Кіріспе
Литва әдебиеті – литвалықтар тарихы бойында жазған жазба туындыларының өнері.
Латын тілі
Орта ғасырлардағы негізгі ғылыми тіл – латын тілінде литва әдебиетінің мол бөлігі жазылған. Литва патшасы Миндаугастың жарлықтары – осы түрдегі әдебиеттің басты үлгісі. Гедиминас хаттары латын жазбаларының тағы бір маңызды мұрасы болып табылады. Латын тілінде жазған алғашқы литвалық авторлардың бірі Николаус Гусовиан (шамамен 1480 жылдан кейін 1533 жылы) болды. 1523 жылы жарық көрген «Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis» («Бизонның сыртқы келбеті, жауыздығы және аңшылық туралы ән») поэмасы литвалық пейзажды, өмір салтын және әдет-ғұрыптарын сипаттайды, қазіргі саяси проблемаларға тоқталып, пұтқа табынушылық пен христиандықтың қақтығысын көрсетеді. Иоанн Вислиценсис (1485–1520) «Bellum Prutenum» (Пруссия соғысы) деп аталатын эпостық поэманы жазды, ол Тевтон орденімен Грунвальд шайқасына арналған. Лт (шамамен 1490–1560) деген псевдониммен өмір сүрген адам 16 ғасырдың ортасында «De moribus tartarorum, lituanorum et moscorum» (Татар, литва және москвалықтардың әдет-ғұрыптары туралы) атты трактат жазды, бірақ ол 1615 жылға дейін жарияланбады. Петрус Ройсиус Маурус Алкагникенсис (шамамен 1505 – 1571) – 16 ғасырда Литваның мәдени өміріндегі ерекше тұлға болып табылатын испандық заңгер және ақын. Августин Ротунд (1520–1582) – 1560 жылы латын тілінде Литваның тарихын жазған (бізге қолжазба сақталмаған). XVI ғасырдың екінші жартысындағы гуманистік ақын Йонас Радванас Вергилийдің «Энеидасын» еліктеп, эпикалық поэма жазды. Литваның ұлттық эпосы ретінде қарастырылған оның «Радивилиясы» 1588 жылы Вильнюсте басылып шықты. Лорантиус Бойер (шамамен 1561–1619) – швед тектес ақын, Вильнюс университетінің түлегі. Оның басты еңбегі – «Кароломахия» – литвалықтардың 1605 жылы Кирхольм шайқасында швед әскеріне қарсы жеңісіне арналған өлең. Өлең оқиғадан бір жыл өткен соң, 1606 жылы жазылды және жарияланды. Поэма Литваның ұлы гетманы (полемарх) Ян Карол Ходкевич пен литвалық әскерді атап өтті. Оның өлеңінде көптеген қызықты майдан оқиғалары жазылған, сонымен қатар литвалық «muški!» ұрыс айқайының алғашқы атауларының бірі! Матиас Сарбивий (1595–1640 жж.) – поляк туылған ақын, Вильнюс университетінің түлегі. Еуропалық атақ-даңқы алғашқы поэзия жинағы «Lyricorum libri tres» (Үш кітап әндері, 1625) –дан шыққан. «Dii gentium» (Халықтардың құдайлары, 1627) атты кітабында римдік құдайлармен бірге литвалық мифологияны сипаттады. Адам Шротер (1525–1572) латын тілінде «De fluvio Memela Lithuaniae carmen elegiacum» (Литваның Неман өзені туралы әндер) өлеңін жазды. XVII ғасырдағы литвалық ғалымдар латын тілінде де жазған, бұл католик Еуропасындағы ортақ ғылыми тіл болды: Казимерас Кожелавичус Виюкас және Жигимантас Ляуксминас латын тілінде теология, риторика және музыка бойынша жазған еңбектерімен танымал. Альбертас Кожалавичус Виюкас литвалық тарихын екі томдық «Historiae Lituanae» (1650, 1669) деп атаған. Казимерас Кожелавичус Виюкас – латын тілінде 20 кітаптан аса жазған еңбекті мұра еткен жазушы. Мацей Стрижковский мен Августин Ротунд Латвияның ресми тілі ретінде латын тілін қолдануды қатты қолдады, өйткені олар литва тілі латын тілінен дамыған жергілікті тіл деп ойлады. Олардың бұл пікірлері литва тілі мен латын тілінің грамматикалық ұқсастығына негізделген. «Universitas lingvarum Litvaniae», латын тілінде жазылған және 1737 жылы Вильнюсте басылып шыққан, Литва Ұлы Княздығының аумағында басылып шыққан литва тілінің ең көне сақталған грамматикасы болып табылады. Литва авторларының латын кітаптары Вильнюс, Краков және Ригада жарық көрді. Тек 16 ғасырда Вильнюста латын тілінде 158 кітап басылып шықты. Зерттеулер 15-16 ғасырларда Ұлы Литва Княздығында басылып шыққан немесе ГДЛ азаматтары жазған және шетелде басылып шыққан 374 кітапты ашады. Литваның Ұлы Княздықта алғашқы баспаханасы 1522 жылы Вильнюсте құрылған болса да, баспахана құрған алғашқы литвалық Джон Летту болды Лондон қаласында 1480 жылы.
