Кіріспе

Сезім немесе эмоциялық тәжірибе Психологияда әсер – сезім, эмоция, байланыс немесе көңіл-күйдің негізгі тәжірибесін білдіреді. Психологияда "әсер" – сезім немесе эмоциялық тәжірибе. Ол эмоциялық күйлердің кең спектрін қамтиды және оң (мысалы, бақыт, қуаныш, көтеріңкілік) немесе теріс (мысалы, қайғы, ашу, қорқыныш, жирену) болуы мүмкін. Әсер – адам тәжірибесінің маңызды аспектісі және көптеген психологиялық теориялар мен зерттеулерде орталық рөл атқарады. Оны үш компоненттің үйлесімі ретінде қарастыруға болады: эмоция, көңіл-күй (тұрақты, аз қарқынды эмоциялық күйлер, міндетті түрде нақты оқиғамен байланысты емес) және әсерлілік (жеке тұлғаның жалпы бейімділігі немесе темпераменті, оны әдетте оң немесе теріс әсер ретінде сипаттауға болады). Психологияда "әсер" термині көбінесе бірнеше ұқсас терминдер мен ұғымдармен ауыстырыла қолданылады, бірақ әр терминнің өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін. Осы терминдерге: эмоция, сезім, көңіл-күй, эмоциялық күй, сезімталдық, эмоциялық жағдай, эмоциялық жауап, эмоциялық реактивтілік, бейімділік жатады. Зерттеушілер мен психологтар өздерінің зерттеу бағыты мен контекстіне сәйкес нақты терминдерді қолдануы мүмкін.

Тарих

Аффекттің қазіргі заманғы түсінігі 19 ғасырда Вильгельм Вундтпен бірге қалыптасты. Бұл сөз неміс тіліндегі Gefühl сөзінен шыққан, яғни "сезім" деген мағынаны білдіреді. Әлеуметтік және психологиялық аффективтік қалауларды зерттеу үшін бірқатар тәжірибелер жүргізілді (адамдардың не ұнатыны немесе ұнамайтыны). Нақты зерттеулер қалаулар, көзқарастар, әсер қалыптастыру және шешім қабылдау саласында жасалды. Бұл зерттеулер нәтижелерді еске түсіру қабілетімен (ескі-жаңа бағалаулар) салыстырып, зерттеушілерге екеуінің арасындағы нақты айырмашылықтарды көрсетуге мүмкіндік берді. Аффектке негізделген бағалаулар мен танымдық процестер зерттелді, айқын айырмашылықтар анықталды, және кейбіреулер аффект пен танымның әртүрлі жолдармен бір-біріне әсер ете алатын, бөлек және ішінара тәуелсіз жүйелердің бақылауында екенін айтады (Зажонк, 1980). Аффект пен танымның екеуі де ақпаратты өңдеу жүйелеріндегі әсерлердің тәуелсіз көздері болуы мүмкін. Басқалары эмоцияны организм мен орта арасындағы бейімделу процесінің күтілетін, сезілген немесе қиялдағы нәтижесі деп санайды, сондықтан танымдық бағалау процестері эмоцияның дамуы мен көрінісіне кілті болып табылады (Lazarus, 1982).

Өлшемі

Эмоционалдық күйлер үш негізгі өлшем бойынша өзгереді: валенттілік, ояну және мотивациялық қарқындылық. Валенттілік – жеке адамның қандай да бір тәжірибеге қатысты оң немесе теріс бағалауының субъективті спектрі. Эмоционалды валенттілік – эмоцияның салдары, эмоцияны тудырған жағдайлар немесе субъективті сезімдер мен көзқарастар. Ояну симпатикалық нерв жүйесінің белсенділігі арқылы объективті түрде өлшенуге болады, сонымен қатар өзіндік бағалау арқылы субъективті түрде анықталуы мүмкін. Мотивациялық қарқындылық – әрекет етуге итермелейтін күш; ынталандыруға қарай немесе одан алшақтауға талпынудың күші және осы ынталандырумен байланысқа түсу немесе түспеу. Жақын қарау немесе қашу мотивациясы тек қана қозғалыс емес. Ояну мен мотивациялық қарқындылықтың ерекшелігін атап өткен жөн. Ояну мотивациялық қарқындылықпен тығыз байланысты болғанымен, мотивация міндетті түрде әрекетті білдіреді, ал ояну білдірмейді.

