Кіріспе

Сақтандыру схемасының түрі

Төлемді қорғау сақтандыруы (PPI), сондай-ақ несиелік сақтандыру, несиелік қорғау сақтандыруы немесе қарызды өтеу сақтандыруы деп аталады, бұл тұтынушыларға қарыз алушы қайтыс болған жағдайда, ауырған немесе мүгедектік алған жағдайда, жұмысынан айырылған жағдайда немесе қарызды өтеу үшін табыс табуға кедергі келтіретін басқа да жағдайларға тап болған жағдайда несиелерді өтеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін сақтандыру өнімі. Оны кірісті қорғау сақтандыруымен шатастыруға болмайды, ол нақты қарызға қатысты емес, кез келген кірісті қамтиды. PPI банктер мен басқа да несие берушілермен несие немесе овердрафт өнімдеріне қосымша ретінде кеңінен сатылды. PPI әдетте белгілі бір мерзімге, әдетте 12 айға төлемдерді қамтиды, онда ол қысқа мерзімді табыс қорғау сақтандыруы (STIP) ретінде сатылуы мүмкін. Несиелер немесе ипотека үшін жәрдемақы мөлшері ай сайынғы төлемнің толық сомасын құрауы мүмкін, ал несие карталары үшін әдетте ай сайынғы ең төменгі төлем болып табылады. Мерзім аяқталғаннан кейін қарыз алушы қарызды өтеудің басқа жолдарын табуы керек, бірақ кейбір полистер жұмысқа қайта оралу мүмкін болмаған жағдайда немесе ауыр сырқатқа шалдыққанда қарызды толық қайтарады. Сақтандыру мерзімі көбінесе адамдардың көпшілігі қайтадан жұмыс істей бастап, қарызын өтеуге жеткілікті табыс табуы үшін жеткілікті болады. Егер адам жұмыссыз қалса, не болатынын мұқият бағалау қажет, себебі жұмыстан шығарылғандағы төлемдер (мысалы) сақтандырылған адам шын мәнінде жұмыссыз болса да, талапты жарамсыз етуі мүмкін. Мұндай жағдайда PPI сақтандырушыларының ұстанымы жәрдемақы агенттігінің жұмыссыздық жәрдемақысына қатысты ұстанымымен сәйкес келеді. Көптеген PPI полистері тұтынушылар тарапынан ізделмейді. Кейбір жағдайларда тұтынушылар тіпті сақтандырулары бар екенін білмейтінін айтады. Несиелермен байланысты сатуда өнімдерді көбінесе комиссиялық негіздегі телесауда бөлімдері жарнамалады. Қарыздан айырылу қорқынышы пайдаланылды, өйткені өнім тиімді түрде қарыз берудің бір бөлігі ретінде ұсынылды. Жарамдылыққа назар аудару мүмкін болған жағдайда, оған аз көңіл бөлінді. Сақтандырудың барлық түрлерінде кейбір талаптар қабылданады, ал кейбіреулері қабылданбайды. Атап айтқанда, PPI жағдайында бас тартылған талаптардың саны басқа сақтандыру түрлерімен салыстырғанда жоғары. Полиске әдейі ізденген сирек клиенттер оның ешқандай пайдасы жоқ екенін білгенде, оған жүгінуге мүмкіншілігі шектеулі болуы мүмкін. PPI несиелер мен несие карталары бойынша төлемдерді қамтуға арналғандықтан, көптеген несие және несие картасы компаниялары несие өнімін сатумен бірге осы өнімді де сатады. 2008 жылдың мамырына дейін Ұлыбританияда 20 миллион PPI полисі болды, содан кейін жылына 7 миллион полис сатып алына бастады. Сауалнамалар көрсеткендей, полис иелерінің 40%-ы полис иесі екендерін білмейді. "PPI он жылдан астам уақыт бойы дұрыс сатылмады және онымен байланысты шағымдар дұрыс қарастырылмады", бұл дұрыс сату банктер мен жеткізушілер ғана емес, сонымен қатар үшінші тараптың делдалдары тарапынан да жүзеге асырылды. Мұндай полистерді сату көбінесе үлкен комиссиялармен ынталандырылды, өйткені сақтандыру банкке/жеткізушіге бастапқы несиеге төленетін пайыздан көп ақша әкелетін, сондықтан көптеген негізгі жеке несие берушілер несиелерден аз немесе ешқандай пайда таппады; барлық немесе көп бөлігі пайда PPI комиссиясынан және пайда үлесінен алынды. Кейбір компаниялар сату сценарийлерін жасады, олар сатушыларды сақтандырудың сипаты мен құнын атамай, несие "қорғалған" деп айтуға бағыттады. Клиенттер сұраған кезде олар қарыз алушының несие алу мүмкіндігін жақсартады немесе міндетті екенін қате айтуы мүмкін. Қаржылық мінез-құлық органы (FCA) PPI-ді дұрыс сатқандығы үшін бірнеше жоғары деңгейдегі компанияларға айыппұл салды. FCA 2011 жылдың мамырынан 2013 жылдың шілдесіне дейінгі кезеңде PPI шағымдарын қарау процестеріндегі ауыр кемшіліктер үшін Clydesdale Bank-қа 20,678,300 фунт стерлинг айыппұл салды. Бұл FCA-ның PPI-ге қатысты бұзушылықтар үшін салған ең үлкен айыппұлы. Clydesdale FCA тергеуінің ерте кезеңінде келісімге келді және сондықтан 30% бірінші кезең бойынша жеңілдікке ие болды. Әйтпесе, FCA 29,540,500 фунт стерлинг айыппұл салатын еді. Alliance and Leicester компанияларына 7 миллион фунт стерлинг айыппұл салынды, Capital One, HSBC Finance және Egg компаниялары сияқты бірнеше басқа компанияларға 1,1 миллион фунт стерлинг айыппұл салынды. Дұрыс сатылмаған PPI-ге талап-арыздар баяу өсіп келеді және 2006-2007 жылдардағы деңгейге жуықтауы мүмкін, онда мыңдаған банк клиенттері банктердің әділетсіз алымдарына қатысты талаптар жасады. 2009/2010 жылғы жылдық есебінде Қаржылық омбудсмен қызметі жаңа жағдайлардың 30%-ы төлемді қорғау сақтандыруына қатысты екенін мәлімдеді. PPI полисін сатып алған клиент дұрыс сатылмаған PPI үшін банкке, несие берушіге немесе делдалға шағымдану арқылы талап ашуы мүмкін. Осыған дейін, 2011 жылдың 6 сәуірінде Бәсекелестік комиссиясы болашақта дұрыс сатуды болдырмауға бағытталған тергеу бұйрығын жариялады. Бұйрықтағы негізгі ережелер, клиентке таңдау жасауға және хабардар шешім қабылдауға мүмкіндік беруге арналған, төлемді қорғауды сату кезінде жеткілікті ақпарат беру және жеке ұсыныс беру; жылдық шолу жасау міндеттемесі; несие шарты жасалған кезде төлемді қорғауды сатуға тыйым салу. Көптеген ережелер 2011 жылдың қазанында күшіне енді, ал кейбіреулері 2012 жылдың сәуірінде күшіне енді. Ирландияның Орталық банкі 2014 жылдың сәуірінде тұтынушылардың көп бөлігін дұрыс сатылмаған PPI үшін өтемақы алудан "кәдімгідей шығарып тастады", 2007 жылғы кесу күнін белгілеп, ол Тұтынушылардың қорғалу кодексін енгізді. Ұлыбританиялық банктер PPI дұрыс сату шығындары үшін 22 миллиардтан астам фунт стерлинг бөлді – пропорционалды түрде есептегенде, ирландиялық банктерге қайтаруға талап етілген өтемақыдан әлдеқайда көп. Бұзушы банктерге де айыппұл салынбады, бұл Ұлыбританиялық банктерге қатысты салынған тәртіппен қатысты. Әкімшілер ирландиялық Орталық банк дұрыс сатылмаған PPI полисін сатып алған тұтынушыларға берген "бейхабар" кеңеске қатты наразылық білдірді, бұл "қаржылық мекеменің қолына ойнайды".

