Кіріспе

Осман империясының Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери бөлімі Кавказ Ислам армиясы (; түрікше: Kafkas İslâm Ordusu) (кейбір дереккөздерде Кавказ мұсылман армиясы деп аударылады) 1918 жылдың 10 шілдесінде құрылған Осман империясының әскери құрамы болды. Кавказ Ислам армиясынан неміс офицерлерін шығарудың себебі нақты болды. 1917 жылдың соңында Энвер-паша Ресей империясы құлағаннан кейін немістер мен Осман империясының мақсаттары үйлеспейтініне көз жеткізді. Бұл сезім Брест-Литовск шартының шарттарымен расталды, ол немістерге өте тиімді болды және Осман империясының мақсаттарын ескермеді. Энвер Кавказда Ресей қалдырған жерлерде жеңіске жетуді көздеді. Оңтүстік Ресейді басып алу жоспарларын талқылағанда, немістер оған араласпауды айтты. 1918 жылдың 22 сәуірінде Тифлис қаласындағы Кавказ комиссариаты тәуелсіздік декларациясын қабылдады, соның нәтижесінде Кавказ Демократиялық Федеративтік Республикасы жарияланды. Республика мен Осман империясының өкілдері шекараларын белгілеу үшін Трапезунд бейбітшілік конференциясын өткізді. 1918 жылдың 30 наурызынан 2 сәуіріне дейін мыңдаған әзербайжандықтар мен басқа да мұсылмандар Баку қаласында және Кавказ Демократиялық Федеративтік Республикасының Баку облысының іргелес аудандарында большевик кеңестерінің күшті қолдауымен дашнақтар тарапынан қырғынға ұшырады. Әзербайжандықтар бұл оқиғаны геноцид деп атайды. Бұл оқиға Наурыз күндері немесе Наурыз оқиғалары деп белгілі. 1918 жылдың 5 сәуірінде Трапезунд бейбітшілік конференциясының екі тарабы да соғыс жағдайы сақталғаны туралы келісімге келді. 1918 жылдың 4 маусымына қарай Османның 3-армиясы Ереваннан 7 шақырым, ал Эчмиадзиннен 10 шақырым қашықтықта орналасты, бұл Батум шартына әкелді, бірақ кейін армян армиясы оны кері қайтарды. Османның 3-армиясы Осман империясының соғысқа дейінгі шекараларын сақтап қалды. 1918 жылдың көктемінде Мәскеудегі большевиктер Каспий теңізі және төменгі Еділ арқылы Бакудан Украинадағы австриялық-неміс күштеріне мұнай жіберді, оның орнына Германиядан қаржылық қолдау және Османның 3-армиясының Армения аумағы арқылы Кавказға ілгерілеуін тоқтатуға көмек алды. 3-армияның мақсаты Батумиден Тифлис арқылы Бакуға дейінгі теміржол және мұнай құбырын басып алу және бақылауға алу болды.

Әзірбайжан

Османдықтар қолдайтын әскердің Бакуге қарай жорығымен большевиктер кеңесі Астраханға қашып кетті, бұл Бакуді ССР, армяндар, кейіннен британдық генерал Данстервиллдің 1000 сарбазы қорғады. Мұнай кен орындарының көпшілігі әзербайжандықтарға, ал 5 пайыздан азы армяндарға тиесілі болғанымен, Бакудегі өндіріс/тарату құқықтарының көп бөлігі шетелдік инвесторларға, негізінен британдықтарға тиесілі еді. Кавказ ислам армиясы Бакудің солтүстік-батысындағы 905 төбесіне 31 шілдеде шабуыл жасады, бірақ төбеге ие бола алмады және 2 тамызда шабуылдарын тоқтатты. Генерал-майор Л. К. Данстервилл полковник Лазар Бичерахов басқаратын казак әскерлерімен бірлескен операцияларды үйлестірді және Бакуге 300-ге жуық британдық сарбазды жіберді, олар 5 тамызда жетті. Кавказ ислам армиясы 5 тамызда 905 төбесіне екінші шабуыл жасады. Бұл шабуыл да сәтсіз аяқталып, 547 офицер мен сарбаз қаза тапты. Ислам армиясы Бакуді 15 қыркүйекте басып алды және 16 қыркүйекте Энвер-пашаға Бакуді басып алғанын хабарлайтын телеграмма жіберді.

Солтүстік Кавказ

Кавказ ислам армиясы қайта ұйымдастырылғаннан кейін Солтүстік Кавказға 15-дивизияны жіберді. 15-ші дивизия Каспий теңізі жағалауымен солтүстікке қарай жылжыды, Дербентке жақын жергілікті қарсылық күштерімен кездесті және 7 қазанда шабуылға көшті. Дивизия 20 қазанда Дербентке шабуылды қайта бастады және 26 қазанда қаланы басып алды. Дивизия солтүстікке қарай жылжуын жалғастырып, 28 қазанда Петровск қаласына (қазіргі Махачкала) жетіп, 8 қарашада қаланы басып алды.

Салдары

Біріншіден, Энвер-пашаның Баку мұнай кен орындарын басып алуға жасаған әрекеті британдық әскерлердің Сирияда шабуылға шығуымен және 1918 жылдың қыркүйегінде Болгарияның Антанта елдеріне бас июымен сәтсіз аяқталды: Осман империясының Сирияны немесе Константинопольді қорғауға жеткілікті күші болмады. Бұл Франше д’Эсперейдің Шығыс одақтас армиясына және Салоникадағы Милн армиясына Константинопольге дейінгі қысқа жолмен батыс Фракияны басып алуға мүмкіндік берді, нәтижесінде Мудрос келісіміне қол жеткізілді. Британдық флот Дарданеллді басып өте алды. Осман әскерлері Бакуден шығуына тура келді, бұл большевиктерге мұнай кен орындарын ғана емес, сонымен қатар мұнай сатудан түскен қаржыны қайтаруға жағдай жасады. Екіншіден, Оңтүстік Ресей мен Кавказдан Австрия мен Германияның қолдауын кері тартып алуы, сондай-ақ Түркияның Тәуелсіздік соғысы британдықтар мен француздардың түріктер мен орыстарға қатысты сыртқы саясатын келіспеушілікке түсірді. Британдықтар мен француздар гректер мен армяндарды түріктерге қарсы күресте қолдағандықтан, түріктер Ресей азамат соғысы кезінде Баку мұнай кен орындарын басып алудан алға тартылды. Бұл большевиктерге Баку мұнай кен орындарынан капитал жинауға мүмкіндік берді, ол Ресей азамат соғысында британдық және француздық қолдауға ие болған большевиктерге қарсы күштерді жоюға жұмсалды. Үшіншіден, пантүркізм мен пантуранизм енді Түркиядан ірі әскер арқылы қолдау таба алмады. Соңында, 1918 жылдың жазына дейін Германия сионистік мемлекетті қолдаған, бұл Германияға Левант пен мұнайға толы Парсы шығанағы арасындағы теміржол және құбырларға ие болуға мүмкіндік беретін еді. Бұл оның «Дранг нах Остен» бағдарламасының бір бөлігі болды. Алайда Германия сыртқы саясатын Ислам күштеріне бұрып, Батуми, Тифлис және Баку арқылы Оңтүстік Ресей мен Парсыдан мұнай жеткізілімдеріне кепілдік алды, осылайша Түркиямен сыртқы саясат мақсаттарын айырды және Германияның сионизмге қолдауын тоқтатты.