Кіріспе

843-987 жылдар аралығында Батыс Еуропадағы мемлекет; Франция Корольдігінің алғы бақылауы. Орта ғасырлар тарихнамасында Батыс Франкия (Орта ғасырлардағы латынша: Francia occidentalis) немесе Батыс франктар Корольдігі (regnum Francorum occidentalium) Франция Корольдігінің бастапқы кезеңін құрайды және 843 жылғы Верден шартынан бастап, 987 жылға дейін, Капетинг әулетінің басталуына дейін созылады. Ол Людовик ІІ-нің қайтысынан кейін Каролинг империясының бөлінуінен құрылды, ал оның көршілес Шығыс Франкиясы кейін Германия Корольдігіне айналды. Батыс Франкия қазіргі Францияның географиялық аумағынан солтүстікке және оңтүстікке қарай кеңейген, бірақ шығысқа қарай созылмады. Оған Лотарингия, Бургундия графтығы мен корольдігі (герцогтығы Батыс Франкияның бір бөлігі болған), сондай-ақ шығыстағы Эльзас және Прованс сияқты болашақ француз иеліктері кірмеді. Батыстағы Бретань түбегі де оның құрамына кірген жоқ. Батыс франк патшалары діни және әскери элиталардың сайлауымен тағайындалды, ал 888 мен 936 жылдар аралығындағы жарты ғасыр бойы Каролингтер мен Робертиан әулеттерінен кандидаттар кезекпен монарх болып сайланды. Осы кезде король билігі әлсіреп, номиналды сипатқа ие болды, өйткені аймақтық герцогтар мен ақсүйектер өздерінің жартылай тәуелсіз аймақтарында күштірді. Робертиандар Париж графтары мен Франция герцогтары болғаннан кейін, өздері патша атанды және 987 жылдан кейін Капетинг әулетін құрды, бұл Франция Корольдігіне қарай біртіндеп өтуді білдірді. 13 ғасырға қарай Regnum francorum термині Regnum Francia ("Франция Корольдігі") болып өзгерді, бірақ "Франктар" этнонимі 18 ғасырға дейін қолданылып келді.

Құрылысы мен шекаралары

843 жылдың тамызында, Луи ІV-нің 20 маусымда қайтыс болғаннан кейін үш жылдық азамат соғысынан соң, оның үш ұлы мен мұрагерлері Верден шартына қол қойды. Ең кішісі, Шарль Шалы, Батыс Франкиясын алды. Замандас Батыс франк Анналы Бертиниани Шарльдің Верденге келгенін және «мүліктердің бөлінуі» осы жерде болғанын сипаттайды. Ағалары, император Лотар (Орталық Франкия) және Людовик Герман (Шығыс Франкия) алған жерлерін сипаттағаннан кейін, ол «қалған жерлерін Испанияға дейін Шарльге берді» деп жазады. Шығыс Франкияның Анналы Фулденси Шарльдің патшалық «үшке бөлінгеннен кейін» батыс бөлігін иеленгенін көрсетеді. Аквитания королі Пипин I 838 жылдың желтоқсанында қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Аквитания ақсүйектері тарапынан Аквитания королі Пипин II ретінде танылды, бірақ император мұрагерлікті мойындамады. Шарль Шалы 840 жылы билікке келгеннен бастап Пипин II-ге қарсы соғыс жүргізді, ал Верден шарты талапкерді елемей, Аквитанияны Шарльге берді. Осыған байланысты, 845 жылдың маусымында бірнеше әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін Шарль Бенуа-сюр-Луар шартына қол қойып, жүрегіндегі немере інісінің билігін мойындады. Бұл келісім 848 жылдың 25 наурызына дейін сақталды, содан кейін Аквитания барондары Шарльді өздерінің королі деп мойындады. Содан кейін Шарльдің әскері басымдыққа ие болды және 849 жылға қарай Аквитанияның көп бөлігін бақылауға алды. Мамыр айында Шарль Орлеанда өзін «Франктар мен аквитандықтардың королі» деп коронациялады. Сен архиепископы Венило коронация рәсімін өткізді, ол Батыс Франкиядағы патшалық майлаудың алғашқы мысалы болды. Шарльді майлау идеясы Реймстің архиепископы Хинкмарға тиесілі болуы мүмкін, ол патшалыққа арналған тиісті литургияларды сипаттайтын кемінде төрт ординан жазған. 858 жылғы Квиерзи синодында Хинкмар Шарль бүкіл Батыс Франк короліне майланғанын мәлімдеді. 870 жылғы Мерсен шарты бойынша Лотарингияның батыс бөлігі Батыс Франкияға қосылды. 875 жылы Шарль Шалы Рим императоры болып коронацияланды. Бертиниани Анналындағы соңғы жазба 882 жылға дейін сақталған, сондықтан Батыс Франкиядағы келесі он сегіз жылдың жалғыз заманауи баяндамасы – Анналес Ведастини. Батыс Франк королінің алғашқы жылнамаларының келесі жиынтығы – Флодоардтың жылнамалары.