Matthias Sarbievius (1595–1640) was a poet of Polish birth, graduated from the University of Vilnius and spent most of his productive years in Lithuania Vilnius and Kražiai. His European fame came from his first collection of poetry, Lyricorum libri tres (Three Books of Lyrics, 1625). In his book Dii gentium (Gods of The Nations,1627) along with Roman deities he described Lithuanian mythology. Adam Schröter (1525–1572) wrote a poem in Latin devoted to river Nemunas De fluvio Memela Lithuaniae carmen elegiacum (Elegic songs about Lithuanian river Nemunas). 17th century Lithuanian scholars also wrote in Latin, which was the common scholarly language in Catholic Europe: Kazimieras Kojelavičius Vijūkas and Žygimantas Liauksminas are known for their Latin writings in theology, rhetorics and music. Albertas Kojalavičius Vijūkas wrote the first printed Lithuanian history in two volumes, Historiae Lituanae (1650, 1669). Kazimieras Kojelavičius Vijūkas was a prolific writer his legacy counts more than 20 books in Latin. Maciej Stryjkowski and Augustinus Rotundus were strong proponents of using Latin as the official language of Grand Duchy of Lithuania because they thought that Lithuanian language was just a vernacular language which had developed from Latin. Their belief was based on grammatical similarities between Lithuanian and Latin. Universitas lingvarum Litvaniae, written in Latin and published in Vilnius, 1737, is the oldest surviving grammar of the Lithuanian language published in the territory of the Grand Duchy of Lithuania. Latin books of Lithuanian authors were published in Vilnius, Cracow and Riga. In the 16th century alone, 158 Latin books were published in Vilnius. Research reveals 374 books published in the Grand Duchy of Lithuania, or written by citizens of GDL and published abroad, in the 15th 16th centuries. Although the first printing press in the Grand Duchy of Lithuania was established in Vilnius in 1522, the first Lithuanian who established a printing press was John Lettou in the City of London in 1480.
Литва тілі
Литвалық ғалымдар Абраомас Кульвитис (шамамен 1510 – 1545) және Станисловас Раполионис (1485–1545) литва тілінде жазған алғашқы авторлар болды. Литва тіліндегі литва әдебиеттері алғаш рет 16 ғасырда жарық көрді. 1547 жылы Мартинас Мажвидас (шамамен 1520–1563) литва тілінде басылған алғашқы кітапты – «Катехизмнің қарапайым сөздері» жинағын құрастырып, жариялады. Бұл литва тілінде басылған әдебиеттің бастауын белгіледі. Одан кейін Микалоюс Даукша (1527–1613) Литваның өзінде «Катехизисімен немесе әрбір христианға міндетті біліммен» жарық көрді. 16- және 17-ғасырларда литва әдебиеті негізінен діни сипатта болды. Реформация кезінде Литвадағы католиктер мен кальвинистер ықпал ету және сананы тәрбиелеу үшін бәсекелестікке түсті. Бұған 17 ғасырда литва тілінде жарық көрген ең ірі кітаптың мысалы – кальвинистік катехизм және псалмдер жинағы «Knyga nobažnystės krikščioniškos» (Христиандық ізгіліктің кітабы), оған Йонушас Радвила демеушілік еткен. 18 ғасырда, соның ішінде сөздіктерді қоса, діни емес жариялымдардың саны артты. Вильнюс университеті 19 ғасырдың бірінші жартысында тілдің қолданылуын және әдеби шығармалар жасауды ынталандырды. Бірақ Польша-Литва одақтастығының тарауынан кейін, Ресей, өзінің империясы арқылы литва аумағының көп бөлігін бақылап, 19 ғасырдың ортасында латын әліпбиінде литва тілінде баспаға 40 жылға тыйым салды. Ол литвалық ұлтшылдардың көтерілісінен қорқып отырды. Нәтижесінде баспа Шығыс Пруссияға көшті, ал литвалық кітаптар кітап контрабандашылары арқылы Литваға жеткізілді. Алғашқы литвалық діни емес кітап – Иоганн Шульц (1648–1710) латын тілінен аударған Эзоптың ертегілері «Ezopo pasakėčios» (Die Fabeln Aesopi). Вольфенбюттель уағыздар кітабының (Volfenbiūtelio postilė) қолжазбасы (1573) – литва тіліндегі ең көне қолжазба кітап. Авторы немесе авторлары белгісіз. Кітап Вольфенбюттельдегі Герцог Август кітапханасынан табылған. Лүтеран пасторы Йонас Бреткунас (1536–1602), ежелгі Пруссиядан шыққан, литва тілінің жазуын дамытқан белгілі тұлғалардың бірі. Ол Киелі кітапты литва тіліне аударды және он екі литвалық кітаптың авторы болды. Оның ең танымал еңбектері: «Chronicon des Landes Preussen» (1578–1579), «Postilla, tatai esti trumpas ir prastas išguldimas evangeliu» (1591), «Kancionalas nekurių giesmių» (1589) және литвалық Библияның қолжазбасы (1590). Бреткунастың литва тілі бай болды және Кристижонас Донелайтистің жазбаларына дейін