Кіріспе
Этикалық немесе философиялық құндылық, объектінің "өзінен" немесе "өзінің қадір-қасиеті үшін" жануарлардың ішкі құндылығы. Этикада ішкі құндылық – өздігінен құнды болатын нәрсенің қасиеті. Ішкі құндылық құралдық құндылыққа (сыртқы құндылық деп те аталады) қарсы қойылады, ол өзінің құндылығын басқа ішкі құнды нәрсеге қатыстылығы арқылы алатын кез келген нәрсенің қасиеті. Ішкі құндылық – заттың "өзінен" немесе "өзінің қадір-қасиеті үшін" бар болатын нәрсесі және ол ішкі қасиет. Ішкі құндылығы бар объектіні мақсат ретінде қарастыруға болады, ал Кант терминологиясында – өзінің мақсаты ретінде. "Ішкі құндылық" термині құндылықты зерттейтін философия саласы – аксиологияда қолданылады (этика мен эстетиканы қоса алғанда). Барлық маңызды нормативтік этикалық теориялар бір нәрсені ішкі құндылық ретінде анықтайды. Мысалы, ізгілік этикасы үшін эвдемония (адамның гүлденуі, кейде "бақыт" деп аударылады) ішкі құндылыққа ие, ал сізге бақыт сыйлайтын нәрселер (мысалы, отбасы болуы) тек құралдық құндылық болуы мүмкін. Сол сияқты, нәтижешілдер ләззатты, ауырсынудың жоқтығын және/немесе адамның қалауларын қанағаттандыруды ішкі құндылық ретінде қарастыруы мүмкін, осыларды қамтамасыз ететін әрекеттерді құралдық құндылыққа айналдырады. Ал деонтологиялық этика жақтастары моральдық тұрғыдан дұрыс әрекеттердің (басқаларға деген моральдық міндетті құрметтейтін әрекеттердің) нәтижесіне қарамастан, әрқашан ішкі құндылыққа ие екенін айтады. Ішкі құндылықтың басқа атаулары – соңғы құндылық, маңызды құндылық, принциптік құндылық немесе ең жоғары маңыздылық.
intrinsic value of animals
In ethics, intrinsic value is a property of anything that is valuable on its own. Intrinsic value is in contrast to instrumental value (also known as extrinsic value), which is a property of anything that derives its value from a relation to another intrinsically valuable thing. Intrinsic value is always something that an object has "in itself" or "for its own sake", and is an intrinsic property. An object with intrinsic value may be regarded as an end, or in Kantian terminology, as an end in itself. The term "intrinsic value" is used in axiology, a branch of philosophy that studies value (including both ethics and aesthetics). All major normative ethical theories identify something as being intrinsically valuable. For instance, for a virtue ethicist, eudaimonia (human flourishing, sometimes translated as "happiness") has intrinsic value, whereas things that bring you happiness (such as having a family) may be merely instrumentally valuable. Similarly, consequentialists may identify pleasure, the lack of pain, and/or the fulfillment of one's preferences as having intrinsic value, making actions that produce them merely instrumentally valuable. On the other hand, proponents of deontological ethics argue that morally right actions (those that respect moral duty to others) are always intrinsically valuable, regardless of their consequences. Other names for intrinsic value are terminal value, essential value, principle value, or ultimate importance.
Саны
Өзіндік құндылығы бар нөл, бір немесе бірнеше нәрсе болуы мүмкін. Өзіндік нигилизм немесе жай ғана нигилизм (латын тілінен келген nihil, 'ешнәрсе' деген сөзден) өзіндік құндылығы бар ешқандай нәрсе жоқ деп санайды.
