Кіріспе

Марксистік экономикадағы гипотеза. Пайда мөлшерінің төмендеу тенденциясы (ПМТТ) – саяси экономиканың дағдарыс теориясындағы теория, онда пайда мөлшері – пайданың инвестицияланған капиталға қатынасы – уақыт өте келе төмендейді. Бұл гипотеза Карл Маркстың «Капитал» кітабының III томының 13-тарауында талқылағаннан кейін қосымша маңызға ие болды, бірақ Адам Смит, Джон Стюарт Милл, Дэвид Рикардо және Уильям Стэнли Джевонс сияқты түрлі экономистер ПМТТ-ны теориялық түсіндіруді қажет ететін эмпирикалық құбылыс ретінде нақты атады, бірақ олар ПМТТ-ның міндетті түрде болу себептері бойынша пікір келіспеді. Джеффри Ходжсон ПМТТ теориясын «көптеген марксистер революциялық марксизмнің тірегі деп санайды. Бұл көзқарас бойынша, оны жоққа шығару немесе алып тастау теория мен практикада реформаға әкелер еді». Стивен Калленберг ПМТТ «барлық экономиканың ең маңызды және көп талқыланған мәселелерінің бірі болып қала береді» деді, себебі ол «капитализм өскен сайын, осы өсу процесі оның өмір сүру шарттарын жоя ма, соның салдарынан мерзімдік немесе ұзақ мерзімді дағдарыстар тудыра ма деген негізгі сұрақ қояды».

Карл Маркс

Маркстің саяси экономиканы сынауында тауардың құны – бұл сол тауарды өндіру үшін әлеуметтік тұрғыдан қажетті орташа еңбек мөлшері. Маркс технологиялық жаңару өндіріс құралдарының тиімділігін арттыратынын айтты. Алғашқы қабылдаған капиталистерге қысқа мерзімде физикалық өнімділік артуы нәтижесінде, көбірек пайдалы құндылықтарды (яғни физикалық өнімді) өндіруге мүмкіндік туады. Ұзақ мерзімде, егер сұраныс өзгермесе және бүкіл экономикада өнімді әдістер енгізілсе, қажетті еңбек көлемі (капиталға қатынас ретінде, яғни капиталдың органикалық құрамы) азаяды. Егер құн қажетті еңбек мөлшерімен байланысты болса, онда физикалық өнімнің құны, инвестицияланған өндіріс капиталының құнына қатысты төмендейді. Осыған байланысты, өнеркәсіптік пайданың орташа мөлшері ұзақ мерзімде төмендеуге бейім болады. Маркс ұзақ мерзімде пайданың төмендеуінің себебі өнімділіктің төмендеуі емес, керісінше, өнімділіктің артуы екенін, құрал-жабдықтар мен материалдарға инвестициялардың ұлғаюының нәтижесі екенін дәлелдеді. Маркс ұсынған басты идея – жалпы технологиялық прогрестің ұзақ мерзімді "еңбекті үнемдеуге бағытталғандығы", және тауар өндірісінде еңбек уақытын үнемдеудің жалпы ұзақ мерзімді әсері, нарықтық құбылмаларға немесе қаржылық құрылымдарға қарамастан, өндіріс капиталынан түскен пайданың төмендеуіне алып келеді.

Қарсы үрдістер

Маркс ТРПФ-ты капиталистік өндіріс тәсілінің дамуындағы жалпы тенденция ретінде қарастырды. Маркс бұл тек қана тенденция екенін, сондай-ақ зерттелуі тиіс "қарсы күштер" бар екенін айтты. Бұл күштер әдетте пайда мөлшерін арттыратын факторлар болатын. Фридрих Энгельс редакциялаған қолжазба жобасында Маркс олардың алтысын атады:

Еңбектің қарқынды пайдалануы (жұмыскерлерді пайдалану деңгейін көтеру). Еңбек ақының еңбек күшінің құнынан төмендеуі (пайдасыздық туралы тезис). Тұрақты капитал элементтерін түрлі жолдармен арзандату. Жұмыссыз қалған халықтың салыстырмалы артуы (еңбек резервтік армиясы). Сыртқы сауданың өндірістік ресурстар мен тұтыну тауарларының бағасын төмендетуі. Акционерлік қоғамдардың акционерлік капиталды пайдалану артуы, бұл капиталды өндірісте пайдалану шығындарының бір бөлігін басқаларға жүктеуге мүмкіндік береді. Дегенмен, Маркс бұл қарсы күштердің соңында өнеркәсіптердегі орташа пайда мөлшерінің төмендеуіне тосқауыл бола алмайтынын ойлады; бұл тенденция капиталистік өндіріс тәсіліне ішкі қасиет еді. Қорытындыда, есептелген ешбір қарсы күш өндірістен түскен пайданың төмендеуіне бөгет бола алмады.