теңдесі жоқ еді. Ол литва әдеби тілінің қалыптасуына және жазу стиліне үлкен әсер етті. Константинас Сирвидас (1579–1631), діни уағыздаушы, лексикограф, өзінің уағыздар жинағының бірінші томын «Punktai Sakymų» (Уағыздар) деп атап, литва тілінің тазалығы, стилі және байлығы әлі күнге дейін таң қалдырады. Оның поляк-латын-литва сөздігі «Dictionarium trium linguarum» 19 ғасырға дейін қолданылып, литвалық жазушылар мен лексикографтар арасында жоғары бағаланды. Самуэлис Богославас Чилинскис (1631–1666), кальвинист, Киелі кітапты литва тіліне аударған. Аударма 1660 жылы Лондонда жарық көрді, бірақ қолайсыз жағдайларға байланысты аяқталмады – Ескі өсиеттің жартысы ғана жарияланды. Чилинскис сонымен қатар өзінің жұмысын британдық қоғамға түсіндіретін және Литва Ұлы Герцогтігі туралы қысқаша ақпарат беретін екі брошюра шығарды: «An Account of the Translation of the Bible into the Lithuanian Tongue» (1659) және «Ratio institutae translationis Bibliorum in linguam Lithuanicam, in quam nunquam adhuc Scriptura sacra est versa, ex quo fidem Christianam, ab conjunctionem Magni Ducatus Lithvaniae cum Regno Poloniae» (1659). Чилинскис негізгі дереккөз ретінде сол кездегі танымал голланд тіліндегі «Statenbijbel» Киелі кітабын пайдаланды. Кристижонас Донелаитис (1714–1780) литва поэзиясының негізін қалаушы алғашқы литва поэмасын гексаметрмен – «Metai» (Маусымдар, 1818) жазды. Оның өлеңі литва тіліндегі ең сәтті гексаметрлік мәтін саналады. Антанас Страздас (1760–1833) – халық әндерінің ықпалымен өлең жазған ақын. Оның ең танымал шығармасы – «Pulkim ant kelių» («Тізе бүгіп жылайық») әнұраны әлі күнге дейін шіркеулерде орындалады. Оның ең танымал өлеңдері: «Strazdas» («Қарлығаш»), онда ақын құстың бейнесі арқылы шаруалардың қуаныштары мен уайымы туралы жырлайды; «Aušra» («Таң») таңның қуанышы туралы айтады және ырғақ пен ұйқас туралы көптеген ережелерді бұзады; «Barnis» («Дау») – Страздас туралы жалғыз өлең. Юргис Пабрежа (1771–1849) – діни қызметкер, дәрігер және ботаник. Ол самгит диалектісінде «Taislius auguminis» (Ботаника) атты энциклопедиялық жұмыс жазды, литва ботаника терминологиясын жасады. Сондай-ақ, ол 250-ге жуық алғашқы уағыздарды және «Ryžtai» (Қабылдаулар) дептерін жазды. Симонас Даукантас (1793–1864) Литваның алтын ғасыры деп атаған Литваның бұрынғы дәстүрлеріне оралуды, литва тілі мен әдет-ғұрыптарына негізделген жергілікті мәдениетті жаңартуды ұсынды. Осы ойларды ескере отырып, ол 1822 жылы литва тілінде «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (Ежелгі литвалықтар мен самогиттер іс-әрекеттері) атты Литва тарихы туралы жазды, бірақ ол кезде әлі жарияланбаған. Микалуас Акелаитис (1829–1887) – литвалық дидактикалық әдебиеттің, публицист, этнографтың көрнекті жасаушылары мен жариялаушыларының бірі. Ол «Auszra» (Таң), «Gazieta Lietuwiszka» (Литвалық газет) газеттеріне үлес қосты, «Kvestorius» (1860), «Jonas Išmisločius» (1860) повестьтерін жазды. 1857 жылы тарихшы Михал Балинскиге жолдаған хатында ол: «Біз литва тілін көтеруіміз керек, сакралдік ұлылығы бар, латын тілінің күші, грек тілінің зерделілігі және итальян тілінің әуезділігі бар тілді қорлаудан құтқаруымыз керек» деп жазды. Епископ Мотейюс Валанчиус (1801–1875) Литвада литвалық кітаптарды заңсыз басып шығаруды және оларды «knygnešiai» арқылы Литваға контрабандалық жолмен жеткізуге демеушілік етті. Ол бай самгит диалектісінде өзі де кітаптар жазды: «Palangos Juzė» (Палангадан келген Юзе), литва тіліндегі балаларға арналған алғашқы суреттелген кітап «Vaikų knygelė» (Балалар кітабы), «Žemaičių vyskupystė» (Самгит епископтығы). Сондай-ақ, ол орысшалауға қарсы тұруға және католик шіркеулері мен монастырьларын жабуға наразылық білдіруге шақырды. Валанчиус литвалық ұлттық жаңарудың негізін салған маңызды тұлғалардың бірі болды. Антанас Баранаускас (1835–1902) литва тілінің сұлулығын ашып көрсету және поэзия үшін оның қолайлылығын көрсету мақсатындағы бағдарламалық туындысы «Anykščių šilelis» (Аникщяй орманы/шағылысы) поэмасын жазды. «Anykščių šilelis» поэмасы литва тіліндегі ең танымал слогтық өлең болып саналады. Баранаускас сонымен қатар математик және диалектолог болды және көптеген литва математикалық терминдерін жасады. Вацловас Биржишка (1884–1965) өзінің монументальды 3 томдық энциклопедиялық жұмысында «Aleksandrynas» литва тілінде жазған литвалық жазушылардың өмірбаяндықтарын, библиографияларын және биобиблиографияларын 1475 жылдан бастап 1865 жылға дейін жинақтады. «Aleksandrynas» 370 адамды қамтиды.