Көрсетілімді өзгерту

Кейде "әсер" сөзі әсерді білдіру үшін қолданылады, яғни "әсердің көрсеткіші ретінде қызмет ететін бет-әлпет, дауыс немесе дененің қимыл-қозғалысы" (APA 2006).

Танымдық ауқымы

Психологияда әсер организмдердің стимулдармен өзара әрекеттесуін анықтайды. Ол танымдық процестердің ауқымына әсер етуі мүмкін. Бастапқыда зерттеушілер оң әсерлер танымдық көріністі кеңейтеді деп ойлаған, ал теріс әсерлер оны тарылтады. Бұл, негізінен, адамның эмоциялар мен сезімдерге реакция жасай білу қабілетін білдіреді. Әсерге төзімділігі төмен адам эмоция мен сезімге қандай да бір реакция көрсетпейді немесе өте аз реакция көрсетеді. Бұл Алекситимиямен тығыз байланысты. "Алекситимия – эмоционалдық хабардарлықтың жетіспеуімен немесе, дәлірек айтқанда, сезімдерді анықтау және сипаттаудағы, сондай-ақ сезімдерді эмоционалдық оянудың денелік сезімдерінен ажыратудағы қиындықтарды қамтитын субклиникалық құбылыс." Өзегінде, Алекситимия – адамның өзі сезініп отырған эмоцияларды тануға және оларды сипаттауға келмейтін жағдайы. Далия Самур және оның әріптестерінің мәлімдемесіне сәйкес, Алекситимиямен ауыратын адамдардағы өзіне-өзі қол жұмсау, психикалық дискомфорт және өлім-жітім көрсеткіштерінің жоғары екені анықталды. Әсерге төзімділік факторлары, оның ішінде мазасыздық сезімталдығы, белгісіздікке төзбеушілік және эмоционалдық стреске төзімділік, саналылық арқылы жақсартуға болады. Саналылық – адамның қазіргі сәтте назарын шоғырландыру арқылы, өзінің сезімдерін, ойларын және денелік сезімдерін үкімсіз қабылдап, тынышпен мойындау арқылы қол жеткізілетін психикалық күй. Бұл – Ниет, Назар және Құндылықтардың тәжірибесі. Саналылықтың "субъективті жақсартуды арттыру, психологиялық симптомдар мен эмоционалдық реактивтілікті азайту және мінез-құлықты жақсарту" әсерін тигізетіні дәлелденген.

Мінез-құлық пен таныммен байланысы

Аффективті домен – қазіргі психологияда сипатталатын үш саланың бірі, ал қалған екеуі – мінездік және танымдық. Дәстүрлі түрде бұл салалар «психологияның АБВ-сі» деп те аталады. Дегенмен, кейбір көзқарастар бойынша танымдық аффективтінің бір бөлігі ретінде, немесе аффективті танымдыққа кіретін бөлік ретінде қарастырылуы мүмкін. «Танымдық және аффективті күйлер – талдау категориялары ғана» екенін ескеру қажет.