Капитал қорларының өсуі

Адам Смиттің ТРПФ теориясында табыс деңгейінің төмендеу тенденциясы капиталдың өсуімен және бәсекелестіктің күшеюімен байланысты. Капиталдың өзінің артуы орташа пайда ставкаларының төмендеуіне әкеледі.

Окисио теоремасы

Жапон экономисі Нобуо Окисио 1961 жылы "егер жаңадан енгізілген технология шығындар критерийін қанағаттандырса [яғни, ағымдағы бағалар ескерілгенде бірлік өндіріс шығындарын төмендетсе] және нақты жалақы деңгейі тұрақты болса", онда пайданың мөлшерлемесі артады деп тұжырымдады. Нақты жалақы деңгейінің тұрақтылығын ескере отырып, технологиялық өзгеріс бірлік өнімнің өндіріс шығындарын төмендетіп, инноватордың пайда мөлшерін арттырады. Өнімнің бағасы төмендейді, бұл басқа капиталистердің де шығындарын төмендетуіне себеп болады. Сондықтан жаңа (тепе-теңдік) пайда мөлшерлемесінің өсуі қажет. Дегенмен, егер өнімділіктің артуына жауап ретінде нақты жалақы өсіп, пайданы қысып тастаса, пайда мөлшерлемесі төмендеуі мүмкін. Дэвид Рикардо да орташа пайда мөлшерінің төмендеуі көбінесе жалақының өсуімен байланысты деп мәлімдеген (басқа бір жағдай бойынша, шетелдік бәсекелік отандық нарықтағы өнім бағасын төмендетіп, пайданың төмендеуіне әкелуі мүмкін).

Окисио теоремасының сын-пікірлері

Джон Э. Ромер Окисионың моделіндегі тұрақты капиталдың болмауын сынап, осыған байланысты Окисионың моделін өзгертіп, тұрақты капиталдың әсерін қосты. Бірақ ол мынандай қорытындыға келді: Окисио үлгісімен ұқсас балама модельді құру да мүмкін, онда жер жалғасының (немесе жылжымайтын мүліктің жалғасының) өсуі өнеркәсіптік пайда деңгейін төмендетуі мүмкін.

Жарыс

Дэвид Рикардо Адам Смиттің пайданың төмендеу деңгейі теориясын, яғни күшейген бәсекелестік орташа пайда деңгейін төмендетеді деп түсіндіріп, бәсекелестіктің өндіріс инвестицияларындағы пайда мөлшерлерінің айырмашылықтарын теңестіре алатынын, бірақ жалпы пайда деңгейін (жалпы орташа пайда деңгейін) толығымен төмендете алмайтынын айтты. Рикардоның пікірінше, ерекше жағдайларды ескермегенде, орташа пайда мөлшерлемесі тек қана жалақының өсуі салдарынан төмендеуі мүмкін. "Капитал" еңбегінде Карл Маркс Рикардоның идеясын сынады. Маркс пайда мөлшерінің төмендеу тенденциясы – "капиталистік өндіріс тәсіліне тән, еңбек өнімділігінің прогрессивті дамуының ерекше көрінісі" екенін дәлелдеді. Маркс пайданың түрлі себептермен төмендеуі мүмкін екенін ешқашан жоққа шығармады, Ладислаус фон Борткевич былай деді: "Маркстің пайданың төмендеу заңының дәлелдемесі, негізінен, еңбек өнімділігі мен артық құн мөлшері арасындағы математикалық байланысты ескермеген қателікке ұшыраған". Юрген Хабермас 1973–1974 жылдары ТРПФ 19 ғасырдың либералды капитализмінде болған болуы мүмкін екенін айтты, бірақ "рефлексивті еңбек" ("еңбек өнімділігін арттыру мақсатында өзіне қолданылатын еңбек") кеңеюіне байланысты, кейінгі капитализмде енді мұндай құбылыс байқалмайды. Майкл Генрих те Маркс өнімділіктің артуы ескерілгенде пайда мөлшерінің төмендейтінін жеткілікті дәлелдемегенін мәлімдеді.

