Кіріспе

1955 жылғы Ле-Ман апаты – 1955 жылғы 11 маусымда Франциядағы Ле-Ман қаласындағы Сарта трассасында өткен 24 сағаттық Ле-Ман автожарысы кезінде болған ауыр апат. Үлкен сынықтар көрермендердің қатарына ұшып, 83 көрермен мен француз жүргізушісі Пьер Левегті қаза қылды, ал шамамен 120 адам жарақат алды. Бұл автоспорт тарихындағы ең қайғылы апат болды, нәтижесінде Швейцария 2022 жылға дейін жалғасқан автоспортқа толық тыйым салды. Апат "Ягуар" жүргізушісі Майк Хоторнның "Остин-Хили" жүргізушісі Лэнс Маклиннің алдында жолдың оң жағына қарай жылжып, пит-стопқа тежеуді бастауынан басталды. Маклин баяулап келе жатқан "Ягуардың" артынан шығып, сол жақтан қарсы келе жатқан, әлдеқайда жылдам "Mercedes-Benz 300 SLR" машинасымен келісіп бара жатқан Левегтің жолына шықты. Левег жоғары жылдамдықпен Маклиннің машинасына соқтығысып, оның машинасынан өтіп, өзінің көлігін ауаға ұшырды. Левегтің машинасы сағатына 200 км жылдамдықпен (125 миль/сағ) қорғаныш топырақ қоршауын асып өтіп, көрермендер аймағында кем дегенде екі рет соқтығысты, соңғы соқтығыс машинасының қирауына әкеп соқты, оны бірден қаза қылды. "Mercedes-Benz" машинасының қозғалтқыш блогы, радиаторы, алдыңғы серпімділігі және капоты (капоты) сияқты үлкен сынықтар трибунаның алдындағы көрермендер аймағына ұшып кетті. Левегтің машинасының артқы бөлігі қоршауға құлап, өртке ұшырады. Апатқа кім кінәлі деген мәселеде көп пікірталас болды. Ресми тергеу ешбір жүргізушіні жауапты деп таба алмады және 30 жыл бұрын салынған трассаның орналасуын сынады, ол апатқа ұшыраған көліктердей жылдамдықпен жүретін көліктерге арналмаған еді.

Апат алдында

1955 жылғы Ле-Манның 24 сағаттық жарысына зор қызығушылық танылды, себебі Ferrari, Jaguar және Mercedes Benz бұрынғыда жарысты жеңіп алған еді және үш автоөндіруші де жаңа және жақсартылған көліктермен келді. Ол кездегі чемпион Ferrari өте жылдам болғанмен, нәзік және механикалық бұзылуларға бейім еді. Jaguar жарыстарын негізінен Ле-Манға шоғырландырды және Формула 1 (F1) Ferrari жүргізушісі Майк Хоторн сияқты өте тәжірибелі жүргізушілер тобына ие болды. Формула 1-ді бағындырғаннан кейін Mercedes Benz сол жылы Әлемдік спорттық автомобильдер чемпионатында жаңа 300 SLR көлігін таныстырды, оның ішінде Стирлинг Мосс үшін Миле Мильяда рекордтық жеңіске қол жеткізді. 300 SLR-дің корпусы «Электрон» деп аталатын аса жеңіл магний қорытпасынан жасалған. Көлікте бәсекелес Jaguar D Type көлігіндегідей тиімді дискілі тежегіштер болмады, оның орнына ішкі барабанды тежегіштер және жүргізушінің артындағы ауа тежегіші болды, оны жылдамдықты азайту үшін көтеруге болатын. Mercedes командасының басшысы Альфред Нойбауэр жарысқа көпұлтты команда жинады: ең үздік екі жүргізушісі Хуан Мануэль Фанхио мен Стирлинг Мосс жетекші көлікте, 1952 жылғы жарыстың жеңімпазы Карл Клинг француз Андре Симонмен (екеуі де қазіргі F1 командасында), ал америкалық Джон Фич француз автоспорт ветераны Пьер Левегпен бірге шықты. 1952 жылғы жарыста Левегтің бұрын-соңды болмаған жеке жүргізуі соңғы сағатта сәтсіз аяқталды, бұл Mercedes Benz-ке алғашқы Ле-Ман жеңісін сыйлады. Жарыс трассасы Circuit de la Sarthe 1923 жылы жарыс басталғаннан бері, екі жерде қысқартулар жасалғаннан басқа, көп өзгермеді, сол кезде көліктердің ең жоғары жылдамдығы шамамен 1920 жылдардағыдай болды. 1955 жылға қарай, көшбасшы көліктердің ең жоғары жылдамдығы артты. Алайда, трасса Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңартылып, кеңейтілді. Пит-лейн мен трибуналар қайта құрылды, бірақ пит-лейн мен жарыс жолы арасында қоршаулар болмады, ал трасса мен көрермендер арасында тек 1 метрлік топырақ үйірмесі болды. Көліктерде қауіпсіздік белбеулері болмады, себебі жүргізушілер соқтығысқанда өртенген көлікке қамалудың орнына сыртқа ұшып шығуды қалайтын. Апат сағат 18:26-да, 35-айналымның соңында орын алды, сол кезде көшбасшы көліктердің алғашқы пит-стоптары басталып кеткен еді.