Чарльз Сырдың билігі

884 жылдың 12 желтоқсанында Карлман II-нің, Карлдың немересінің қайтысынан кейін, Батыс франк ақсүйектері оның ағасы Шарль Ірібас, ол Шығыс Франкия және Италия Корольдігінің патшасы болған, оны өздерінің патшасы етіп сайлады. Ол, мүмкін, 885 жылдың 20 мамырында Грандта «Галлиядағы патша» (rex in Gallia) болып таж кигізілді. Оның билігі Людовик ІІ-нің қайтысынан кейін Францияның барлығы бір билеушінің басқаруына қайта біріккен жалғыз кезең болды. Батыс Францияның патшасы ретінде ол Бреттаньдің жартылай тәуелсіз билеушісі Алан I-ге патшалық атақ пен, мүмкін, патшалық регалияларын берген сияқты. 885-886 жылдары Парижді викингтер қоршауындағы әрекеттері оның беделін күрт төмендетті. 887 жылдың қараша айында оның жүрегіндегі туысы Карнтиялық Арнульф көтеріліс жасап, Шығыс франктардың патшасы атағын алды. Карл зейнетке шығып, жақын арада 888 жылдың 13 қаңтарында қайтыс болды. Аквитанияда герцог Ранулф II өзін патша деп жариялаған болуы мүмкін, бірақ ол тағы екі жыл ғана өмір сүрді. Аквитания жеке патшалыққа айналмаса да, ол көбінесе Батыс франк патшаларының бақылауынан тыс болды. Одоның ағасы Роберт I 922-923 жылдар аралығында билік етті, одан кейін Рудольф 923-936 жылдар аралығында билік етті. Роберт I-нің ұлы Ұлы Гуг король Людовик IV-тің бұйрығымен «Франктердің герцогы» атағына көтерілді. 987 жылы оның ұлы Хью Капет патша болып сайланды және Капеттер әулеті басталды. Олар сол кезде тек Иль-де-Франс аймағын ғана бақылаған.

Герцогтардың көтерілуі

Ескі франк аймақтарының сыртында және оңтүстікте 887 жылдан кейін жергілікті дворяндар жартылай тәуелсіз болды, герцогтықтар құрылғандықтан: Бургундия, Аквитания, Бретань, Гаскония, Нормандия, Шампань және Фландрия графтығы. Патшалардың билігі әлсіреуді жалғастырды, сонымен қатар олардың викингтерге қарсы тұруға және король тағайындамайтын, бірақ мұрагерлікпен берілетін аймақтық дворяндардың күшеуіне қарсы тұруға қабілетсіздігі де күшейді. 877 жылы Шарль Батылдың қарындасының күйеуі Бозо Прованстың королі, өзін Бургундия мен Прованс королі деп жариялады. Оның ұлы Людовик Соқыр 890 жылдан бастап Прованс патшасы болды және 901 мен 905 жылдар аралығында император атанды. Бургундияның Рудольф II 933 жылы Бургундия Корольдігін құрды.

