Кіріспе
Неміс театр сыншысы және саяси белсенді (1814–1881) Карл Маркстың әйелі Йоханна Берта Джули Джени Эдель фон Вестфален (12 ақпан 1814 – 2 желтоқсан 1881) – неміс театр сыншысы және саяси белсенді. Ол 1843 жылы философ және саяси экономист Карл Маркске үйленді.
the wife of Karl Marx
Johanna Bertha Julie Jenny Edle von Westphalen (12 February 18142 December 1881) was a German theatre critic and political activist. She married the philosopher and political economist Karl Marx in 1843.
Өмірбаян
Дженни фон Вестфален Солтүстік Германиядағы Салцведель қаласында, жақында ғана ақсүйек абыройына ие болған отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Людвиг фон Вестфален (1770–1842) – мемлекеттік қызметкер және бұрынғы жесір, төрт баласының әкесі, ол Салцведель және Триер қалаларында Regierungsrat (үкімет кеңесшісі) қызметін атқарды. Оның әкесінің әкесі Филипп фон Вестфален, Бланкенбург поштасының бастығының ұлы, 1764 жылы әскери қызметтері үшін герцог Фердинанд Брауншвейгтің бұйрығымен Эдлер фон Вестфален атанды. Ол Жеті жылдық соғыс кезінде герцогтың де-факто «штаб бастығы» қызметін атқарды. Оның әжесі Джинни Вишарт (1742–1811) – шотланд дворяны: оның әкесі, өте құрметті доктор Джордж Вишарт (Эдинбург университетінің ректоры Уильям Вишарттың ұлы), Ангустың 9-шы графының және Маришалдың 3-ші графының ұрпағы, соңғысы Стюарт әулетінің королі Джеймс I-нің тікелей ұрпағы, ал анасы Энн Кэмпбелл – Джон Кэмпбеллдің қызы (сер Джеймс Кэмпбеллдің және сер Роберт Кэмпбеллдің немересі, 3-ші лорд Семпилл және Джон Стюарт, 4-ші Атолл графының немересі), Кэмпбелл кланының Ардкинглас тармағының мұрагері және ғасырлар бойы Шотландияның ең қуатты отбасы болған Аргилл герцогтарының туысы. Осының салдарынан 1854 жылы Карл Маркс герцогтың таңбасы бар Дженнидің Аргилл күміс заттарын кепілге беруге тырысқанда тұтқындалды; полиция неміс босқыны Аргиллдің мүлкін заңды түрде иелене алмайды деп күдіктенді. Оның анасы Каролина Хейбель (1780–1856) – орта тапқа жататын отбасынан шыққан, оның әкесі зейнеткерлікке шыққан әскери жылқы күтімі маманы болған. Дженни фон Вестфаленнің ағасы Эдгар фон Вестфален (1819–1890) – Карл Маркстің мектептес досы болды. Тағы бір ағасы Фердинанд Отто Вильгельм Хеннинг фон Вестфален 1850–1858 жылдары Пруссияның консервативті ішкі істер министрі болды. XIX ғасырдағы Пруссияның жетекші консервативті күштерінің бірі болғанымен, Фердинанд Карл және Дженни Маркспен жақсы қарым-қатынаста болды.
Неке
Дженни фон Вестфален мен Карл Генрих Маркс бала кезінен бір-бірімен үнемі кездесіп тұратын. Ол Карлдан төрт жасқа үлкен еді. Жасөспірім шағында олар жақын досқа айналды. Екеуі де көп оқыған, әдебиетке бейім болғандықтан, көп ұзамай махаббатқа түсті. Маркс айтуынша, ол Трир қаласындағы ең сұлу қыз еді. Оның әкесі Людвиг фон Вестфален, Маркс әкесінің досы, жас Маркспен де дос болып, онымен жиі серуендеп, философия мен ағылшын әдебиеті туралы әңгімелесетін. 1836 жылы Женни мен Карл құдаланды. 1843 жылдың 19 маусымында Бад-Кройцнах қаласындағы Креузнах Паулюскирхеде (Бад-Кройцнахтың Киелі Пауыл шіркеуі) олар неке қиды. Некелескен соң Карл мен Дженни Маркс Париждің Вано көшесіне көшіп, Матиньон көшесінде тұратын неміс ақыны Генрих Гейнемен дос болды.
