Голланд тіліндегі есімдердің жынысы

Кіріспе

Голланд тілінде есімнің жынысы сол есімге қатысты қолданылатын артикльдерді, сын есімдердің формаларын және есімдіктерді анықтайды. Голланд тілінде жыныс – күрделі мәселе, себебі географиялық аймаққа немесе әрбір сөйлеушіге байланысты, жүйелі құрылымда үш жыныс немесе екі жыныс (бейтарап/ортақ, үш жыныстық жүйенің іздерімен) болуы мүмкін. Екеуі де ресми тілде сақталады және қолданылады.

Шолу

Дәстүрлі түрде, голланд тіліндегі есімдер, неміс және исланд тілдері сияқты консервативті герман тілдеріндегідей, барлық герман тілдерінің ескі формаларында кездесетін үш грамматикалық жынысты сақтап қалған: еркек, әйел немесе бейтарап. Голланд тіліндегі көптеген сөйлеушілер бейтарап жынысты сақтайды, ол есімшелердің, анықталған артикльдің және кейбір есімдіктерінің ерекшеленуімен сипатталады. Еркек және әйел жыныстарының жағдайы одан да күңгірт, себебі стандартты тілде екеуінің де есімшелері бірдей, сондай-ақ олар бір артикль мен бір көрсеткіш есімдігін бөліседі. Грамматикалық айырмашылықтар анықталған артикльдерде (еркек үшін ‘des’, әйел үшін ‘der’), көрсеткіш анықтауыштарда (еркек үшін ‘diens’, әйел үшін ‘dier’) және қатыстық есімдіктерінде (еркек үшін ‘wiens’, әйел үшін ‘wier’) көрінеді, бірақ олардың қолданылуы көбінесе ресми немесе әдеби тілмен шектеледі. Стандартты тілде жанды есімдердің еркек және әйел жыныстары көбінесе жеке есімдіктер арқылы ажыратылады: еркек есімдер үшін ‘hij/hem’, әйел есімдер үшін ‘zij/haar’, сондай-ақ сәйкес иеленуші есімдіктер: еркек есімдер үшін ‘zijn/zijne’, әйел есімдер үшін ‘haar/hare’. Олардың барлығының қосымша, әлсіз, қысқартылған формалары бар. Бұл анықталған артикльдің жағдай формаларында және кейбір есімдіктерде де көрінеді, бірақ олар қолданыстан шығып, тек әдеби немесе архаикалық қолданыста және тұрақты тіркестерде сақталады. Бельгияда және Нидерландының оңтүстік диалектілерінде үш жыныстың айырмашылығы көбінесе, бірақ әрқашан емес, сақталады және оны артикльдер, есімшелер мен көрсеткіш есімдіктерден аңғаруға болады. Нәтижесінде, осы аймақтардағы көптеген сөйлеушілер дәстүрлі жыныстарды әлі де біледі және стандартты тілде дәстүрлі түрде әйелдік болып саналатын сөздерді ‘zij’ арқылы (дегенмен, бұл да дұрыс) атайды, ал дәстүрлі түрде еркек сөздер ‘hij’ қолданысын сақтайды. Белгілі жынысты адамдар мен жануарлар туралы айтылғанда, қолданылатын есімдіктер әдетте сөздің грамматикалық жынысына емес, биологиялық жынысына байланысты анықталады. Нидерландының қалған бөлігінде және Суринамда еркек және әйел есімдері арасындағы айырмашылық жойылды, нәтижесінде бастапқы еркек есімдерге тән инфлекциялар мен есімдіктерді қолданатын ортақ жыныс пайда болды. ‘Hij’ және ‘zij’ есімдіктері референттің табиғи жынысы болған жағдайда қолданылады, сондықтан ‘hij’ ер адамдар үшін, ал ‘zij’ әйел адамдар үшін қолданылады. Алайда, есім жансыз болса және табиғи жынысы болмаса, ‘hij’ есімдігі дәстүрлі түрде еркек есімдер үшін ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі түрде әйел есімдер үшін де қолданылады. Осылайша, осы аймақтардағы жағдай ағылшын тіліне ұқсас, бірақ жансыз есімдер арасында ортақ ‘hij’ және бейтарап ‘het’ арасындағы айырмашылық әлі де бар (ағылшын тілі оларды екеуіне де қолданады, барлық жансыз есімдердегі жыныстық айырмашылықтарды жоғалтқан, мысалы, кемелер, ұшақтар, ғимараттар және елдер).

Traditionally, nouns in Dutch, like in more conservative Germanic languages, such as German and Icelandic, have retained the three grammatical genders found in the older forms of all Germanic languages: masculine, feminine, or neuter. Almost all Dutch speakers maintain the neuter gender, which has distinct adjective inflection, definite article and some pronouns. The picture is less clear for the masculine and feminine gender, because in the standard language the adjective inflection of both is identical, and both share the same article and the same demonstrative pronouns. There are clearer grammatical differences in the definite articles in the genitive (masculine des vs feminine der), demonstrative determiners (masculine diens vs feminine dier) and relative pronouns (masculine wiens vs feminine wier), but usage of those is mostly limited to formal or literary language. The standard language mostly distinguishes masculine and feminine genders of animate nouns by the use of the personal pronoun, which are hij/hem for masculine nouns and zij/haar for feminine nouns and by corresponding possessive pronouns, zijn/zijne for masculine nouns and haar/hare for feminine nouns; all of those have additional unstressed reduced forms. It is also distinguished in the case forms of the definite article and some pronouns, but those have fallen out of use and are only retained in literary or archaic usage and fixed expressions. In Belgium and southern dialects of the Netherlands, the distinction between the three genders is usually, but not always, maintained, and can be told from articles, adjectives and demonstrative pronouns. As a consequence, many speakers in these regions are still aware of the traditional genders and will, in standard language, also (and equally correctly) refer to words that were traditionally feminine with zij, whereas traditionally masculine words retain the use of hij. In the case of persons and animals of known sex the pronouns used are generally determined by the biological sex rather than by the grammatical gender of the word. In most remaining parts of the Netherlands and in Suriname, the distinction between masculine and feminine nouns has disappeared, producing a common gender that uses the same inflections and pronouns as the original masculine. The pronouns hij and zij are used when the referent has a natural gender, so hij is used for a male person, zij for a female person. However, when the noun is inanimate and has no natural gender, the pronoun hij is used not only for traditionally masculine nouns, but for traditionally feminine nouns as well. Thus, the situation in these areas resembles that of English, although there is still a distinction among inanimate nouns between common hij and neuter het (English uses it for both, having lost all gender distinctions in almost all inanimate nouns, with few exceptions such as watercraft, aircraft, buildings and countries).

Гендерлік нейтралды тіл

Ағылшын тілінен (жыныстық бейтарап есімді жеке тұлға ретінде "they" сөзін қолданумен) немесе швед тілінен ("hen" жаңа жыныстық бейтарап есімін жасағандығымен) айырмашылығы, голланд тілінде жыныстық бейтарап есім дамыған жоқ. Осының салдарынан, голланд тілінде адамның жынысы белгісіз жағдайларды ескеру үшін түрлі тәсілдер қолданылады. Кәдімгі шешімдерге "degene" ("сол адам"; әсері жоқ) және "diegene" ("сол адам"; әсері бар) сөздерін қолдану жатады. Ал, формальды жағдайда "alwie" ("кім болса да") сөзін қолдануға болады.