XX ғасыр әдебиеті
1904 жылы латын әліпбиін қолдану арқылы литва тілінде баспаға тыйым салынғанда, литвалық жазушылар символизм, импрессионизм және экспрессионизм сияқты әртүрлі еуропалық әдеби ағымдардың элементтерін тәжірибеден өткізе бастады. Литваның тәуелсіздігінің алғашқы кезеңі (1918–40), соғыс аралығындағы кезең, олардың қоғамды зерттейтін және терең эмоцияларға ие кейіпкерлерді жасайтын әдебиетке жол ашты, өйткені олардың негізгі уайымдары енді саяси емес еді. «Кетүри vėjai» қозғалысы ақын Казис Бинкистің «Төрт желдің пайғамбары» (1893–1942) атты кітабынан басталды. Бұл дәстүрлі поэзияға қарсы көтеріліс болды. «Кетүри vėjai»-нің теориялық негізі бастапқыда Ресей арқылы Батыстан келген футуризм болды; кейінгі әсерлер кубизм, дадаизм, сюрреализм, унианимизм және неміс экспрессионизмі болды. Майронис (1862–1932) – ең танымал классикалық литвалық ақындардың бірі. Ол драмалық және лирикалық романтикалық поэзиясымен танымал болды және «литвалық ұлттық қайта өрлеудің пайғамбары» деп аталды. Ол қазіргі литва поэзиясының негізін қалады. Майронистің поэзиясына Литваның табиғаты мен ежелгі тарихы әсер етті. Литваның ұлы княздарының есімдері мен істері оның өлеңдерінде жиі кездеседі. «Павасарио балсай» («Көктемнің дауыстары», 1895) өлеңдер жинағы оның ең танымал шығармасы болып табылады. XX ғасырдың басындағы көрнекті тұлға – Винкас Крева Миккевичус (1882–1954), романист және драматург. Оның көптеген шығармаларына «Даинава елінің ежелгі адамдардың әңгімелері» (1912), тарихи драмалар «Шарунас» (1911), «Скиргайла» (1925) және «Миндауго мирт» («Миндаугас өлімі», 1935) жатады. Игнас Шейнюс (1889–1959) – романшы, Швеция мен басқа да Скандинавия елдерінің литвалық дипломаты және импрессионист жазушы. Оның ең танымал шығармалары – «Купрелис» («Дөңгелек есімді», 1913) және «Раудонасис тванас» («Қызыл су тасқыны», 1940), алғашқылары швед тілінде «Ден рода флоден» деп жазылған. Шейнюс кеңестердің елдің тәуелсіздігін қалай жойып, литвалық ұлттың патриотизмін қалай таптағанын, кеңес өмір салтын қалай күштеп енгізгенін, ел экономикасын қалай кеңеске айналдырғанын және жеке бизнесті қалай иемденгенін баяндайды. «Қызыл су тасқыны» сол қорқынышты оқиғалардың айқын дәлелі болып табылады. Оның «Siegfried Immerselbe atsijaunina» (Siegfried Immerselbe жасарды, 1934) ғылыми-фантастикалық романы Еуропадағы ұлттық-социалистік дистопияны айыптайтын алғашқы романдардың бірі болды. Петрас Вайчиунас (1890–1959) – 1920–1930 жылдары жыл сайын бір спектакль шығаратын тағы бір танымал драматург. Юргис Савицкис (1890–1952) – литвалық қысқа әңгімелер жазушы және дипломат, көбінесе Скандинавия елдерінде Литваның өкілі. Оның шығармаларында жиі өткір және ойыншықты дарындылық пен ирония, сәнді және жеңіл жазу, қысқа және ұсақ сөйлемдер кездеседі. Оның ең танымал шығармалары – «Раудони батукай» («Қызыл аяқ киімдер») жинағы (1951) және «Земе дега» («Жер отта», 1956) атты соғыс күнделіктері. Винкас Миколаитис Путинас (1893–1967) лирикалық поэзия, пьесалар мен романдар жазды, оның ішінде автобиографиялық романы «Алтоorių šešėly» («Алмаздардың көлеңкесінде», 3 том, 1933), онда ол өзінің шақырылуына күмән келтірген және ақырында зайырлы өмірді таңдаған діни қызметкерді сипаттады. 1935 жылы Миколаитис діни қызметкерліктен бас тартып, әдебиет профессоры болды. Өзін-өзі оқытқан Жеймаита (1845–1921) 20-ғасырдың басында бірнеше қысқа әңгімелер жариялады; оның литвалық ауыл өмірінің ашық және жанашырлық әңгімелері 1 лита банкнотындағы бейнесімен еске алынды. Видунас (1868–1953) – философ, публицист және жазушы. Ол өз шығармаларында классикалық еуропалық және ведикалық философияның ықпалын көрген. Ол шығыс философиясына литвалық ұлттық сананы және дәстүрлі дәстүрлі мәдениетті қайта жаңғыртудың көзі ретінде қызығушылық танытты. Негізгі еңбектері: «Mūsų uždavinys» («Біздің міндетіміз», 1911), «Tautos gyvata» («Ұлт өмірі», 1920), «Sieben Hundert Jahre deutsch litauischer Beziehungen» («Германия мен Литва арасындағы қарым-қатынастың жеті жүз жылы», 1932). 1940 жылы Нобель сыйлығына ұсынылды. Оскара Милашиус (Оскар Владислав де Любич Милош) (1877–1939) Череяда (Могилев маңы, Беларусь) дүниеге келді және балалық шағын өткізді. Ол Париждегі Жансон де Сайли лицейін бітірген. 