Кіріспе

Скелет қалдықтарынан бет-әлпетті қайта жасау

Соттық бет-әлпетті қайта жасау (немесе соттық бет-әлпетті шамалау) – бұл сурет өнері, антропология, остеология және анатомия білімінің жиынтығы арқылы, жеке тұлғаның (көбінесе танылмаған) бет-әлпетін оның скелет қалдықтарынан қайта құру процесі. Бұл әдіс соттық-медициналық антропология саласындағы ең субъективті және даулы техникалардың бірі болып табылады. Осы дауға қарамастан, бет-әлпетті қайта жасау жиі жеткілікті нәтиже бергендіктен, зерттеулер мен әдістемелік жетілдірулерді дамыту жалғасуда. Танылмаған қаза тапқандарды анықтаумен қатар, тарихи құнды деп есептелетін және тарихқа дейінгі гоминидтер мен адамдардың қалдықтары үшін де бет-әлпетті қайта жасау жүргізіледі.

Анықтама түрлері

Сот антропологиясында сәйкестендіруге қатысты екі түрлі тәсіл бар: жағдаяттық және нақты. Жағдаяттық сәйкестендіру, егер адамның биологиялық профилі скелеттік немесе көбінесе скелеттік қалдықтар жиынтығымен сәйкес келсе, белгіленеді. Бұл түрдегі сәйкестендіру жеке тұлғаны дәлелдемейді немесе растамайды, себебі бірдей биологиялық сипаттамаға көптеген адамдар сәйкес келуі мүмкін. Нақты сәйкестендіру – сот-медициналық ғылымның маңызды мақсаттарының бірі, ол адамның бірегей биологиялық ерекшеліктері мен скелеттік қалдықтардың сәйкес келуі арқылы анықталады. Бұл сәйкестендіру үшін скелеттік қалдықтар медициналық немесе тіс жазбаларымен, ерекше жарақаттармен немесе өлтіру алдындағы патологиялармен, ДНК талдауымен және басқа да тәсілдермен сәйкес келуі керек. Бетті қайта жасау (реконструкциялау) тергеушілерге және қылмыстық істерде танылмаған қалдықтармен айналысатын туыстарға, басқа барлық сәйкестендіру тәсілдері сәтсіз аяқталған жағдайда, ерекше мүмкіндік ұсынады. Бірнеше сот-медициналық суретшілер бір скелеттік қалдықтар үшін жақын шамамен есептегенде, екі реконструкция да бірдей болмайды және шамамен есептеу үшін қолданылатын деректер көбінесе толық емес болады. Осы себепті сот-медициналық бетті реконструкциялау Добе́рт стандартын сақтамайды, нақты сәйкестендіру үшін заңды түрде мойындалған тәсіл болып есептелмейді және сарапшы куәлігі ретінде қабылданбайды. Қазіргі уақытта реконструкциялар тек расталған әдістермен бірге нақты сәйкестендіру процесін жеңілдету үшін ғана жасалады.

Екі өлшемді реконструкциялар

Екі өлшемді бет қайта құрау өлтіру алдындағы фотосуреттер мен бас сүйегіне негізделген. Кейде бас сүйегінің рентген суреттері қолданылады, бірақ бұл қолайлы емес, себебі көптеген бас сүйегінің құрылымдары көрінбейді немесе дұрыс масштабта көрсетілмейді. Бұл әдіс әдетте суретші мен сот-медициналық антропологтың бірлескен жұмысын қажет етеді. 2D бет қайта құраудың жиі қолданылатын әдісін 1980-ші жылдары Техас штатының Остин қаласындағы Карен Т. Тейлор жасаған. Тейлордың әдісінде белгісіз бас сүйегінің түрлі антропологиялық нүктелеріне тіндік тереңдік маркерлері жабыстырылып, содан кейін бас сүйегі фотоға түсіріледі. Өмірлік өлшемдегі немесе 1:1 пропорциядағы алдыңғы және бүйірлік фотосуреттер мөлдір кальгаға салынған бет суреттерін салу үшін негіз ретінде қолданылады. Жақында әзірленген F.A.C.E. және C.A.R.E.S. компьютерлік бағдарламалары екі өлшемді беттік жуықтамаларды жылдам шығарады, оларды салыстырмалы түрде оңай өңдеуге және өзгертуге болады. Бұл бағдарламалар қайта құру процесін жеделдетуге және суреттегі ұсақ өзгерістерді енгізуге көмектеседі, бірақ олар қолмен салынған суреттерге қарағанда көбінесе стандарттырақ бейнелерді шығарады.