Эффектті тудыратын инстинктивті және когнитивті факторлар

"Аффект" – күрделі эмоциялардың қалыптасуына қажетті әдеттегі танымдық процестерге дейін болатын, стимулға инстинктивті реакция. Роберт Б. Зайонк бұл реакцияның адам үшін алғашқы, ал адам емес организмдер үшін басым реакция екенін айтады. Зайонк аффективті реакциялар кең ауқымды сезімдік және танымдық кодтаусыз туындауы мүмкін екенін, сондай-ақ танымдық бағалаулардан бұрын және одан сенімдірек болатынын көрсетеді (Зайонк, 1980). Көптеген теоретиктер (мысалы, Лазарус, 1982) аффектті танымдық процестен кейінгі деп есептейді: ол белгілі бір деңгейде танымдық ақпаратты өңдеуден кейін ғана пайда болады. Осы көзқарас бойынша, ұнату, ұнамау, бағалау, немесе ләззат немесе наразылық сияқты аффективті реакциялардың әрқайсысы, әртүрлі мазмұнды ажырататын, ерекшеліктерді анықтайтын, оларды құндылық тұрғысынан қарастырып, үлесіне қарай салмақтайтын алдыңғы танымдық процестердің нәтижесі болып табылады (Бревин, 1989). Кейбір ғалымдар (мысалы, Лернер және Келтнер, 2000) аффектінің танымға дейінгі де, кейінгі де болуы мүмкін екенін айтады: бастапқы эмоционалдық жауаптар ой тудырады, ал ойлар аффектіні құрайды. Басқаша айтқанда, кейбір ғалымдар аффектінің танымның рационалдық түрлерін іске қосу үшін қажет екенін көрсетеді (мысалы, Дамасио, 1994). Эмоцияның тар күшейту моделінен айырылу, аффектінің эмоционалдық дамуға қалай әсер ететіні туралы басқа көзқарастарға мүмкіндік береді. Осылайша, темперамент, танымдық даму, әлеуметтену үлгілері және жанұяның немесе субмәдениеттің ерекшеліктері сызықты емес жолдармен өзара әрекеттесуі мүмкін. Мысалы, жоғары реактивті/өзін-өзі басуға бейімді нәрестенің темпераменті, өмірдің алғашқы айларында эмоциялық реттелу процесіне "артық" әсер етуі мүмкін (Гриффитс, 1997). География және антропология сияқты басқа әлеуметтік ғылымдар да соңғы он жылда аффект ұғымын қабылдады. Француз психоанализінде аффект саласына елеулі үлес қосқан Андре Грин. Аффектке назар аудару негізінен Делездің еңбектерінен туындады және геосаясат, қалалық өмір және материалдық мәдениет сияқты дәстүрлі дискурстарға эмоционалдық және сезімдік мәселелерді енгізді. Аффект сонымен қатар әлеуметтік ғылымдардың методологиясына сын түйді, соматикалық күштің алынып тасталған объективтілік идеясынан басымдығын көрсетті, сондықтан ол заманауи бейнелеу емес теориямен тығыз байланысты.

Психометриялық өлшеу

Мәдениеттер арасында әсердің оң және теріс өлшемдері бар екені анықталды. Академиялық зерттеулерде ең көп қолданылатын өлшем – Оң және Теріс Әсер Кестесі (PANAS). PANAS – Солтүстік Америкада жасалған лексикалық өлшем, ол 20 жеке сөзден тұрады, мысалы, қуанған, сергекті, нық қадамды оң әсер үшін, ал көңіл көтерілмейтін, кінәлі және шаршаған теріс әсер үшін. Дегенмен, PANAS-тың кейбір элементтері артық немесе Солтүстік Америкадан тыс мәдениеттердегі ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін мағынасы нашар болуы мүмкін екені анықталды. Осының нәтижесінде, халықаралық деңгейде сенімді қысқартылған нұсқа, I PANAS SF, әзірленіп, тексерілді. Ол ішкі сенімділік, түрлі үлгілер мен мәдениеттерде факторлық инварианттылық, уақыт бойынша тұрақтылық, конструкт және критерийлік жарамдылықты қамтитын екі 5 сөздік шкаладан тұрады. Мрочек пен Коларц оң және теріс әсерді өлшеу үшін тағы бір шкалалар жиынтығын жасады. Әрбір шкала 6 элементтен тұрады. Шкалалар мәдениеттер арасында қанағаттанарлық жарамдылық пен сенімділікке ие екенін көрсетті.