1920 жылы Франция Литваның тәуелсіздігін мойындаған кезде, ол Литваның іскерлік уәкілі болып тағайындалды. Оның басылымдары 1928 жылы 26 литвалық әндер жинағын, «Литвалық ертегілер мен әңгімелер» (1930), «Литвалық ертегілер» (1933) және «Литва ұлтының шығу тегі» (1937) болды. Оның мистикасы мен көріністеріне Эммануэль Шведенборг ықпал етті. Милашиус француз тілінде жазған литвалық ақын ретінде танылды. Балыс Сруога (1896–1947) литва тарихы немесе мифологиясына негіделген драмалар жазды: «Milžino paunksmė» («Алыптың көлеңкесінде», 1932), «Radvila Perkūnas» («Радвила Көккіреу», 1935), «Baisioji naktis» (1935) және «Aitvaras teisėjas» (1935). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, нацистер Литваны басып алғаннан кейін, 1943 жылдың наурыз айында, қырық жеті басқа литвалық зиялылармен бірге, нацистер антинацистік агитацияға қарсы науқанды бастағаннан кейін олар Штутхоф концлагеріне жіберілді. Осы тәжірибесі негізінде Сруога кейіннен өзінің ең танымал туындысын – «Dievų miškas» («Құдайлардың орманы», 1957) жазды. Осы кітапта Сруога концлагердегі өмірді ирония мен сарказмның көзімен қарап, өмірін сақтап, қадір-қасиетін сақтаудың жалғыз жолымен көрген адамның көзімен ашты. Ол салдақтар мен құрбандарды саяси көшбасшыларының жалған идеалдарынан алыс, кемшіктік адамдар ретінде көрсетті. Мысалы, ол «Адам машина емес. Ол шаршайды», – деп жазды, тұтқындарды ұратын күзетшілерге (капо) сілтеме жасай отырып. Иева Симонайтите (1897–1978) Литваның Кіші және Клайпеда аймағының мәдениетін ұсынды, неміс Шығыс Пруссиясының аумағындағы, саны азайып бара жатқан литвалық халқы бар аймақтар. Оның «Aukštujų Šimonių likimas» («Аукштуяй Шимонилердің тағдыры», 1935) романы үшін сыншылар жоғары баға берді. Антанас Мацейна (1908–1987) – философ, экзистенциалист, педагог және ақын. Оның негізгі зерттеу нысандары – мәдениет философиясы, этика және дін. Кітаптар сериясында Мацейна болудың экзистенциалдық сұрақтарын талқылайды және жамандықтың пайда болуы мен негіздемесіне қатысты ежелгі теодициялық мәселені қарастырады: «Didysis inkvizitorius» («Ұлы инквизитор», 1950), «Jobo drama» («Жобаның драмасы», 1950) және «Niekšybės paslaptis» («Жамандықтың құпиясы», 1964). Вьитауте Жилинскайте (1930 ж.т.) балалар кітаптары үшін екі жүлде алды, оның ішінде 1964 жылғы Журналистер одағының жүлдесі және 1972 жылғы күлкілі немесе сатиралық туындылар үшін мемлекеттік жүлде. 1961 жылы ол «Don’t Stop, Little Hour» («Тоқтама, кішкентай сағат», 1961) өлеңдер жинағын жариялады. Марцелиюс Мартинайтис (1936–2013) – ақын және эссеист. Оның поэзиясының басты тақырыбы – ескі, архаикалық, ауылдық дүниетанымының қазіргі әлеммен қақтығысуы. Оның басты туындысы – «Kukučio baladės» («Кукутис балладалары», 1977), алаяқ, қулықшы Кукутис туралы өлең, ол Шығыстан келген қатыгез кеңес оккупациясы әкелген «жаңа өмірдің» абсурдтығын ашады, Литвадағы бейбіт революцияның катализаторы болды. Өлең 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы жаппай саяси митингтерде оқылды немесе айтылды. Сигитас Геда (1943–2008) – өнімді ақын және драматург. Оның өлеңдері ежелгі литвалық көпқұдайлық діні мен мифологияны грек және сумерлік мифтерімен байланыстырады, ескі және жаңа әлемдерді өмірге және күштілікке мадақпен біріктіреді. Оның ең маңызды туындылары – «Strazdas» (1967), «26 rudens ir vasaros giesmės» («26 күзгі және жазғы әндер», 1972), «Žalio gintaro vėriniai» («Жасыл янтарь мұқабасы», 1988) және либретто «Strazdas žalias paukštis» («Strazdas жасыл құс», 1984). Томас Венслова (1937 ж.т.), Клайпедада туған, ақын, эссеист, әдеби сыншы және аудармашы. Вильнюсте профессор болып жұмыс істеген кезде…