Үш өлшемді реконструкциялар

Үш өлшемді беттік реконструкциялар мыналардың бірі болуы мүмкін: 1) бас сүйектерінің қалдықтарынан жасалған қалыптардан жасалған мүсіндер, модельдеу балшығы және басқа материалдарды пайдалана отырып жасалған, немесе 2) жоғары ажыратымдылықтағы үш өлшемді компьютерлік бейнелер. Екі өлшемді реконструкциялар сияқты, үш өлшемді реконструкцияларға әдетте суретші мен сот антропологы қажет. Компьютерлік бағдарламалар белгісіз бас сүйектерінің сканерленген суреттерін, беттік ерекшеліктерінің фотосуреттерін және басқа қолжетімді реконструкцияларды өңдеу арқылы үш өлшемді реконструкция жасайды. Бұл компьютерлік жуықтамалар көбінесе құрбандарды анықтау үшін тиімді, себебі олар тым жасанды көрінбейді.

Бір-біріне үстемдік ету

Суперпозиция – сот медицинасы бойынша бет қайта жарату әдістерінің ішінде кейде қолданылатын тәсіл. Ол әрқашан тәсіл ретінде қарастырылмайды, себебі тергеушілер зерттеп жатқан сүйек қалдықтарының кімге тиесілі екені туралы белгілі бір мәліметтерге ие болуы керек (2D және 3D реконструкциялардан айырмасы, оларда сүйек қалдықтарының кімге тиесілі екені көбінесе толығымен белгісіз болады). Соттық-медициналық суперпозициялар белгісіз бас сүйегінің рентген суретіне, сол сүйек қалдықтарына тиесілі болуы күдіктелген адамның суреті қойылып жасалады. Егер бас сүйек пен сурет бір адамға тиесілі болса, онда беттің анатомиялық белгілері дәл келуі тиіс.

Қайта құру әдістері

Краньофациалдық реконструкцияның әртүрлі нұсқалары оның ашылуынан бері көптеген салаларда қолданылған. Бүгінде, айтылғандай, бұл техника бүкіл әлемде кеңінен қолданылады және түрлі қылмыстардың құрбандарын анықтау арқылы сот-медициналық тергеулерге көмектеседі. Сот-медициналық сарапшылар құрбанның кім екенін анықтау үшін, бас сүйегіндегі бет бұлшықеттері мен тіндердің орналасуын терең біледі. Мұндай жұмыс үшін бас сүйегінің пішіні, оған жабысқан жұмсақ тіндері және оның рентгендік суреттері (рентген, КТ, УДТ) маңызды. Бұрын, айтылғандай, краньофациалдық реконструкция 2D және 3D форматта балшықтан қолмен жасалатын. Бірақ қазіргі технология бұл процеске көмектеседі, үш ұқсас, бірақ әртүрлі әдіс арқылы: Ресейлік, Американдық және Манчестерлік әдістер. Дегенмен, көптеген дереккөздер осы техниканы дамытудағы алғашқы адам осы екенін мойындайды. Ол алғашқы болып бет тіндерінің орташа қалыңдығы туралы мәліметтер жинады, ал кейін Колманн мен Бухли осы мәліметтерді толықтырып, бүгінгі күні бетті қайта жасаумен айналысатын көптеген зертханаларда қолданылатын кестелерді жасады. Бетті қайта құру антропологияның төрт негізгі саласының екеуінде пайда болды. Биологиялық антропологияда бұл ертедегі гоминидтердің сыртқы түрін анықтау үшін, ал археологияда тарихи тұлғалардың қалдықтарын растау үшін қолданылды. 1936 жылы Венадағы Табиғат тарихы мұражайынан Роуз Коллер Смитсонов институтының антропологиялық бөліміндегі мүсіншілер тобын басқарды, олар "ежелгі австриялықтардың" бас сүйектерінен олардың келбетін қайта жасады. 1964 жылы Михаил Герасимов ежелгі халықтардың сыртқы түрін бағалау үшін палеоантропологиялық бет қайта құруды пайдаланды.