Тез себеп

35-ші айналымда Хоторн мен Фангио бұрынғыдан да бейілдеп жарысты. Өзінің өмірбаянында Хоторн: «Мен бір сәт Мерседестің басымдылығы туралы аңызға қызығып кеттім. Сосын есім жиылып, «Неге неміс машинасы британ машинасынан озу керек?» – деп ойладым». Алдыңғы айналымда Хоторнның командасы келесі айналымда оны шақыруға сигнал берген еді. Ол Арнаж (жарыс трассасының бұрышы) өткесінен кейін Левегті (алтыншы орында) озып кеткен еді және Фангионы мүмкіндігінше ұстап тұруға ниеттенді. Maison Blanche бөлігінен шығып келе жатқанда, ол Ланс Маклиннің Austin Healey 100S көлігін тез арада қуып жетеді, Маклин оны көріп, жолдың оң жағына жылжиды. Маклинге тағы бір айналым жасап, басты тік жолға жақындағанда, Хоторн қолын көтеріп, пит-стопқа бара жатқанын көрсетіп, оңға бұрылды (Хоторнның куәлігінен). Бірақ Маклинге күтпеген нәрсе – Хоторн Jaguar-дың жетілдірілген дискілі тежегішін пайдаланып, Jaguar-ын осы жылдамдықтан уақтылы тоқтатуға қол жеткізді.