Transcendencijos tyla (1996), Daiktas ir menas (1988). Petras Dirgėla (1947–2015) was a prosaist, essayist, and creator of the historiosophic novel tradition in Lithuanian literature. His most known works are Joldijos jūra (Yoldia Sea, 1987–1988) and Anciliaus ežeras (Ancylus Lake, 1991). The climax of Dirgėla's creativity is the monumental four volume (consisting of 14 books) saga Karalystė. Žemės keleivių epas (The Kingdom. An Epic of Earth Travellers, 1997–2004). His books have been translated into 10 languages. Ričardas Gavelis (1950–2002) was a writer, playwright, journalist and the author of Vilniaus pokeris (translated as Vilnius Poker) and several other novels and collections of short stories. His work is characterized by a mix of fantasy, eroticism, philosophical ponderings on the human condition, and psychological insight. Saulius Tomas Kondrotas (b. 1953) is a philosophical writer and a master of short stories. His style and the abstraction of the world in his work resemble that of Jorge Luis Borges. Kondrotas defected to West Germany in 1986. In his most famous novel Žalčio žvilgsnis (The Serpent's Gaze, 1981) he explores the problem of evil and destruction which unnoticeably penetrates the family and generations. The novel has been translated into 15 languages. Jurgis Kunčinas (1947–2002), Ričardas Gavelis (1950–2002), and Jurga Ivanauskaitė (1961–2007) wrote novels exploring the Lithuanian condition during the late 20th century.
ХХІ ғасыр әдебиеті
Алвидас Шлепкас (ту. 1966) – жазушы, ақын және драматург. Оның "Мано вардас – Марите" романы ("Волчьей теньде", 2012) Литвада 2012 жылы ең көп оқылған романға айналды және алты рет қайта басылып шықты. Кітаптың ағылшын тіліндегі аудармасы 2019 жылдың шілдесінде Ұлыбританиядағы Times газетінің "Айдың кітабы" атанды. Бұл литвалық романдардың ең көп аударылғандарының бірі – ол ағылшын, неміс, поляк, латыш, эстон, украин және голланд тілдеріне аударылды. Рута Шепетис (ту. 1967) – литвалық-америкалық тарихи романдар жазушысы. Автор ретінде ол New York Times бестселлері тізімінде бірінші орында, халықаралық бестселлер және Карнеги медалінің иегері. Оның алғашқы романы, 1941 жылы Кеңес Одағының Литваны басып алуынан кейін литвалықтардың геноциді туралы "Сұр түс арасында" (2011), сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және 30-дан астам тілге аударылды. Кристина Сабалиускайте (ту. 1974) Литваның Ұлы Герцогтігінде литвалық дворяндық өмірге арналған 4 томдық сагасымен әдебиетке енді. Роман Литвада бестселлер атанды және поляк және латыш тілдеріне аударылды. Латвиялық оқырмандар оны барлық уақыттағы Латвияның 100 ең жақсы кітабының тізіміне енгізу үшін дауыс берді. Польшада бұл туындыға ерекше жоғары баға берілді. Лаура Синтия Черняскайте (ту. 1976) – жазушы және драматург. Оның ең танымал туындылары – "Люче чиуожия" ("Люче шабысады", 2003) пьесасы және "Квепаvimas į marmurą" ("Мәрмәрге дем беру", 2006) дебюттік романы, ол 2009 жылы әдебиет саласындағы ЕО сыйлығын жеңіп алды және ағылшын тіліне аударылды. Римантас Кмита (ту. 1977) – жазушы, эссеші және аудармашы. Оның ең танымал еңбегі – Шиаулай диалектісі мен жаргонында жазылған Шиаулай Оңтүстік округінің хроникасы "Пиетиния хроникасы" ("Оңтүстік округтің хроникасы", 2016). Ол 2017 жылы ересектер санатында жылдың кітабы деп таңдалды. Агнея Жагракалыте (ту. 1979) – ақын, эссеші және әдеби сыншы. Оның алғашқы өлеңдер жинағы "Išteku" ("Мен тұрмысқа шығамын") 2003 жылы жарық көрді. Оның екінші кітабы "Visa tiesa apie Alisą Meler" ("Алиса Мелер туралы барлық шындық") 2008 жылы жарық көрді және 2008 жылы Литвадағы ең шығармашылық он кітаптың бірі деп танылды. Габия Грушайте (ту. 1987) өзінің тұңғыш романы "Neišsipildymas" ("Орындалмаған", 2010) арқылы әдебиетке енді. Оның екінші романы "Стасис Шалтока" ("Мырза Суық", 2017) ағылшын тілінде "Cold East" ("Суық Шығыс") деген атпен жарияланды.
Ұлттық әндер мен фольклор
Литва әдебиеті мен халық шығармашылығы институты (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas) литва ұлттық әндері жинағын – Dainynas-ты жариялап жатыр. Зенонас Славиунас литвалық Сутартинес (көп дауысты әндер) мәтіндерінің 3 томын шығарды. Дәстүрлі вокалдық музыка әлемдік деңгейде жоғары бағаланады: литвалық ән фестивальдері және сутартинес көп бөлімді әндері ЮНЕСКО-ның адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің өкілдік тізіміне енген. Зерттеушілер мен фольклоршылар жинаған және Литва халық мұрагерлік архивінде сақталатын 400 000-ға жуық литва әнінің мәтіні бар.