Герасимовтың шәкірттері кейіннен оның әдістерін қылмыстық тергеулерде қолданғанмен, бетті қайта құруды сот-медициналық салаға таныстырған Уилтон М. Крогман болды. Крогман 1962 жылы жарықтаған кітабында бетті қайта құру әдісін егжей-тегжейлі сипаттады. Бұл әдіс, бетті қайта құруға жататын сүйектердің жынысы, жасы және нәсілі дәстүрлі сот-антропологиялық әдістермен анықталған деп есептейді. Бас сүйек - бетті қайта құрудың негізі, бірақ кейде қол жетімді басқа да физикалық қалдықтар да құнды болып табылады. Кейде, қалдықтарда жұмсақ тіндердің іздері табылады. Мұқият қарап тексеру арқылы сот-медициналық суретші осы тіндердің болуына байланысты бас сүйегінің қалған бөліктеріндегі жұмсақ тіндердің қалыңдығын шамалай алады. Бұл реконструкцияның ең қиын бөлігі - тіндердің қалыңдығын бағалауды жеңілдетеді. Сонымен қатар, қалдықтармен бірге табылған кез келген денелік немесе физикалық дәлелдер (әшекейлер, шаштар, көзілдірік және т.б.) қайта құрудың соңғы кезеңінде маңызды, өйткені олар жеке тұлғаның сыртқы түрін көрсетеді. Бірақ көбінесе сот-медициналық суретшілерге тек сүйекті бас сүйек және аз немесе мүлдем жұмсақ тіндер ұсынылады. Бұл жағдайда бас сүйек мұқият тексеріледі. Тексеруде сүйек патологиясы немесе ерекше белгілер, бұлшықеттердің бекітілу орындарының күштілігі, төменгі жақ сүйегінің пішіні, мұрын сүйектерінің симметриясы, тістері және тіс беттерінің тозуы анықталады. Бұл белгілердің барлығы адамның бетіне әсер етеді. Тексеру аяқталғаннан кейін бас сүйек тазаланады және зақымдалған немесе сынып қалған жерлері балауызбен қалпына келтіріледі. Содан кейін, тістердің орналасуына сәйкес, немесе тістер болмаса, жамбас пен жоғарғы жақ сүйегі арасындағы тік өлшемдердің орташасы есептеліп, жамбас қайтадан балауызбен бекітіледі. Мұрын тесіктері сияқты ойыстар модельдеу балшығымен толтырылады және жоғары және төменгі орбитальды жиектер арасында орналасқан орбиталарға протездік көздер енгізіледі. Осы кезде бас сүйектің гипстен жасалған көшірмесі дайындалады. Мұндай көшірмені дайындаудың егжей-тегжейлі сипаттамасы осы әдістер ұсынылған мақалада келтірілген. Көшірме қатып қалғаннан кейін, анықтамалық деректерге сәйкес жиырма бір нақты "белгілі" аймаққа түсті пластик немесе қауіпсіздік шұғыналарының түсті ұштары бекітіледі. Бұл жерлер сол жынысты, нәсілді және жастағы адамдардың бет тіндерінің орташа қалыңдығын көрсетеді. Осы кезден бастап барлық ерекшеліктер модельдеу балшығымен қосылады. Бірінші кезекте, бет бұлшықеттері гипске келесі ретпен орналасады: temporal, masseter, buccinator және occipitofrontalis, содан кейін мойынның жұмсақ тіндері. Содан кейін мұрын мен еріндер қайта құрастырылады. Еріндердің ені көздің қарама-қарсы нүктелері арасындағы қашықтыққа тең. Бірақ бұл қашықтық жасқа, жынысқа, нәсілге және тіс жағдайына байланысты айтарлықтай өзгереді. Мұрынды қайта құру өте қиын, өйткені оның негізіндегі сүйек шектеулі және өзгеріс мүмкіндігі зор. Мұрынның пішіні мұрын тесігінің ені мен мұрын тібінің ұзындығын өлшеу арқылы анықталады. Мұрын тібінің ұзындығын үш есе көбейтіп, тіндердің бесінші маркерінің тереңдігін қоссақ, мұрынның шамамен ұзындығы шығады. Содан кейін мұрынның бағыты мұрын тібінің бағытына қарай анықталады – төмен, жалпақ немесе жоғары. Дұрыс ұзындықтағы балшық мұрын тібіне қойылады, ал қалған мұрын тіні екінші және үшінші тіндердің маркерлерін басшылыққа алып толтырылады. Мұрын қанаттары алдымен мұрын тесігінің төменгі жағынан бес миллиметр төменге нүкте белгілену арқылы жасалады. Мұрынның негізгі бөлігі жасалғаннан кейін, мұрын қанаттары бес миллиметр диаметріндегі кішкентай жұмыртқа тәрізді балшықтан жасалады және бұрын белгіленген нүктеге орналасады. Содан кейін мұрын қанаттары мұрынға біріктіріліп, мұрынның жалпы пішіні дөңгеленеді. Беттік экспрессия бұлшықеттері мен көздің айналасындағы жұмсақ тіндер келесі кезекте қосылады. Осы кезеңде нәсілге қатысты қосымша өлшемдер жасалады (әсіресе азиялықтарға тән көз бұрыштары). Содан кейін тіндер тіндердің қалыңдығы маркерлеріне дейін бір миллиметрге дейін салынады және құлақтар (қайта жасау өте қиын) қосылады. Соңында, бет "жандандырылады", яғни балшық тіндердің қалыңдығы маркерлері жабылатынша қосылады және ерекше ерекшеліктер қосылады (мысалы, шаш, терідегі әжімдер, нәсілдік ерекшеліктер, көзілдірік және т.б.). Моцарттың бас сүйегі антропологиялық деректерден оның бетін қайта құрудың негізі болды. Бюст 1991 жылы Париждің "Salon du Son" көрмесінде ашылды.