Төтенше жағдайлар

Өнеркәсіптік орташа пайда деңгейінің нақты қалай дамитыны белгісіз және болжау мүмкін емес, немесе тарихи жағдайларға байланысты; бәрі нақты технологиялармен құбылатын нарықтарда қолжетімді шығындар, сату және пайда маржасының нақты құрамына байланысты. Бұл "белгісіздік" сын-тегеуріні технологиялық өзгерістердің әртүрлі және қайшы келетін әсерлері болуы мүмкін деген идеяға негізделген. Ол шығындарды төмендетуі мүмкін, немесе жұмыссыздықты арттыруы мүмкін; еңбекті үнемдеуі немесе капиталды үнемдеуі мүмкін. Сондықтан, дәлелдеу бойынша, өнімділіктің өсуі әрқашан және міндетті түрде пайда деңгейінің төмендеуіне алып келеді деген теориялық қағиданы нақты анықтау мүмкін емес. Бәлкім, пайда деңгейінің төмендеу тенденциясының заңы белгілі бір шарттарға негізделген абстрактілі модельде дұрыс болуы мүмкін, бірақ шындығында нақты, ұзақ мерзімді эмпирикалық болжамдар жасауға болмайды. Сонымен қатар, пайдалылықтың өзіне Маркс көрсеткеннен гөрі әлдеқайда көп әртүрлі факторлардың кең ауқымы әсер етуі мүмкін. Сондықтан, бір мезгілде әрекет ететін тенденциялар мен кері тенденциялар бар, және олардан міндетті түрде және әрқашан белгілі бір эмпирикалық нәтиже туындамайды.

Еңбек құн теориясы

Стив Кин еңбек құнының теориясы дұрыс емес деп есептесеңіз, бұл сынның басым бөлігін күштен шығарады деп айтады. Кин ТРПФ тек еңбек қана жаңа құндылық жасай алады деген идеяға негізделгенін, ал уақыт өте келе капитал мен еңбек арақатынасының (құндық тұрғыда) өсу тенденциясы болғанын айтады. Егер артық өнімді барлық өндіріс факторлары тудыра алса, онда капитал мен еңбек факторлары арақатынасының өсуі артық өнімнің жалпы деңгейінің төмендеуіне әкелмейді деп санайды. Евгений Бём-Баверк және оның сыншысы Ладислаус Борткевич (өзі Владимир Карпович Дмитриевтің әсеріне тап болған) Маркстің жаңадан өндірілген артық құннан табысты бөлу туралы аргументі математикалық тұрғыдан дұрыс емес деп мәлімдеді. Бұл ұзаққа созылған академиялық пікірталасқа себеп болды. Сыншылар Маркс құндылық заңы мен капитал мен табыстың таралуының нақты жағдайы арасындағы қайшылықты шеше алмады деп мәлімдеді, бұл мәселе Адам Смиттен мұра еткен Дэвид Рикардоны да мазалады, бірақ ол оны шеше алмады. Маркс осы теориялық мәселені "Философияның кедейлігі" (1847) еңбегін жазғанда білген болатын. Ол "Grundrisse" (1858) еңбегінде де қайтадан айтылады. "Саяси экономиканың сыналы зерттеуіне үлес" (1859) еңбегінің 1-тарауының соңында ол осы мәселеге сілтеме жасап, оны шешу ниетін білдірді. "Артық құн теориялары" (1862–1863) еңбегінде ол бұл мәселені өте нақты талқылайды. Оның шешім табуға жасаған алғашқы әрекеті 1862 жылғы 2 тамызда Энгельске жазған хатында кездеседі. "Капитал" I томда (1867) ол жауабына жету үшін өзінің баяндамасында әлі де "көптеген аралық кезеңдер" қажет екенін атап өтті. Энгельс Маркс өлімінен кейін жарық көрген "Капитал" III томда мәселені шешкенін айтты, бірақ сыншылар Маркс сенімді немесе түпкілікті шешім бермегенін мәлімдеді. Атап айтқанда, сыншылар Маркс капиталистік өндірістегі өнім бағасын реттейтін орташа еңбек шығындары екенін дәлелдей алмады, себебі Маркс екеуінің арасындағы себептік немесе сандық байланысты нақты көрсетпеді. Осыған байланысты Маркстің ТРПФ теориясы да әлсіретілді, өйткені ол өндірістік капиталдың құрамы мен өндірістік капиталдың өнімділігі арасындағы құндылық пропорцияларының қажетті ұзақ мерзімді эволюциясына негізделген.