Ішкі аликвидизм
Ішкі аликвидизм немесе жай ғана аликвидизм (латын тілінен алынған aliquid, 'бір нәрсе') бір немесе бірнеше нәрсе бар екенін айтады. Бұл бір ғана нәрседен бастап, барлық мүмкін нәрсеге дейін әртүрлі мөлшерде болуы мүмкін. Ішкі монизм (грек тілінен алынған monos, 'бір') - ішкі құндылығы бар бір ғана нәрсе бар екенін айтады. Бұл көзқарас тек осы нысанды өзінен-өзі құнды деп қабылдайтын өмірлік позицияларды ұстана алады. Ішкі мультизм (латын тілінен алынған multus, 'көп') - ішкі құндылығы бар көптеген нәрселер бар екенін айтады. Яғни, бұл көзқарас бірнеше өмірлік позициялардың ішкі құндылықтарын өзінен-өзі құнды деп санауы мүмкін. Ішкі панизм (грек тілінен алынған pan, 'барлығы') - барлық нәрсенің ішкі құндылығы бар екенін айтады. Аликвидистік өмірлік позицияларды ұстанатындардың арасында, егер бірнеше нәрсенің ішкі құндылығы бар деп есептелсе, олар тең дәрежеде немесе тең емес деп қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, практикада олардың құралдық құндыларының әсерінен жалпы құндылары әртүрлі болуы мүмкін.
Өзіндік мультизм
Бұл көзқарас бірнеше өмірлік ұстанымдардың ішкі құндылықтарын өздігінен құнды деп санауы мүмкін. Осы және бірнеше ішкі құндылықтарды кем дегенде құралдық құндылық ретінде қарастыру арасындағы айырмашылыққа назар аударыңыз, себебі ішкі монистік көзқарастар өздерінің таңдаған құндылығынан басқа ішкі құндылықтарды да құнды деп санауы мүмкін, бірақ сонда басқа ішкі құндылықтар олардың таңдаған ішкі құндылығына жанама түрде үлес қосатын дәрежеде ғана. Ішкі мультизмнің ең қарапайым түрі – ішкі бизим (латын тілінен «екі»), ол екі нысанды ішкі құндылыққа ие деп санайды, мысалы, бақыт пен ізгілік. Гуманизм – бірнеше нәрсенің өздігінен құндылығы бар екенін қабылдайтын өмірлік ұстанымның мысалы. Эмпирикалық тәсіл ішкі құндылықты заттардың табиғи немесе тұрақты қасиеті ретінде қабылдамады. Ол оны мақсатты тіршілік иелері ретіндегі біздің үздіксіз этикалық бағалау әрекетіміздің иллюзиялық өнімі деп қарастырды. Дьюи кейбір жағдайларда ғана жақсылықтардың жағдайға қатысты ғана ішкі құндылыққа ие екенін айтты. Басқаша айтқанда, ол салыстырмалы ішкі құндылыққа ғана сенді, бірақ абсолютті ішкі құндылыққа емес. Ол барлық жағдайларда жақсылықты құралдық құндылық ретінде түсінуге болады, оған қарсы ішкі жақсылық жоқ деп есептеді. Басқаша айтқанда, Дьюи кез келген нәрсе тек үлес қосатын жақсылық болса ғана ішкі құндылыққа ие бола алады деп мәлімдеді.
Оң және теріс
Ішкі құндылыққа орай, оң және теріс бағалар болуы мүмкін, онда оң ішкі құндылыққа ие нәрселерге ұмтылынады немесе оларды бағалайды, ал теріс ішкі құндылыққа ие нәрселерден қашып, оларды азайтуға тырысады. Мысалы, пайдалылықтануда (утилитаризмде) ләззат оң ішкі құндылыққа ие, ал қасірет теріс ішкі құндылыққа ие.
Ұқсас ұғымдар
Ішкі құндылық негізінен этикада қолданылады, бірақ бұл ұғым философияда да қолданылады, мұндағы терминдер көбінесе бірдей мәнге сілтеме жасайды. "Басты маңыздылық" ретінде ол саналы тіршілік иесінің өмірлік позициясын қалыптастыру үшін байланысатын нәрсе болып табылады. Бұл өмірдің мәнімен синонимді, себебі оны өмірде мағыналы немесе құнды деп түсіндіруге болады. Дегенмен, өмірдің мәні түсініксіздігімен және басқа қолданыстарымен де ерекшеленеді. Summum bonum ортағасырлық философияда осыған балама болып табылады. Салыстырмалы ішкі құндылық этикалық идеалмен шамалас мәнде қолданылады. Егер жеке тәжірибе ішкі құндылық болса, онда оны бірінші дәрежелі құралдық құндылық деп қарастыруға болады.