Беттің қайта құрылуындағы қиындықтар

Сот медицинасының бет-әлпетін қайта жаратумен байланысты көптеген шешілмеген мәселелер бар.

Тоқыма қалыңдығы туралы деректердің жеткіліксіздігі

Ең маңызды мәселе – бет тінінің қалыңдығын орташа есептеуге қолданылатын деректерге қатысты. Криминалистік суретшілердің қолжетімдегі деректер жас, жыныс және дене бітімі жағынан әлі де өте шектеулі. Бұл теңсіздік реконструкцияның дәлдігіне елеулі әсер етеді. Осы деректер кеңейтілгенше, ең дәл реконструкция жасау мүмкіндігі көбінесе шектеулі болады.

Әдістемелік стандарттаудың болмауы

Екінші мәселе – беттік белгілерді шамалауда әдістемелік стандартизацияның жоқтығы.

Субъективтілік

Қайта құрулар адамның бет пішінінің қандай болуы мүмкін екенін ғана көрсетеді, себебі олар суретшінің жеке көзқарасына байланысты жасалады. Жұмсақ тіндерді қайта құру – бұл сүйек өлшемдеріне негізделген шамамен есептеу, сондықтан идентификация үшін маңызды ерекшеліктер жіберіліп қалуы мүмкін. Бастың сүйегінің әсері зор болғандықтан, негізгі бет мүшелерінің орналасуы мен жалпы пішіні көбінесе дұрыс болады.

Неолиттік ит бас-тың сот-медициналық реконструкциясы

Шотландияның Оркни аралындағы Кувин-Хилл камералы қабіршілігінен табылған неолит дәуіріндегі ит бас сүйегінің сот-медициналық моделінің суреті Sci News сайтында 2019 жылдың 22 сәуірінде жарияланды. Сот-медициналық суретші Эми Торнтон, Royal (Dick) ветеринариялық зерттеулер мектебінде жасалған 24 ит бас сүйегінің бірінен алынған КТ сканы негізінде 3D басылымды пайдаланып иттің басының моделін жасады. Ұлттық Шотландия мұражайларының Шотландия тарихы және археология бөлімінің бас археологиялық зерттеушісі доктор Элисон Шериданның сөзіне сәйкес, "Кьюин итінің мөлшері үлкен коллиге ұқсас, ал сыртқы түрі еуропалық сұр қасқырды еске түсіреді. Бұл ит бізге көп нәрсе айта алады. Бұрын неолит дәуірінде өмір сүрген адамдардың реконструкциясы жасалған, бірақ осы кезеңдегі жануардың сот-медициналық реконструкциясы жасалғаны белгілі емес."

Танымал мәдениетте

Соңғы жылдары ойын-сауық индустриясы мен БАҚ-та сот-медициналық бет қайта жаратудың көрінісі артты. Алайда, фантастикалық қылмыстық тергеушілер мен сот-медициналық антропологтардың сот-медициналық сараптаманы және бет қайта жаратуды пайдалануы көбінесе дұрыс емес бейнеленеді ("CSI әсері" деп аталатын құбылыс). Мысалы, ойдан шығарылған сот-медициналық тергеушілер қаңқа қалдықтары табылысымен бірден бетті қайта жаратуды сұрайды. Көп жағдайда бетті қайта жарату адамды анықтау мүмкіндігін қозғау үшін соңғы шара ретінде қолданылады. Бетті қайта жарату CSI: Қылмыс орны және NCIS сияқты фантастикалық телешоуларда, сондай-ақ олардың CSI және NCIS франшизаларындағы қосалқы жобаларында сот-медициналық әдістердің бір бөлігі ретінде көрсетілген. Ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан "Сүйектер" телесериалында шіріген және қаңқа қалдықтарының сот-медициналық талдауында бетті қайта жарату эпизодтардың көпшілігінде кездеседі, ол полициялық процедураларда суретші жасаған эскиз сияқты қолданылады. "Сүйектер" командасының бетті қайта жарату маманы, тұрақты актерлік құрамның кейіпкері Анжела Монтенегро 3D бағдарламалық қамтамасы мен голографиялық проекцияны қолданып, "құрбандарға беттерін қайтаруға" тырысады (эпизодта "Бұтадағы бала" деп көрсетілгендей). "Паркер үйінің құпиясы" эпизодында МакГайвер Пэннидің тәтесі Беттидің бас сүйегін қайта жасайды. Мысырлық Тутанхамонның, көбінесе Тутанхамон патша деп танылатын, бетін қайта жарату 2005 жылғы маусым айында National Geographic журналының мұқабасында пайда болды. Әртүрлі бетті қайта жарату жиынтықтары бар, олардың ішінде "қылмыс орны" нұсқалары, сондай-ақ Тутанхамон және Тираннозавр рекс сияқты танымал тарихи тұлғалардың қайта жаратулары да бар. Жақында зерттеушілер бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан екі канадтық әскердің қалдықтарын анықтауға тырысқанда бетті қайта жарату процесін қолданды. Кристиан Корбе жасаған бір әскердің денесі 2007 жылы ДНК талдауы арқылы анықталды, бірақ ДНК нашарлауына байланысты екіншісін осы әдіспен анықтау сәтсіз аяқталды. 2011 жылы Франциядағы Авион қаласында табылған екінші әскердің қалдықтары 3D баспа бағдарламалық қамтамасы, қайта құру мүсіншілігі және сүйектің изотоптық талдауын пайдалану арқылы анықталды.