Кіріспе

Ұлттар немесе этникалық топтардың тұрақты, табиғи және ежелгі екендігі туралы идея. Примордиализм – ұлттардың немесе этникалық топтардың тұрақты, табиғи және ежелгі екендігі туралы ұғым. Примордиалисттер әрбір адамның тарихи процестерге қарамастан, туа біткен, бір ғана этникалық сәйкестігі бар екенін дәлелдейді. Қоғамда және академиялық зерттеулерде примордиализмге қатысты жасырын пікірлер жиі кездессе де, ұлтшылдық және этностық зерттеушілер бұл көзқарасты кеңінен қабылдамайды, себебі адамдардың бірнеше өзгермелі және әлеуметтік жағдайда құрылған этникалық сәйкестіктері болуы мүмкін.

Мерзім

Примордиализм термині әлеуметтанушы Эдвард Шилс және антрополог Клиффорд Герц есімдерімен байланысты. Шилс 1957 жылы отбасы мүшелері арасындағы байланысты сипаттау үшін бұл терминді алғаш рет қолданды. Отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынастарды кез келген жеке қарым-қатынас ретінде түсіндіруге болмайды, олар тек "алғашқы" деп сипатталатын және қан байланысынан туындайтын ерекше қасиетке ие. Терминнің мағынасын кейін Клиффорд Герц кеңейтті, оның пікірінше, жеке адамдардың қоғамға қатынасы олардың сол қоғамда тууынан басталады, себебі олар сөзсіз сол қоғамның тілін және әлеуметтік тәжірибесін игереді. Герцтің ойынша, жеке адамдардың белгілі бір топтармен байланысы "табиғи" және әлеуметтік өзара әрекеттесуден туындамайды. Бұндай рухани байланыстар барлық қоғамда кездеседі және барлық адамдарға ілеседі, бірақ алғашқы байланыстардың күші жеке адамдар арасында, қоғамдарда немесе уақыт өте келе әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, саясаттанушы Джон Кокли Шильс пен Герцті примордиализм тұжырымдамасының алғашқы теоретиктері немесе қолданушылары деп атамайды, бірақ олардың еңбектерін талқылайды. Коклидің сөзіне қарағанда, Шильс пен Герцті примордиалистік ойшылдар деп санауға болмайды, өйткені Шилс тек субъективті түрде қан байланыстарын және туыстық қатынастың маңыздылығын сипаттаған. Герц те, Коклидің пікірінше, топ мүшелері арасындағы байланыстардың объективті түрде табиғи және "берілген" екенін көрсетуге тырыспады, тек топ мүшелері оларды "берілген" деп есептейді, бұл примордиализм тұжырымдамасына қайшы келеді.

Идея

Примордиализмді философиялық тұрғыдан неміс романтизмінің идеяларына, әсіресе Иоганн Готлиб Фихте мен Иоганн Готфрид Хердердің еңбектеріне жатқызуға болады. Хердер үшін ұлт – тілдік топтың синонимі еді. Хердердің ойынша, тіл – ойдың синонимі, ал әр тіл қоғамда оқытылғандықтан, әр қоғам әртүрлі ойлауға тиіс. Бұл сондай-ақ, қоғам уақыт өте келе өзгермейтін қасиеттерге ие болатынын көрсетеді. Примордиалистік теорияның мәні туралы түрлі пікірлер бар. Радикалды примордиалистік көзқарас бойынша, ұлттық топтардың ерекшелігі биологиялық ерекшеліктері мен гендерімен анықталады. Примордиализмді сынаған антрополог Джек Дэвид Эллер мен социолог Рид М. Кофланның пікірінше, Гертцтің идеяларына негізделген примордиалистік көзқарас осындай радикалды тұжырымға алып келуі мүмкін, себебі ол этникалық идентификацияны түсіндіруге келмейтін, бірақ сонымен бірге маңызды эмоционалдық құбылыс ретінде қарастырады, бұл ұлттық сезімдерді мистификациялауға және, нәтижесінде, радикалды шешімдерге жетелейді. Алайда, саяси ғалым Генри Э. Хейл, мысалы, примордиалистердің сыншылары ойлағандай догматикалық емес екенін анықтады. Ол, примордиалистік көзқарасты ұстанатын зерттеушілер этностықты қандық байланыстар немесе гендермен анықтай қоймайтынын, керісінше, адам мен белгілі бір этникалық топтар арасындағы байланыс танымдық болғанымен, осы танымның негізін құрайтын топтардың ерекшеліктері дамыған және ұзақ мерзімге сақталатынын атап өтті. Хейлдің пікірінше, ұлтқа қатысты примордиалистік көзқарас әлеуметтік құрылымдарды құруға көп көңіл бөледі. Қоғам түрлі топтық ерекшеліктерімен (мәдениет, дәстүр, тарих, физикалық ерекшеліктер, тіл, дін сияқты) бір-бірінен ерекшеленетін топтарға бөлінеді. Топ деңгейінде бұл ерекшеліктер көбінесе өзгермейді, ал адамдар арасындағы туыстық байланыстар осы ерекшеліктерді сақтап, топты біріктіреді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін примордиализм кеңінен сынға ұшырады, көптеген ұлтшылдық зерттеушілер ұлтты заманауи технологиялар мен саясат арқылы құрылған қоғам ретінде қарастыра бастады (модернизмді қараңыз).