Жарыстың қорытындысы

Хоторн мен "Ягуар" командасы жарысты жалғастырды. "Мерседес" командасы кері шегінгеннен кейін және "Феррарилердің" бәрі істен шығып, "Ягуардың" басты қарсыластары жоғалып кетті. Хоторн мен Бьюб "Астон Мартиннен" бес айналым айырмашылықпен жарысты жеңіп алды. Жексенбі күні таңертең ауа райы нашарлап, жеңіс тойы болмады. Дегенмен, баспасөз суретінде Хоторн подиумда жеңімпаздың шампан бөтелкесінен ішіп, күлімсіреп тұрғаны көрінді. Француз журналы "L'Auto Journal" оны "À votre santé, Monsieur Hawthorn!" деген сарказммен жариялады (Ағылшын тілінде: "Денсаулығыңызға, мырза Хоторн!"). Көптеген елдер апаттан кейін бір жыл ішінде жарыстарға тыйым салуды жойды. Әсіресе Франция, "Ле-Ман" жарысының қабылдаушысы ретінде, 1955 жылдың 14 қыркүйегінде толық тыйымды алып тастады. Сол күні Ішкі істер министрлігі жарыстарға жаңа ережелерді бекітіп, болашақ жарыстарға қажетті мақұлдау процесін заңдастырды. Ал Швейцарияда бұл тыйым ондаған жылдар бойы сақталды. Бұл швейцариялық жарыс ұйымдастырушыларын Франция, Италия және Батыс Германия сияқты шетелдерде жарыстар ұйымдастыруға мәжбүр етті. 2003 жылы Швейцария Федералды Ассамблеясы бұл тыйымды жою туралы ұзақ талқылауды бастады. Талқылау қауіпсіздік емес, көлік саясаты және экологиялық мәселелерге бағытталды. 2009 жылдың 10 маусымында Швейцария парламентінің Жоғарғы палатасы (Ständerat) тыйымды екінші рет жою туралы ұсынысты қабылдамады. 2015 жылы тыйым электр көліктеріне ғана жеңілдетілді, мысалы, "Формула E" электр жарысына қатысатын көліктер. Тыйым 2022 жылдың мамыр айында толығымен алынды. "Нюрбургрингтегі" Әлем чемпионатының келесі кезеңі, сондай-ақ чемпионатқа кірмейтін "Каррера Панамерикана" жарысы да тоқтатылды. 1955 жылғы Әлем чемпионатының қалған бөлігі аяқталды, қалған екі жарыс – британдық "RAC Tourist Trophy" және итальяндық "Targa Florio" қыркүйек және қазан айларында, апаттан кейін бірнеше ай өткен соң өтті. "Мерседес-Бенц" екі жарыста да жеңіске жетіп, маусымда конструкторлар чемпионатында жеңіске қол жеткізді. Осы жетістікке жеткеннен кейін "Мерседес" автоспорттан шықты. Аварияның қорқынышы осы оқиғаға куә болған бірнеше жүргізушіні, соның ішінде американдық Фитчті ("Мерседеспен" маусымды аяқтағаннан кейін) және Фил Уолтерсті ("Феррари" ұсынғаннан кейін) әсер етті. Апат бойынша ресми үкіметтік сауалнамада шенеуніктер, жүргізушілер және команда мүшелері сұраққа тартылып, куәліктер берді. Сынықтар тексеріліп, сынақтан өткізілді және содан соң апаттан шамамен бір жыл өткен соң "Мерседес-Бенцке" қайтарылды. Жарыс трассасының қауіпсіздігі технологиясы мен практикасы F1 жүргізушісі Джеки Стюарт қауіпсіздік шараларын жақсарту үшін науқан ұйымдастырғанға дейін баяу дамыды. Стюарттың науқаны Лоренцо Бандини мен Джим Кларк қаза болғаннан кейін күш алды. Фитч қауіпсіздікті жақсартудың белсенді жақтасы болды және қауіпсіз жол көліктерін және жарыс трассаларын жасауға кірісті. Ол қазіргі таңдағы автомобиль жолдарында қолданылатын жол қауіпсіздігі құрылғыларын, соның ішінде құм және ауа толтырылған Фитч бөшкелерін ойлап тапты. Маклиннің "Austin Healey 100" көлігі аукционға шығарғанға дейін бірнеше жеке сатып алушыларға сатылды. 1969 жылы ол 155 фунт стерлингке сатылды (1969 жылғы 155 фунт стерлинг қазіргі уақытта шамамен <есептелген сомаға> тең). 2011 жылдың желтоқсанында аукционға дейін 800 000 фунтқа бағаланған автомобиль SPL 261 BN бастапқы қозғалтқышын сақтап, бастапқы күйіне қайта келтірілді. Апаттан кейін "Мерседес-Бенц" 1989 жылға дейін автоспорттан шықты. Алайда, бұл шешім жарыстан бұрын қабылданған, сондықтан ол апаттың салдары болған жоқ.