Жер аудару
1844 жылы Дженни шағалы қызы Дженниченмен бірге анасына сапарлады. 1845 жылы француз саяси полициясы Карл Маркс пен жүкті Дженниді елден қуды; осылайша Лора Брюссельде дүниеге келді. 1848 жылы Брюссель полициясы Дженниді ұстап, иммигранттарға қарсы депортация жарлығы шығарды. Маркстер Парижге қайтып, содан кейін Кельнге көшті. 1848 жылы көптеген еуропалық елдерде, соның ішінде неміс мемлекеттерінде революциялық көтерілістер болды. Ол – «Коммунистік манифест» жарық көрген кезең еді. Пруссия билігі Карл Марксті Францияға жер аударды. Одан кейін ол отбасымен Англияның Лондон қаласына кетті. 1849–1850 жылдары Маркстер Лондондағы Дин-стритте тұрды. 1856 жылы Маркстер Джениге анасы қайтыс болғанда қалдырған ақшаның арқасында Лондондағы Хэмпстед төбесіне жақын орналасқан Графтон Террасқа көшіп барды (1856). 9 Графтон Террас, сол кездегі «цивилизацияланған» Лондонның шетінде орналасқан, кішкентай бақшасы және ас үйімен бірге жеті бөлмелі екі қабатты үй болды. Философ Лезек Коляковский Маркс отбасының Лондондағы тұруы туралы былай деп жазды: «Карл Маркс есеп жүргізуге мүлдем қабілетсіз еді, ал Дженни Лондонның ломбардтарының тұрақты тұтынушысы еді».
Өлім
Кейінгі жылдары Женни Маркс ішкі аурулардан зардап шегіп, бауыр қатерлі ісігі деген диагноз қойылды. Францияға отбасымен сапардан оралғаннан кейін, ол 1881 жылдың 2 желтоқсанында 67 жасында Лондонда қайтыс болды. Ол Карл Маркс сияқты Лондонның Хайгейт зиратында жерленді. 1954 жылы оның қабірі күйеуі мен басқа да отбасы мүшелерінің қабірлерімен бірге жаңа орынға көшіріліп, үстіне ескерткіш орнатылды.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Борис Николаевский: Дженни Маркс. Очерк жизни. Dietz, Берлин 1931 жыл. Отто Мэнчен Хелфен, Отто / Борис Николаевский: Карл және Дженни Маркс. Өмір жолы. Verlag der Bücherkreis, Берлин 1933 жыл. Берт Андреас: Маркс отбасының хаттары мен құжаттары 1862–1873 жылдардан бастап, Фридрих Энгельстің екі белгісіз мақаласы. Әлеуметтік тарих архиві. 2-том. Verlag für Literatur und Zeitgeschehen, Ганновер 1962 жыл. Mohr und General. Маркс және Энгельс туралы естеліктер. 2-шы түзетілген басылым. Dietz Verlag, Берлин 1965 жыл. Бруно Кайзер: Дженни Маркс – театр сыншысы. Маңызды жаңалыққа орай. "Жұмысшы қозғалысы тарихына үлестер" журналында. Берлин 1966, 6-шы шығарылым, 1031–1042 беттер. Юрген Ритц: Дженни Маркстің 1856 және 1860 жылдардағы төрт хаты. Трир 1970 жыл. (Карл Маркс үйінен шығарылған жазбалар, 3-ші том) Эмиль Боттиджелли: Фридрих Энгельстің жарияланбаған жеті құжаты. "Фридрих Энгельс. 1820–1870. Баяндамалар, талқылаулар, құжаттар" жинағында. Редакция: Ханс Пелгер. Verlag für Literatur und Zeitgeschehen, Ганновер 1971, 319–325 беттер. Иоганн Людвиг Граф Шверин фон Кросигк: Дженни Маркс. Карл Маркс көлеңкесіндегі махаббат пен қайғы. Хаттар, күнделіктер және басқа құжаттар негізінде жазылған өмірбаян. Staatsverl, Вупперталь 1975 жыл. Генрих Гемков: Карл және Дженни Маркс туралы жаңадан табылған хаттар. "Жұмысшы қозғалысы тарихына үлестер" журналында. Берлин 1976, 6-шы шығарылым, 1028-ші беттен бастап. Ингрид Доннер, Биргит Маттис: Дженни Маркс Лондондағы 9 қараша 1852 жылы өткен Роберт Блум кездесуі туралы. "Маркс және Энгельс зерттеулеріне үлестер" журналында. 4, Берлин 1978, 69–78 беттер. Луиза Дорнеманн: Дженни Маркс: Социалистің өмір жолы. Dietz, Берлин 1980 жыл. Генрих Гемков: Дженни Маркс мұрагерліктан бас тарту туралы мәлімдемесі. "Жұмысшы қозғалысы тарихына үлестер" журналында. 22-ші жыл. № 1, Берлин 1980, 59–62 беттер. Х. Ф. Питерс: "Қызыл Дженни". Карл Маркспен бірге өткен өмір. Kindler, Мюнхен 1984 жыл. "Сіз ойласаңыз, мен қаншалықты батыл болдым". Дженни Маркс жақын досына жазған хаттар. Құрастырған: Вольфганг Шрёдер. Verlag für die Frau, Лейпциг 1989 жыл. Дженни Маркс. Қиын өмір. Құрастырған және кіріспесін жазған: Ренате Шак. Суреттемелері: Эрика Баарманн. Dietz Verlag, Берлин 1989 жыл. Манфред Клием: 1879 жылғы "Sprudel" журналында Уильям Шекспир және Генри Ирвинг туралы Дженни Маркс жариялаған жаңа баспасөз материалдары. "Маркс және Энгельс зерттеулеріне үлестер" журналында. 