Бейсаналы әсер ету және қабылдау

Түсінікке қатысты, саналы емес әсердің бір түрі қоршаған ортаның тітіркендіргіштерін танымдық өңдеуден бөлек болуы мүмкін. Түсінік, әсер және танымның моноиерархиясы сезімталдықтың, назар аудару бейілімдерінің, эмоционалдық басымдықтың (Зайонк, 1980), эволюциялық шектеулердің (Шепард, 1984; 1994) және жасырын қабылдаудың (Вайскранц, 1997) артықшылықтар мен кемсітушіліктерді сезу мен өңдеудегі рөлдерін қарастырады. Эмоциялар – белгілі бір тітіркендіргіштерден туындаған оқиғалардың күрделі тізбегі. Эмоцияның тек бірнеше компонентін білу арқылы оны толық сипаттау мүмкін емес. Сезімдер туралы айтқан сөздер көбінесе дәл болмайды, себебі адамдар өздері не сезінетінін нақты білмейді немесе бір уақытта бірнеше эмоцияны сезінуі мүмкін. Адамдар өз сезімдерін жасыруға тырысатын жағдайлар да болады, сондай-ақ кейбіреулер жеке және қоғамдық оқиғалардың сирек сәйкес келетініне және сезімдерді білдіретін сөздердің заттар мен оқиғаларды сипаттайтын сөздерге қарағанда көбінесе екіұшты болатынына сенеді. Сондықтан санадан тыс эмоцияларды өзін-өзі бағалауға қатысты мәселелерді болдырмайтын өлшемдермен, мысалы, Имплициттік Оң және Теріс Әсер Тестісі (IPANAT; Quirin, Kazén, & Kuhl, 2009) арқылы өлшеу қажет. Эмоциялық жауаптар, керісінше, қарапайым және бағалауда аз қиындықтар тудыруы мүмкін. Брюин әр түрлі эмоциялық тәжірибелер арасындағы танымдық емес қатынастарды құрайтын екі тәжірибелік процесті ұсынды: алдын ала орнатылған бейімділіктер (яғни саналы емес процестер), "сезгілік маңыздылық, уақыт-кеңістік меңзеулері және жадта сақталған деректерге қатысты болжамдық құндылық сияқты критерийлерді қолдана отырып, жалпы тітіркендіргіштер массивінен себептік маңызды тітіркендіргіштерді таңдай алады" (Брюин, 1989, 381 б.), және автоматты (яғни санадан тыс процестер), "жылдам, салыстырмалы түрде икемсіз және өзгертуге қиын (болып өту үшін) минималды назар қажет етеді және (қажеттілікпен) ниет немесе хабарсыздықсыз белсендірілуге қабілетті" (1989, 381 б.). Бірақ әсер мен эмоция арасындағы айырмашылыққа назар аудару керек.

Қатты қозу

Қоздырылу – стимулдардың ұсынылуына жауап ретінде туындайтын негізгі физиологиялық реакция. Осы кезде санасыз әсерлі процесс екі басқару механизмі түрінде көрінеді: біреуі жұмылдырушы, екіншісі – қозғалмайтын. Адам миындағы миндаль безі осы қоздырылу процесін бастайтын инстинктивті реакцияны реттейді, яғни адамды тоңдырып тастайды немесе жұмылдыруды жылдамдатады. Азық-түлік іздеу мінез-құлқын бақылайтын сыйақы жүйелеріне қатысты зерттеулерде қоздырылу реакциясы көрсетілген (Balleine, 2005). Зерттеушілер мақсаттардың құндылығын кодтау және еске алу кезінде жүзеге асырылатын оқу және модуляциялық процестерге назар аударды. Организм азық іздегенде, қоршаған ортадағы жағдайларға негізделген сыйақының күтілуі тамақ іздеуге қосымша әсер етеді, бұл тамақтың өзінен алатын сыйақыдан бөлек. Демек, сыйақыны алу және оны күту – екі түрлі процесс, және олардың екеуі де сыйақымен байланысты сигналдардың қоздырғыш әсерін тудырады. Екі процесс те миндаль безі деңгейінде бөлініп, ірі нейрондық жүйелерде функционалдық тұрғыдан біріктіріледі.

