Кіріспе

Қытай әскери-теңіз офицері Дэнь Шичан (4 қазан 1849 – 17 қыркүйек 1894), әдеби аты Чжэнцин, қайтыс болғаннан кейін Чжуанцзе атағымен танымал, Қытай империясының әскери-теңіз офицері, соңғы Цин әулеті кезеңінде өмір сүрген. Ол бірінші Қытай-Жапон соғысында "Жиюань" қорғалған крейсерінің капитаны ретінде Бейян флотындағы қызметімен ең көп танылды. 1894 жылғы 17 қыркүйекте Ялу өзені шайқасына қатысты, онда Жапон императорлық әскери-теңіз күштеріне қарсы күресті. "Жиюань" шайқаста батып кеткеннен кейін, ол құтқарылудан бас тартты және ақырында кемесімен бірге суға батты. Қайтыс болғаннан кейін Цин үкіметі оған тайзи шаобао (Шаршы ұстазы) шені берді және Пекиндегі Адалдық ғибадатханасында батыр ретінде құрметке бөленді.

Ерте өмір

Денг Гуандун провинциясының Гуанчжоу қаласы, Хайчжу ауданындағы Панью ауданының Лонгдаовей жерінде дүниеге келген. Оның бастапқы аты "Йонгчан" (永昌) болған, бірақ кейін "Шичан" деп өзгертілді. Ол шай саудасымен айналысатын, салыстырмалы түрде бай отбасында өскен. Бала кезінде әкесі оны Шанхай қаласындағы миссионерлік мектепке жіберіп, батыс білімін алуға мүмкіндік берді.

Фуцзянь флотында қызмет ету

1867 жылы Ден Фуцзянь провинциясының Мавей қаласындағы Әскери-теңіз академиясына алғашқы студенттер тобының құрамында қабылданды. Жеті жылдық білімін аяқтағаннан кейін – бес жыл теориялық оқу, және «Цзяньвэй» (建威) кемесіндегі екі жылдық практикалық оқудан соң – ол 1874 жылы Әскери-теңіз академиясын үздік нәтижелермен бітірді және Цинь үкіметіндегі Теңіз министрі Шэн Баоженді әсерлі қалдырды. Денгтің бітіруінен кейін Шэн оны Фуцзянь флотына жіберді және «Чэньхан» (琛航) барлау-көлік қайығының бандай (幫帶; командирге тең) қызметіне тағайындады. Келесі жылы Денг «Хайдоңюн» (海東雲) канонерлік қайығының гуандай (管帶; капитанға тең) болып тағайындалды. 1874 жылдың мамыр айында жапондықтар Тайваньға шабуыл жасағанда, Денгке Цин әскерін басқарып, Кэлунг және Пескадор аралдарындағы қорғанысты күшейтуге бұйрық берілді. Ол сондай-ақ цианцзонг (千總; тидуден жеті саты төмен) шеніне ие болды.

Бейянг флотында қызмет ету

1880 жылы Дэн Бэйян флотына ауыстырылып, Янвэй крейсерін қабылдап, Ұлыбританияға Қытайға қайтаруға жіберілді. Оралғаннан кейін ол Янвейдің гуандай (капитаны) болып тағайындалды. 1887 жылы ол тағы да Ұлыбританияға, қорғалған крейсер «Жиюаньді» қабылдауға жіберілді, сосын оның гуандайы болып тағайындалды. Бұған қоса, ол Бэйян флотының орталық басқаруында фуцзян (副將; тидудан екі дәреже төмен) лауазымына көтерілді. Сол кезде Дэн Бэйян флотында Қытайдан тыс білім алмаған және оқымаған жалғыз гуандай болды. 1891 жылы бас қала провинциясының вице-королі Ли Хунчжан Бэйян флотын тексергенде, Дэннің теңізшілерін оқытуына қатты әсерленіп, Дэнге батуру құрметті атағын берді.