1970 жылға дейін

1870 жылдары Маркс өзінің экономикалық дағдарыстар және пайда табу теориясын эконометриялық тұрғыдан тексеруді қалағаны анық, бірақ оны іске асыру үшін жеткілікті макроэкономикалық статистикалық деректер мен математикалық құралдар болған жоқ. Мұндай ғылыми ресурстар тек жарты ғасырдан кейін ғана пайда болды. 1894 жылы Фридрих Энгельс эмигрант-социалист Георг Кристиан Стибелингтің зерттеулерін атады, ол 1870 және 1880 жылдардағы АҚШ халық санағының есептеріндегі пайда, табыс, капитал және өнім деректерін салыстырды, бірақ Энгельс Стибелинг нәтижелерді «толыққанды түрде дұрыс емес түсіндірді» деп мәлімдеді (Энгельстің сын-пікірлеріне қарсы Стибелингтің қорғанысына Нью-Йорк Volkszeitung және Die Neue Zeit газеттеріне жолданған екі ашық хат кірді). Стибелингтің талдауы «марксистік құндылық теориясында статистикалық дереккөздерді алғашқы жүйелі қолданылғанын көрсетеді». Эуген Варга және жас Чарльз Беттельхайм осы тақырыпты зерттесе, Йозеф Штайндл 1952 жылы жариялаған кітабында мәселені қарастыра бастады, бірақ Маркс шабыттанған ұзақ мерзімді табыстылықтың тенденцияларын алғашқы ірі эмпирикалық талдауы 1957 жылы Джозеф Гиллман жасаған зерттеу болды. Рональд Л. Мик және Х. Д. Дикинсон қараған бұл зерттеу 1963 жылы Шейн Медж тарапынан кеңінен сынға алынды. Медждің жұмысы марксистік ғалым жасаған ұлттық есептердің ресми деректерін күрделі талдаудың алғашқы мысалы болды.

1970 жылдан кейін

Кәсіпкерлік табыстылықтың ұзақ мерзімді үрдістерін зерттеуде марксистік емес эмпирикалық зерттеулер жүргізілді. Әсіресе, 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында марксистік емес экономистер арасында пайда деңгейінің шынымен төмендеуі мүмкін деген алаңдаушылық болды. 1970 жылдан бері пайда деңгейінің төмендеуінің тенденциясын (TRPF) эмпирикалық тұрғыдан зерттеу үшін түрлі шаралар қолданылды. Оны қолдайтын немесе оған жақтас зерттеулерге Майкл Робертс, Темистоклис Калогеракос, Минки Ли, Джон Брэдфорд және Диенпанкар Басу (2012) кіреді. TRPF-ті сынға алатын немесе оған қайшы келетін зерттеулерге Оскар Джорда, Марсело Резенде және Симча Баркай кіреді. Басқа зерттеулер, мысалы, Басу (2013), Эльверен, Томас Вейс және Иван Трофимов, аралас нәтижелерді көрсетеді немесе ТРПФ-ты дұрыс өлшеудегі қарама-қайшылықтар мен мәселелерге байланысты жауап әлі нақты емес деп санайды. Банктер мен мемлекеттік органдардың зерттеу бөлімдері әртүрлі салалардағы табыстылықты зерттеуді жүргізеді. Ұлттық статистика басқармасы әр тоқсан сайын компания табыстылығы туралы статистика жариялайды, онда табыстың өсуі көрсетілген. Ұлыбританияда Ernst & Young (EY) қазір котировкаланған компаниялар үшін пайда туралы ескертулер индексін ұсынады. Share Centre Profit Watch UK Report жариялайды. АҚШ-та Yardeni Research компаниясы NIPA деректерімен салыстыруды қоса алғанда, S&P 500 пайда маржасының үрдісі туралы ақпарат береді.