарту арқылы белгіленген үлгі бойынша инвестицияларды тоқтату қажет.
Өз бетінше жұмыс істейтіндерге арналған сақтандыру
ACC CoverPlus Extra өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмысшылар мен бизнес иелеріне, стандартты ACC CoverPlus полисімен толық қамтылмаған жағдайларда сақтандыруды қамтамасыз ету үшін ACC тарапынан енгізілді. Бұл сақтандыру жұмыстан уақытша босатылған жарақат алған жағдайда, алдын ала келісілген мөлшерде өтемақы төлеу арқылы жұмыс істейді. Осы сақтандыру шарты жасалған кезде, кез келген бизнес табысының жоғалғанын дәлелдеу қажеттілігінсіз, жарақат салдарынан болған жағдайда сақтандыру сомасына сенімді болады. ACC CoverPlus полисі қызметкерлердің салық салынатын таза табысының 80% мөлшерінде сақтандыруды қамтиды. ACC CoverPlus Extra арқылы, өзін-өзі жұмыспен қамтыған мердігер толық жұмыс күніне оралуға мүмкіндік алғанша, алдын ала келісілген өтемақының 100% мөлшерін алады. Бизнес иесі, жарақат салдарынан жұмыс істей алмаса да, бизнесі табыс табуын жалғастырған жағдайда да ACC CoverPlus Extra арқылы өтемақы ала алады. Бұл стандартты полиспен мүмкін емес. Осы бағдарламаға Жаңа Зеландияның 140-тан астам жұмыс берушісі қатысады. ACC Futures Coalition және Green Party бұл бағдарламаны сынға алып, оның жұмыс берушілердің мүдделер қақтығысына әкеліп соғуы мүмкін екенін, талаптарды теріс қабылдауына мүмкіндік беретінін және оны жою қажет екенін айтады.
Қызметкерлерге қатысты зорлық-зомбылық
ACC клиенттері кейде ACC қызметкерлеріне қауіп төндіріп, немесе оларға зиян келтіруге әрекеттенген. 1999 жылы Хендерсон қаласындағы ACC кеңсесінде талапкер бір қызметкерді қазаға ұшыратқан. 2010 жылы бірнеше қызметкердің көліктерін басқа жүргізушілер қағып немесе "жолдан шығарып жібергені" себепті ACC логотиптері компания көліктерінен алынып тасталды. Келесі жылы бұрынғы бас директор Ральф Стюартқа жасалған қауіптің салдарынан оның үйінің алдына күзет қойылды. ACC кеңселерінің алдында кем дегенде екі рет көлік бомбасын жару туралы угрозалар болған, сондай-ақ бірнеше рет полиция шақырылды. 2012 жылы қызметкерлерге қатысты 134 қауіп-қатер тіркелді, олардың көп бөлігі "қиын шешімдер қабылдайтын" іс жүргізушілерге бағытталған.
Клиенттің алаяқтық
2013 жылы 64 адам АХК-ны алдау фактісі бойынша сотталды, соңғы төрт жылда жалпы сомасы 10 миллион доллардан астам ақшаны жымқырып алған. Бұл, АХК жәрдемақысын алып жүріп жұмысын тоқтатпаған, "жарақаттанғанмын" деп талап еткен клиенттерді, сондай-ақ, іс жүзінде көрсеткен емнен артық төлемдерді АХК-ға есептеген медицина қызметкерлерін қамтиды. АХК-ны алдағандардың тағы бір тобына күйеулері (жарақат алған) қайтыс болғаннан кейін де төлемдерді алуын жалғастырған жесірлер кіреді. Кейде мұндай төлемдерге дейін 30 жылға жуық уақыт өткен соң алаяқтық әшкере болады, соның ішінде бір әйел күйеуі қайтыс болғаннан кейін шамамен 150 000 доллар алған.