Ялу өзеніндегі шайқас

Ялу өзенінің шайқасы 1894 жылдың 17 қыркүйегінде 1894–1895 жылдардағы бірінші қытай-жапон соғысының теңіз шайқасы ретінде басталды, ол Қытайдың Цин империясы мен Жапония империясы арасында өтті. Шайқастың басында Дэн жапондық басқару кемесі – «Сей Кё Мару»ға қарсы белсенді шабуыл жасап, оған елеулі зиян келтірді, бірақ адмирал Цубои Кодзо басқаратын жапондық эскадрильясының (жапондық крейсер «Йошино», жапондық крейсер «Такачихо», жапондық крейсер «Акицусима» және жапондық крейсер «Нанива») қарсы шабуылына түсті. Жапондық крейсерлер «Чжиюаньді» айналып, қытайлық мергендерге қарағанда жылдам оқ атып, көп нұқсан келтірді, олардың артиллериясы ескірген болатын. Дэн «Чжиюаньға» «Наниваға» жақындап, оны тарануға тырысуға бұйрық берді, бірақ сағат 15:50-де «Нанивадан» немесе «Такачиходан» атылған снарядтан алдыңғы бөлігіне тиді, нәтижесінде зор жарылыс болды, содан кейін «Чжиюань» жылдам батып кетті. Крейсермен бірге 245 офицер мен экипаж мүшесі суға кетті. Дэн құтқарылудан бас тартты және ақырында сүйікті итімен бірге теңізде батып кетті.

Өлімнен кейінгі марапаттар

Ұрыс аяқталғаннан кейін өткен жиында Бейяң флотының жоғары шенді офицерлері Дэннің шайқаста қаза болуына наразылық білдірді. Дэннің іс-әрекеті батылдық көрсеткенімен, оның салдарынан крейсер ғана емес, оның капитаны да қаза болды. Олар басқа капитанның Дэннің үлгісімен жүріп, өз өмірін оңай құрбан етуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді, сондықтан «жауыздықты жазалау және жақсылықты ынталандыру жөніндегі теңіз конституциясы» (海軍懲勸章程) құжатын жасады, ол шайқаста кемесін жоғалтқан теңізшілерді кешіруге мүмкіндік берді. Ли Хунчжан да Бейяң флотының жоғары шенді офицерлерімен келісіп, Дэннің құтқарудан бас тартуы мен суға батып кетуі мақтауға лайық емес екенін айтты және басқа әскери басшыларға Дэннің үлгісін алмауды бұйырды. Мұндай теріс пікірлерге қарамастан, Дэннің қазасы Қытайдың барлық айманында ұлттық сезімдерді оятып, күшейтті. Гуанчжоу императоры көз жасын сүртіп, Дэн туралы былай деп жазды: «Бүгін халық көз жас төкті, бірақ сіздің батылдығыңыз теңіз күштерінің рухын көтерді». Цин үкіметі Дэнге «Чжуанцзи» (сөзбе-сөз «батыл және адал») деген арнаулы атақ берді, оны «Тайзи шаобао» (太子少保; Тақ мұрагерінің тәрбиешісі) қызметіне тағайындады және оны Бейжіңдегі «Чжаочжун» (昭忠祠) итабат ғибадатханасында батыр ретінде құрметтеді. Дэннің анасына «Баланың керемет тәрбиесі» деген жазуы бар 1,5 килограмдық алтыннан жасалған тақта сыйға тартылды, ал Дэннің отбасына 100 000 күміс теңге зейнетақы берілді. Дэннің отбасы бұл ақшаны Дэннің туған жерінде Дэн отбасының ғибадатханасын салуға жұмсады. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде жапондықтар Дэнге деген құрметі мен сыйлауының арқасында ғибадатханаға ешқандай зиян келтірмеді.

Отбасы

Денгтің үш ұлы мен екі қызы болды. Оның үлкен ұлы, Дэн Хаохон (鄧浩鴻), 1947 жылы қайтыс болды. Екінші ұлы, Дэн Хаоян (鄧浩洋), өте жас кезінде қайтыс болды. Оның үшінші ұлы, Дэн Хаоцян (鄧浩乾), ол қайтыс болғаннан кейін туған, Қытай Республикасының Әскери-теңіз күштерінде қызмет етіп, 1969 жылы Уси қаласында қайтыс болды.

ҚХА Әскери-теңіз күрес кемесі

1996 жылы Халықтық азаттық армиясының әскери-теңіз күштері Дэн Сяопиннің құрметіне 0891А типті оқу кемесіне «Шичанг» деген ат берді.