PPI талаптары

Төлемді қорғау сақтандыруы пайдалы болуы мүмкін, бірақ көптеген полистер несиелер, кредиттік карталар және ипотекалармен бірге бұрыс сатылған. PPI-ді дұрыс сату қарыз алушыға талап қою қажет болған жағдайда пайдасыз саясатты қалдыруы мүмкін. PPI төлемдерін және осы төлемдерге байланысты заңды пайыздарды сақтандырушы немесе адвокат немесе талаптарды басқару компаниясы арқылы қайтарып алуға болады. Егер қарыз алушы PPI талабын жасаған кезде кредиторға ақша берер болса, кредитор әдетте PPI қайтарымын қарыздан өтеу туралы шарттық құқыққа ие болады. PPI бойынша алғашқы сот ісі 1992–93 жылдары (Бристоль, 93/10771) болды. Сақтандыру премиумының жалпы төленген сомасы талап етілетін жалпы пайданың шамамен бірдей екені анықталды. Келісімнің бір бөлігі ретінде 10 жылдық құпиялылық шарты енгізілді. 10 жылдан кейін сот шешімінің көшірмесі Әділ сауда кеңсесіне (Office of Fair Trading) және Азаматтар кеңес бюросына (Citizens Advice Bureau) жіберілді. Одан кейін үлкен шағым жасалды. Бұл шешімді сотта қарау нәтижесінде қарыз алушылардың пайдасына шешім шығарылып, көптеген тұтынушыларға PPI төлемдерін қайтарып алуға мүмкіндік берілді. Бүгінгі күнге дейін тұтынушыларға 38,3 миллиард фунт стерлинг қайтарылды (2020 жылдың мамыр айы). 2014 жылы Сьюзан Плевиннің Paragon Personal Finance компаниясына қарсы талабында PPI сату сомасының 71% астамы комиссия екені анықталды. Бұл бұрыс сатудың бір түрі деп есептелді. Плевин ісі банктерді және Қаржылық омбудсменді (Financial Ombudsman) одан да көп PPI талаптарын қарауға мәжбүр етті.