Қызметкерлердің алаяқтықтары
ACC қызметкерлері бірнеше рет корпорацияны алаяздыққа салған. 1985-1992 жылдар аралығында ACC-тің бұрынғы бас атқарушы директоры Джеффри Чэпман ACC және басқа да мемлекеттік агенттіктерді алаяздыққа салғаны үшін түрмеге жабылды; 1993-1997 жылдар аралығында оның орнын басқан Гавин Робинске де алаяздық жасады деген айып тағылды, бірақ ол ақталды. 2011 жылы жоғары лауазымды менеджер жеке бизнес мүдделері ACC-ге жалға берген мүлікке қатысты адалсыздық қылмыстары үшін сотталды. 2012 жылдың соңында ACC-мен келісімшарт жасасқан медициналық сарапшы Джонатан Райт ACC-ден 18 000 доллардан астам жалған саяхат шығыстарын алаяздық жолмен алғаны үшін айыпталды.
Ем-сапаға зиян келтіру бойынша талаптар
Емдеу кезінде туындаған жарақат – тіркелген медицина қызметкері емдеу барысында келтірген, бірақ емдеудің қажетті бөлігі немесе оның әдеттегі салдары болып табылмайтын жарақат. 2005 жылға дейін мұндай жағдайлар "медициналық оқиға" деп аталатын.
Bronwyn Pullar құпиялылығын бұзу
ACC талапкерлерінің жеке құпиялылығы бірнеше рет бұзылған. Ең ірі бұзушылық 2011 жылы болды, сол кезде 6700 талапкердің мәліметтері ACC талапкері Бронвин Пулларға берілді. Пуллар 2002 жылы бас жарақаты алғаннан бері ACC-мен күресіп келеді және агенттікке қарсы 45 жеке шағым түсірді, олардың тек біреуі жеке құпиялылықтың бұзылуына қатысты болды. 2011 жылы ол және Ұлттық партияның бұрынғы президенті Мишель Боаг екі жоғары лауазымды ACC басшысымен кездесіп, оның алаңдаушылықтарын талқылады. ACC бұл мәселені полицияға жіберіп, Пуллар қалағанын алмаса, құпиялылық бұзушылықтары туралы ақпаратты БАҚ-қа таратумен қорқытқанын мәлімдеді. Полиция кездесудің аудиожазбасын тыңдап, қылмыстық іс қозғауға негіз жоқ деп шешті. 2012 жылдың наурыз айында ACC министрі Ник Смит, ол ACC министрі қызметін атқарып жүргенде жеке досы болған Пуллардың атынан хаттар жазғаны белгілі болғаннан кейін, лауазымынан кетті. ACC төрағасы Джон Джадж оқиғаның өзінің нұсқасы дұрыс екенін жалғастырып айтты, нәтижесінде ACC министрі Джудит Коллинз оның ACC кеңесіндегі өкілеттігін жаңартпады. ACC бас директоры Ральф Стюарт та келесі күні отставкаға кетті. Тағы үш кеңес мүшесі – Мюррей Хилдер, Роб Кэмпбелл және Джон МакКлиски де отставка берді. Оқиғаның салдары 2012 жылдың мамыр айында жалғасты, Коллинз Лейборист партиясының депутаттары Тревор Маллард пен Эндрю Литтлді қорқытып, Жаңа Зеландия радиосындағы сөздері арқылы оны Мишель Боагтың электрондық хатының жариялануымен байланыстырды деп айыптап, сотқа берді. Сот ісі 2012 жылдың қараша айында Жоғары соттағы отырыстан кейін аяқталды. 2012 жылдың соңында ACC-ге тәуелсіз тексеру жүргізілді, ол ұйымның «талапкерлердің ақпаратын қорғау және басқару бойынша толыққанды стратегиясы жоқ» екенін анықтады және ACC клиенттеріне «аса бейжай» қарым-қатынас танытқанын айтты. Тексеру көрсеткендей, ACC-дегі корпоративтік мәдениет қызметкерлеріне құпиялылық бұзушылықтары мен шағымдарға қатысы бар клиенттерді мақсатқа алуға мүмкіндік берді, талапкерлерге құрмет көрсетпей. 2013 жылы «клиентке бағытталған тәсілге» баса назар аударатын қызметкерлерге арналған «оқу орталығы» құру туралы ұсыныс жасалды.