Танымдық ауқымды өлшеу

Когнитивтік ауқым назар, қабылдау, жіктеу және есте сақтауды қамтитын тапсырмалар арқылы өлшенуі мүмкін. Кейбір зерттеулер когнитивтік ауқымның кеңейе ме, әлде тарыла ма, оны анықтау үшін фланкерлік назар тапсырмасын пайдаланады. Мысалы, "H" және "N" әріптерін қолдана отырып, қатысушылар барлық әріптер бірдей болған кезде (мысалы, "HHHHH") және ортаңғы әріп бүйірдегі әріптерден (мысалы, "HHNHH") өзгеше болған кезде 5 әріптің ортаңғы әріпін мүмкіндігінше жылдам анықтауы керек. Реакция уақыты барлық әріптер бірдей болған кезде, ортаңғы әріптің өзгеше болуынан едәуір өзгеше болса, когнитивтік ауқымның кеңеюі байқалады. Үлкен әріпті атауға жылдам реакция когнитивтік ауқымның кеңеюін, ал кіші әріптерді атауға жылдам реакция когнитивтік ауқымның тарылуын көрсетеді. Мысалы, ерте заманда арыстанды көру (қорқынышты стимул) адамда теріс, бірақ өте күшті мотивациялық эмоциялық күйді (қорқыныш) тудырған, ол адамды қашуға итермелеген. Бұл жағдайда мақсат – өлтіруден аулақ болу. Жаңа ғана теріс эмоциялық күйлерден арылып, зерттеушілер теріс немесе оң эмоциялық күйлердің жоғары және төмен мотивациялық қарқындылығы арасындағы айырмашылықты тексеруді қалаған. Бұл теорияны бағалау үшін Хармон Джонс, Гейбл және Прайс аппетитивтік суреттерді қолдану арқылы алдын ала дайындау және Навон тапсырмасын пайдаланған эксперимент жасады, бұл оларға Навон әріптерін анықтау арқылы назар аудару ауқымын өлшеуге мүмкіндік берді. Навон тапсырмасы бейтарап эмоциялық күйді салыстыру шартын қамтыды. Әдетте, бейтарап күйлер бейтарап стимулмен кеңірек назар аударуға себеп болады. Қатысушылар суреттерді өзін-өзі бағалау шкаласы (SAM) бойынша валенттілік, ояну және үстемдік деңгейі бойынша бағалады. Нәтижелер гипотезамен сәйкес келіп, эмоцияның аппетитивтік немесе қорғаныс жүйелеріндегі белсенділіктің қарқындылығымен мотивациялық тұрғыдан ұйымдастырылатынын дәлелдеді. Кейбір психологтар аштық сезімі бар адамдардың сол жақ маңдай-орталық аймағындағы белсенділіктің артуына алаңдады, бұл фрустрацияға байланысты болуы мүмкін. Алайда, бұл мәлімдеме жалған болып шықты, өйткені зерттеулер десерт суреттерінің аштық сезімі бар адамдарда да оң эмоцияларды күшейтетінін көрсетті. Дегенмен, бейтарап суреттерге ұсыну алкогольге байланысты назарды манипуляциялау мотивациясымен байланысты емес. Алкогольдік миопия теориясы (AMT) алкогольді тұтыну жадтағы ақпарат мөлшерін азайтатынын, соның салдарынан назар тарылатынын және назар аудару ауқымында тек ең жақын немесе көзге түсетін нәрселерді қамтитынын айтады. Психопатологиялық салдары мен қолданысы тұрғысынан алғанда, депрессиялық симптомдарды көрсететін колледж студенттері көрінеу "қатысы жоқ" контексттік ақпаратты көру парадигмасының тапсырмасынан жақсырақ алуға қабілетті болды. Қайғы (төмен мотивациялық қарқындылық) әдетте депрессиямен байланысты, сондықтан қайғылы студенттердің контексттік ақпаратқа кеңірек назар аударуы мотивациялық қарқындылығы жоғары эмоциялар когнитивтік ауқымды тарылтады, ал мотивациялық қарқындылығы төмен эмоциялар когнитивтік ауқымды кеңейтеді деген тұжырымды қолдайды. Теорияның үш негізгі деңгейі бар. Ішкі деңгей адамның мінез-құлқы мүмкіндігінше көп энергияны сақтау ниетімен басқарылады дейді. Адамдар энергияны ысырап етпеуге тырысады, сондықтан олар тек тапсырманы орындау үшін қажетті энергияны ғана жұмсайды. Ортаңғы деңгей тапсырманың қиындығы мен сәттілік маңыздылығы және олардың энергияны сақтауға қалай әсер ететініне назар аударады. Ол нақты және нақты емес тапсырманың қиындықтарындағы энергия инвестициясына назар аударады. Соңғы деңгей әр түрлі қиындықтарда таңдауға бірнеше мүмкіндік болған кезде адам жұмсайтын энергияның болжамдарын қарастырады. Батсон, Шоу және Олесонның (1992) пікірінше, көңіл-күй тон мен қарқындылықты және болашақтағы ләззат немесе ауырсыну туралы, немесе болашақтағы оң немесе теріс эмоциялар туралы жалпы күтулер туралы құрылымдалған сенімдерді қамтиды. Сезімге әсер ететін немесе эмоция тудыратын және болашақтағы ләззат немесе ауырсынуды күтумен өзгеретін бірден реакциялардан айырмашылығы, көңіл-күйлер, таралған және назардан тыс және сондықтан оны жеңу қиын, бірнеше күн, апта, ай немесе тіпті жылдар бойы созылуы мүмкін (Шукман, 1975). Көңіл-күйлер – адамның эмоциялық күйін бейнелейтін гипотетикалық конструкциялар. Зерттеушілер көңіл-күйдің бар екендігін әдетте әр түрлі мінез-құлықтық көрсеткіштерден шығарады (Блехман, 1990). Жоғары нейротизмге тән тұрақты теріс эмоциялар мен теріс көңіл-күй. Оң эмоциялар мен теріс эмоциялар (PANAS) жалпы популяцияда эмоцияның тәуелсіз салаларын білдіреді, ал оң эмоциялар әлеуметтік өзара әрекетке күшті байланысты. Күнделікті оқиғалардың оң және теріс әсері субъективті жақсылыққа тәуелсіз қатынаста болады, ал оң эмоциялар әлеуметтік белсенділікке күшті байланысты. Жақындағы зерттеулер жоғары функционалдық қолдаудың оң эмоциялар деңгейінің жоғарылауымен байланысты екенін көрсетеді. Сеиднердің теріс эмоциялардың оянуы және ақ шу туралы жұмысында, басқа этникалық топтардан келген спикерлердің құндылығын төмендетуге қатысты теріс эмоциялардың ояну механизміне қолдау табылды. Әлеуметтік қолдаудың оң эмоциялармен байланысының нақты механизмі әлі анық емес. Бұл процесс болжамды, реттелген әлеуметтік өзара әрекеттен, демалысқа және оң көңіл-күйге бағытталған ойын-сауықтардан немесе ортақ қызметтерден ләззат алудан туындауы мүмкін. Жағымсыз көңіл-күйді жағымдыға ауыстыруға қолданылатын техникалар көңіл-күйді жақсарту стратегиялары деп аталады.