Статистика

Ұлыбритания банктері сатылған PPI өнімдері бойынша адасқан клиенттерге өтемақы төлеу үшін миллиардтаған фунт стерлингтік резервтер құрды; Lloyds Banking Group 3,6 миллиард фунт, HSBC 745 миллион фунт, ал RBS 5,3 миллиард фунт өтемақы төлейтінін жоспарлап отыр. PPI – ең көп шағым түскен қаржы өніміне айналды.

АҚШ-тағы кредиттік өмірді сақтандыру

Кредиттік өмірді сақтандыру – қарыз алушы қайтыс болған жағдайда қарыздың қалдық сомасын төлеу үшін несие беруші сататын кредиттік сақтандыру түрі. Кредиттік өмірді сақтандырумен несие төленгеннен кейін қарыз алушының мүлкіне ешқандай талап қою болмайды. Кредиттік өмірді сақтандыру төлемі несие мерзіміне бөліп төленбей, алдын ала төленеді. Кредиттік сақтандыруды қамтитын несиелердің кең таралған мысалы – бөліп төлеуге берілетін несиелер. Кредиттік өмірді сақтандыру тұрақты немесе мерзімді өмірді сақтандыру, сондай-ақ жеке немесе топтық мерзімді өмірді сақтандыру түрінде болуы мүмкін. Несие беруші әдетте аккредиттелген сақтандырушылар ұсынатын өнімдерді ұсынады. Қарыз алушы қарыз сомасы мен мерзіміне сәйкес келетін нұсқаны таңдайды. Кредиттік өмірді сақтандыруды сату көп жағдайда даулы мәселе болып табылады. Мысалы, кейде тұтынушылар несие шартына қосылғанда кредиттік өмірді сақтандыру міндетті деп ойлайды. Егер несие беруші несиенің өтелуіне қажеттіден артық кредиттік өмірді сақтандыруды сатса, сыйлықақы құны артып, несие сомасымен бірге пайыз мөлшері мен тұтынушы төлеуге тиіс сома да өседі. Несиеге арналған жылдық пайыздық ставка мен төлемдердің шарттары штаттан штатқа өзгеше, ал кейбіреулері бұлыңғыр болады. Бөліп төлеуге берілетін несиелерге қатысты пайыздық ставканы шектемейтін штаттарда көбінесе ақылға сыймас шарттар кездеседі. Несие берушілер үшін кредиттік өмірді сақтандыру бойынша шығын деңгейі әдетте 44%-ға жетеді, яғни төленген сыйлықақының 44%-ы талаптар бойынша төленеді, ал басқа сақтандыру өнімдері үшін бұл көрсеткіш кем дегенде 70% құрайды. Көптеген штаттар пайыздық мөлшерлемені және несие төлемдерін шектесе де, несие берушілер пайданы және несие құнын арттыру үшін кредиттік өмірді сақтандыру сияқты өнімдерді пайдаланады. Кредиттік сақтандыруды сатуға рұқсат етілген штаттарда несие шартында кем дегенде бір түрлі сақтандырудың бар екені 80% жағдайда кездеседі. Талданған шарттардың орташа есебінде 2,67 сақтандыру және басқа да қосымша өнімдер қамтылған. Несиені қайта қаржыландыруды жоспарлап отырған тұтынушылар кредиттік сақтандырудан зиян шегуі мүмкін, себебі қайта қаржыландыру алдында төленген ақшаның көп бөлігі алымдар мен пайызға жұмсалады. Федералды сауда комиссиясы кредиттік сақтандырудың, оның ішінде кредиттік өмірді сақтандырудың түрлі түрлері туралы тұтынушыларға ескерту жасады. FTC тұтынушыларға арналған ескертуде несие іздеушілер үшін кредиттік сақтандыруды таңдау бойынша кеңестер келтірілген. Кредиттік сақтандыру өнімдерін жақтаушылар стандартты өмірді сақтандыруға қарағанда, кредиттік өмірді сақтандыру сияқты өнімдер сақтандыруға жарамсыз тұтынушылар үшін тиімді болуы мүмкін екенін айтады, себебі бұл жағдайда медициналық тексеру талап етілмейді. Қоғамдық мүлік заңдары бар 9 штатта, егер өмірді сақтандыру немесе кредиттік өмірді сақтандыру болмаса, мүліктің иесі қайтыс болған жағдайда оның мүлігіне ие болған тарап борышты өтеуге жауапты болуы мүмкін.