28, Берлин 1989, 198–216 беттер. Борис Руджак: Таңғажайып жаңылысу. "Маркс және Энгельс зерттеу есебі" 6. Карл Маркс университеті, Лейпциг 1990 жыл, 159–164 беттер. Хайнц Монц: Нидерброннан (Эльзас) екі хат. "Kurtrierisches Jahrbuch" журналында. 30-шы жыл. Трир 1990 жыл, 237–252 беттер. Галина Головина, Мартин Хундт: Дженни Маркс – "директор". Маркс "New York Tribune" газетінде жұмыс істегені туралы жаңа дереккөз. "MEGA Studien" журналында. 1996/2, Dietz Verlag, Берлин 1997 жыл, 109–112 беттер. Анжелика Лиммрот: Джени фон Вестфален – Карл Маркс әйелі. 3-ші түзетілген және қайта жазылған басылым. Großbodungen 2006 жыл, (Bodunger Beiträge, H. 6) Йорн Шютрумпф (ред.): Дженни Маркс немесе: Тік жүруге тырысу. Karl Dietz Verlag Berlin, Берлин 2008 жыл. Анжелика Лиммрот: Дженни Маркс. Өмірбаян. Karl Dietz Verlag, Берлин 2014 жыл. Рольф Хеккер, Анжелика Лиммрот (ред.): Дженни Маркс. Хаттар. Karl Dietz Verlag, Берлин 2014 жыл. 329 хат басылып шығарылды, олардың көпшілігі алғаш рет жарияланды.
Emile Bottigelli: Sieben unveröffentlichte Dokumente von Friedrich Engels. In: Friedrich Engels. 1820–1870. Referate Diskussionen Dokumente. Redaktion: Hans Pelger. Verlag für Literatur und Zeitgeschehen, Hannover 1971, S. 319–325
Johann Ludwig Graf Schwerin von Krosigk: Jenny Marx. Liebe und Leid im Schatten von Karl Marx. Eine Biographie nach Briefen, Tagebüchern und anderen Dokumenten. Staatsverl, Wuppertal 1975, Heinrich Gemkow: Neu aufgefundene Briefe von Karl und Jenny Marx. In: Beiträge zur Geschichte der Arbeiterbewegung. Berlin 1976, Heft 6, S. 1028 ff. Ingrid Donner, Birgit Matthies: Jenny Marx über das Robert Blum Meeting am 9 November 1852 in London. In: Beiträge zur Marx Engels Forschung. 4, Berlin 1978, S. 69–78. Luise Dornemann: Jenny Marx: Der Lebensweg einer Sozialistin. Dietz, Berlin 1980. Heinrich Gemkow: Erbschaftsverzichterklärung von Jenny Marx. In: Beiträge zur Geschichte der Arbeiterbewegung. 22. Jg. Berlin 1980, Heft 1, S. 59–62. H. F. Peters: Die rote Jenny. Ein Leben mit Karl Marx. Kindler, München 1984, „Sie können sich denken, wie mir oft zu Muthe war “. Jenny Marx in Briefen an eine vertraute Freundin. Hrsg. von Wolfgang Schröder. Verlag für die Frau, Leipzig 1989. Jenny Marx. Ein bewegtes Leben. Zusammengestellt und eingeleitet von Renate Schack. Illustrationen von Erika Baarmann. Dietz Verlag, Berlin 1989. Manfred Kliem: Neue Presseveröffentlichungen von Jenny Marx über William Shakespeare und Henry Irving im "Sprudel" von 1879 entdeckt. In: Beiträge zur Marx Engels Forschung 28, Berlin 1989, S. 198–216. Boris Rudjak: Eine erstaunliche Verwechslung. In: Marx Engels Forschungsberichte 6. Karl Marx Universität Leipzig, Leipzig 1990, S. 159–164. Heinz Monz: Zwei Briefe aus Niederbronn (Elsaß). In: Kurtrierisches Jahrbuch. 30. Jg. Trier 1990, S. 237–252. Galina Golovina, Martin Hundt: Jenny Marx als "Geschäftsführer". Eine neue Quelle zu Marx' Mitarbeit an der New York Tribune. In: MEGA Studien. 1996/2, Dietz Verlag, Berlin 1997, , S. 109–112. Angelika Limmroth: Jenny von Westphalen—Die Frau von Karl Marx. 3. veränd. u. überarb. Aufl. Großbodungen 2006, (Bodunger Beiträge, H. 6)
Jörn Schütrumpf (Hrsg. ): Jenny Marx oder: Die Suche nach dem aufrechten Gang. Karl Dietz Verlag Berlin, Berlin 2008, Angelika Limmroth: Jenny Marx. Die Biografie. Karl Dietz Verlag, Berlin 2014,
Rolf Hecker, Angelika Limmroth (Hrsg. ): Jenny Marx. Die Briefe. Karl Dietz Verlag, Berlin 2014, 329 letters are printed here, most of them published for the first time.