Депортацияланғандар мен партизандардың естеліктері
1990 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін оқырманға бұрын тыйым салынған және жарияланбаған көптеген әдебиеттер жетті. Литвалық депортацияланғандар мен литвалық партизандардың көп томдық естеліктері жиналып, жарияланды. Бұл әдебиет tremties literatūra (депортация әдебиеті), tremtinių atsiminimai (депортацияланғандардың естеліктері), partizanų literatūra (литвалық партизандар әдебиеті) деп аталады. Литваның ең танымал партизан жазушылары – Адольфас Раманаускас (псевдоним Ванагас, 1918–1957), Юозас Лукша (псевдоним Даумантас, 1921–1951), Лиогинс Балиукевичус (псевдоним Дзюкас, 1925–1950), ақын Брониус Кривицкас (1919–1952), ақын және әдеби сыншы Мамертас Индрилиунас (1920–1945). Юозас Лукша Даумантастың «Партизандар» кітабы Литвада бірнеше рет жарық көрді, ал АҚШ-та «Азаттық үшін күресушілер» деген атпен, 1975 жылы «Орман бауырлары: советке қарсы литвалық азаттық күрескерінің естеліктері» (1944–1948), 2010 жылы және Швецияда 2005 жылы «Skogsbröder» деген атпен жарияланды. Литвалық депортация әдебиетінің ең танымал өкілдері – Далия Гринкевичиуте (1927–1987), Валентас Арджиунас (1933–2007), Леонардас Матузевичус (1923–2000), Петрас Заблокас (1914–2008), Казис Инчиура (1906–1974) және Антанас Мишкинис (1905–1983). Антанас Мишкинис өзінің «Псалмы» (1989) атты шығармасын ГУЛАГта қайың қабығы мен цемент қаптарының қалдықтарына жазды. Оның көптеген псалмы халық әндеріне айналды. Далия Гринкевичиуте 1941 жылы Литваны Ресей басып алғаннан кейін отбасымен бірге ГУЛАГтың қорқынышты жағдайын бастан өткерді. 15 жылдан кейін Литваға оралғаннан кейін ол өзінің естеліктерін жазып, басқа депортацияланғандардың естеліктерін жинады. Осы қызметі үшін КГБ оны қуғынға түсті. Далия Гринкевичиутедің ең танымал кітаптары – «Lietuviai prie Laptevų jūros» (Лаптев теңізінің жағасындағы литвалықтар), 1988 («Келісім», 2002), «Ұрланған жастық, ұрланған отан: естеліктер», 2002, «Түндрадағы көлеңкелер», 2018. Ona Lukauskaitė Poškienė (1906–1983) – литвалық қарсыласы, антисоветтік қозғалыстағы қызметі үшін 10 жылға сотталды. Ол совет лагерьлеріндегі жылдары туралы естеліктер мен «Лагерий пакос» (ГУЛАГ ертегілері) романын жазды. 8 жылдан астам уақытқа созылған литвалық партизан қозғалысы фольклорға да үлкен үлес қосты. Партизандар мен литвалықтардың арасында кең таралған мыңдаған партизандық әндер (partizanų dainos) бар.
Литва әдебиеті жер аударылуы
Литвадан елден кетуге мәжбүр болған немесе бала кезінде ата-аналарымен бірге көшіп кеткен литвалықтардың шығармалары бар. Литвалық эмигрант әдебиеті – елде қалғандардың жасаған әдебиетімен теңдес болып табылады. 1944 жылы кеңестік биліктің қайта орнауымен, литвалық жазушылардың үштен екісі, 62 мың литвалықпен бірге шетелге кетті, осылайша литвалық әдебиеті екіге бөлінді. Осы авторлардың қатарында Антанас Шкема (1910–1961), Альфонсас Ника-Нюлиунас (1919–2015), Мариус Катилишкис (1914–1980), Казис Брадюнас (1917–2009), Бернардас Бразджонис (1907–2002), Хенрикас Радаускас (1910–1970) және тағы да көптегендер бар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген литвалық ақындар кеңестік оккупациядан қашу үшін эмиграцияға мәжбүр болды немесе елден кетуге мәжбүр болды. Олар туған жеріне, литвалық табиғатқа және шаруаларға деген сағынышпен жазды. Бұл қозғалыс «Жемінінкай» (жер ақындары) деп аталды, оның негізінде Казис Брадюнас құрастырған және 1951 жылы Лос-Анджелесте жарық көрген «Жемі» (Жер) антологиясы жатыр. «Жемінінкай» тобына кіретін бес ақын: Юозас Кекштас (1915–1981), Казис Брадюнас, Альфонсас Ника-Нюлиунас, Хенрикас Нагис (1920–1996) және Витаутас Мачернис (1921–1944) (өлімнен кейін жарияланған). Литвалық эмигрант әдебиеті үш кезеңге бөлінеді: 1) Германия мен Австриядағы босқындар лагерьлерінің кезеңі (1945–1950), оның ерекшелігі – шеттену, ностальгия және болашаққа қатысты белгісіздік сезімдері; 2) бейімдесу кезеңі (1950–1960), онда жаңа ортаға