Қарапайым Карл

Шығыс Францияның соңғы Каролинг патшасы Бала Людовик қайтыс болғаннан кейін, Лотарингия адалдығын Батыс Францияның патшасы Қарапайым Карлға ауыстырды. 911 жылдан кейін Швабия герцогтығы батысқа қарай кеңейіп, Эльзас жерлерін қосты. 898 жылы Одо қайтыс болғаннан кейін Фландрияның Балдуин II күшейе түсті, ол Шарлдан Булонь және Тернуа аймақтарын алды. Патшаның нақты басқаруындағы аумақ едәуір қысқарып, Нормандия мен Луара өзені арасындағы жерлермен шектелді. Патша сарайы көбінесе Реймсте немесе Лаонда орналасты. Нормандияға норвегтер қоныстанды, ал 919 жылдан бастап мадьярлар қайта-қайта шапқылады. Күшті патша билігі болмағандықтан, жергілікті ақсүйектер басқыншылармен күресіп, жеңіске жетті, мысалы, Бургундиялық Ричард және Неустриялық Роберт 911 жылы Шартрде викинг көшбасшысы Роллоны жеңді. Норман қауіпі ақыры тоқтатылды, соңғы Данегельд 924 және 926 жылдары төленді. Екі ақсүйек те Карлға қарсылық көрсетіп, 922 жылы оны тақтан түсіріп, Роберт I-ді жаңа патша етіп сайлады. Роберт 923 жылы қайтыс болғаннан кейін, дворяндар Рудольфты патша етіп сайлады және Карлды 929 жылы қайтыс болғанға дейін түрмеде ұстады. Қарапайым Карл патшалықтан кейін жергілікті герцогтар өздерінің валюталарын шығара бастады.

Рудольф

Рудольф патшаға ағасы Гуг Қара және Роберт I-нің ұлы Гуг Ұлы қолдау көрсетті. Нормандия герцогтары 933 жылға дейін Рудольфты мойындаудан бас тартты. Патша сондай-ақ, оңтүстік ақсүйектерінің құрметі мен адалдығын алу үшін әскерімен оларға қарсы жорық жасауға мәжбүр болды, бірақ Барселона графы мүлдем одан қашуға үміттенді. 925 жылдан кейін Рудольф көтерілісші Герберт II, Вермандо графына қарсы соғысқа қатысты, оған Генрих Фулер және Шығыс Франкияның Отто I патшалары қолдау көрсетті. Оның көтерілісі 943 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты.

Людовик IV

Король Людовик IV және герцог Гюй Ұлы Шығыс франк королі Отто I-нің қарындастарына үйленді. Олар күйеулері қайтыс болғаннан кейін Каролингтер мен Робертиндер билігін ағасы Бруно Ұлы, Кельн архиепискобымен бірге регент ретінде бірлесіп жүргізді. Герберт II-нің тағы да жеңістерінен кейін Людовик ірі ақсүйектер мен Отто I-нің көмегімен ғана құтқарылды. 942 жылы Людовик Лотарингияны Отто I-ге берді. Нормандиядағы мұрагерлік дау жаңа соғысқа алып келді, онда Людовик Гюй Ұлынан опасыздыққа ұшырап, Даниялық ханзада Харальд тұтқынға алды, бірақ ақырында оны Гюйдің күзетіне тапсырды, ол патшаны Лаон қаласын алғаннан кейін ғана босатты.

Соңғы Каролингтер: Лотар мен Людовик V

954 жылы 13 жасар француз Лотар әкесінің барлық жерлерін мұраға алды. Олар осы кезде сонша кішкентай болғандықтан, Каролингтердің ұлдары арасында жерді бөлісу дәстүрі сақталмады және оның інісі Карл ештеңе алмады. 966 жылы Лотар анасының туысы Оттон I-нің келін қызы Эммаға үйленді. Осыған қарамастан, 978 жылдың тамызында Лотар ежелгі императорлық Аахен қаласына шабуыл жасады. Оттон II Парижге шабуыл жасап, кек қайтарды, бірақ король Лотар мен ақсүйектердің біріккен күштерімен жеңіліске ұшырады және 980 жылы қысқа ғана франко-герман соғысына бейімдеме жасалды. Лотар өкіметін күшейтуге үміттенді, бірақ Хью Капет ересек болғаннан кейін бұл өзгерді, ол ақсүйектердің жаңа одақтарын құра бастады және ақырында 987 жылы Лотар мен оның ұлы және мұрагері Франция королі Людовик V ерте қайтыс болғаннан кейін король болып сайланды. Бұл Каролингтер әулетінің француз тармағының аяқталуын, сондай-ақ Батыс Францияның патшалық ретінде жойылуын білдіреді. Хью Капе жаңа патшалық үйдің – Капе әулетінің алғашқы билеушісі болды, ол Францияны Жоғарғы Орта ғасырлар бойы биледі.