бейімделудің қиындықтары және ескі мен жаңа құндылықтар арасындағы қайшылықтар басым болды; және 3) жаңа, заманауи қоғамға интеграция кезеңі, онда әдебиеттегі тәжірибелер қайтадан маңызды болды. Йонас Мекас (1922–2019) – кинорежиссер, ақын және суретші, оны көбінесе «америкалық авангард киносының әкесі» деп атайды. Ол «Семенишкиу идилės» (1948), «Gėlių kalbėjimas» (1961), «Dienoraščiai 1970–1982» (1985) өлеңдер жинақтарымен, сондай-ақ «Laiškai iš niekur» (Жерден хаттар, 1997) эсселерімен танымал. Мекастың өлеңдері мен прозасы француз, неміс және ағылшын тілдеріне аударылған. Витаутас Каволис (1930–1996) – әлеуметтанушы, әдеби сыншы және мәдени тарихшы. Литвалық ұлтшылдық және әдебиет туралы оның зерттеулері эмиграциядағы литвалық зиялы қауымның арасында және 1990 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Литвада да ықпалды болды. Алгис Будрис (1931–2008) кеңестік оккупациядан кейін Литваға қайтып оралмаған литвалық дипломаттың отбасында дүниеге келген. Алгис Будрис ағылшын тілінде жазған және «Who?», «Rogue Moon» сияқты ғылыми-фантастикалық романдарымен танымал. Ол көптеген «Хьюго» және «Небюла» сыйлықтарына ұсынылған, сонымен қатар 2007 жылы Ғылыми фантастика зерттеулер қауымдастығының «Пилигрим» сыйлығын спекулятивтік фантастикаға қосқан өмірлік үлесі үшін жеңіп алды. Эдуардас Цинзас (1924–1996) 1944 жылы Литвадан Бельгияға көшіп кеткен. Оның романдары Бельгияның шағын қалаларының өмірін реалистік және сатиралық тұрғыдан бейнелейді. Ең танымал шығармалары: «Бролио Микола гатвė» (Бірігі Миколаның көшесі, 1972), «Šv. Petro šunynas» (Санкт-Петрдің иттері, 1984). Антанас Шилейка (1953 ж.т.) литвалық ата-анасынан Канадада дүниеге келген. Журналистика арқылы ол 1988–1991 жылдары Кеңес Одағы құлаған кезде Литваның тәуелсіздігін қалпына келтіру қозғалысына қатысты, және осы қызметі үшін 2004 жылы Литва үкіметінен «Рыцарь кресті» медалін алды. Оның ең танымал шығармалары: «Woman in Bronze» (2004), «The Barefoot Bingo Caller» (2017), «Provisionally Yours» (2019).
Antanas Šileika (b. 1953) was born in Canada to Lithuanian parents. Through journalism, he became involved with Lithuania's restitution of independence during the fall of the Soviet Union in 1988–1991, and for this activity, he received the Knight's Cross medal from the Lithuanian government in 2004. His most notable works are Woman in Bronze (2004), The Barefoot Bingo Caller (2017), Provisionally Yours (2019).
Баспа және әдеби іс-шаралар
Литвада кітап шығару нарығының 83%-ын 45 баспахана қамтиды. Вильнюс кітап жәрмеңкесі – Балтық елдеріндегі ең ірі кітап жәрмеңкесі. Бұл сонымен қатар Литвадағы ең маңызды мәдени шаралардың бірі. Халықаралық Вильнюс кітап жәрмеңкесінің назары тек оқырманға қаратылған; оның басты мақсаты – кітаптар мен мәдени іс-шаралар, сондай-ақ авторлардың оқырмандарымен тікелей байланысқа түсу мүмкіндігі. Литвалық авторлардың басқа тілдерге аударылуы Литва мәдениет институтының аударма гранттары бағдарламасы арқылы қолдау көрсетіледі. 2020 жылы ғана литвалық авторлардың 46 кітабының аудармасы мақұлданды. Poezijos pavasaris (Поэзия көктемі) – 1965 жылдан бері жыл сайын өткізілетін халықаралық поэзия фестивалі. Онда литвалық және басқа елдердің ақындары поэзия, аудармалар мен эссе сияқты әртүрлі әдеби жанрларды ұсынады. Жыл сайын фестиваль лауреатына еменнен жасалған гүл шолағы табыс етіледі. 1985 жылдан бері қазан айының басында халықаралық поэзия фестивалі «Друскининкай поэтикалық күзі» өтіп келеді. Томас Венклова мен Далия Гринкевичиюте – шетелде ең көп жарияланған және аударылған литвалық авторлар.
Әдеби сын
Әдеби сынның алғашқы үзінділері Даниэлиус Клейнас (1609–1666), Михаэль Морлин (1641–1708), Пилипас Руигис (1675–1749) және басқалардың еңбектерінде және жазбаларында табылды. Симонас Вайшнорас (Варнишкис) (1545–1600) литва әдебиеті туралы ең толық түрде алғаш рет өзінің «Теология інжуы» (Žemčiūga teologiška, 1600) кітабының кіріспесінде жазды.