Спорттық автомобильдер жарысының тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Мотоспорттың түрі – жол жарысы

Спорттық автомобильдер жарысы – бұл спорттық автомобильдерді пайдаланатын мотоспорттың жол жарысы түрі. Олар арнайы жасалған прототиптер немесе жолға шығарылатын модельдерге негізделген гран-турлер болуы мүмкін. Спорттық автомобильдер жарысы – ашық дөңгелекті жарыстар (мысалы, Формула-1), туристік автомобильдер жарысы (мысалы, Британдық туристік автомобильдер чемпионаты, ол спорттық автомобильдердегі «экзотикалық» машиналарға қарағанда «салондық» машиналарға негізделген) және автокөлік жарыстары (мысалы, NASCAR) сияқты автокөлік жарыстарының негізгі түрлерінің бірі. Спорттық автомобильдер жарысы көбінесе, бірақ әрқашан емес, өте ұзақ қашықтыққа немесе көп уақытқа созылатын төзімділік жарысы болып табылады. Осының салдарынан автомобильдің және оның жүргізушілерінің сенімділігі мен тиімділігіне, автомобильдің өнімділігіне немесе жүргізушінің шеберлігіне қарағанда көбірек мән беріледі. FIA Әлемдік төзімділік чемпионаты – спорттық автомобильдер жарысының ең танымал серияларының бірі. Ашық дөңгелекті машиналардың тазалығы мен туристік автомобильдер жарысының таныстығы арасындағы гибрид ретінде қарастырылатын бұл стиль көбінесе жыл сайынғы 24 сағаттық Ле-Ман төзімділік жарысымен байланысты. 1923 жылы алғаш рет өткізілген Ле-Ман – әлі де өткізіліп келе жатқан ең көне автокөлік жарыстарының бірі. Chevrolet, Ferrari, Jaguar, Bentley, Aston Martin, Lotus, Maserati, Lamborghini, Alfa Romeo, Lancia, Mercedes Benz және BMW компаниялары спорттық автомобильдер жарысында жеткен жетістіктерінің арқасында дамыды. Бұл өндірушілердің флагмандық автомобильдері көбінесе инженерлік және дизайн тұрғысынан жарысқа қатысқан үлгілерге ұқсас болды. Автомобильдердің «экзотикалық» сипатымен тығыз байланыс спорттық автомобильдер жарысы мен туристік автомобильдер арасындағы маңызды айырмашылықты құрайды. Себрингтің 12 сағаттық, Дейтонаның 24 сағаттық және Ле-Манның 24 сағаттық жарыстары бұрын төзімділік автокөлік жарыстарының «үштік тәжі» деп есептелген.

Эволюция

Тарихшы Ричард Хоуфтың айтуынша, "1914 жылға дейінгі кезеңде спорттық автомобильдер мен Гран-при машиналарын жасаушыларды ажырату мүмкін емес. Марқұм Жорж Фару спорттық автокөлік жарыстары 1923 жылы Ле-Манда өткен алғашқы 24 сағаттық жарысқа дейін тумаған деп мәлімдеді, және ол бұл жарыстың ұйымдастырушысы болғандықтан, пікірінде бейтарап болмауы мүмкін. Бірақ 1919 жылдан кейін танымал болған спорттық автокөлік жарыстары Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын болған жоқ дегені рас". 1920 жылдары төзімділік жарыстары мен Гран-приде қолданылатын автомобильдер негізінен бірдей болды, егер қажет болса немесе рұқсат етілсе, механик алып жүру үшін калостың үстіндегі жапқыштар мен екі орындықтармен жабдықталған. Bugatti Type 35 сияқты автомобильдер Гран-при мен төзімділік жарыстарында бірдей табысқа жетті, бірақ мамандану біртіндеп спорттық жарысты Гран-при машинасынан ажырата бастады. Аңызға айналған Alfa Romeo Tipo A Monoposto 1930 жылдардың басында нағыз бір орындықтың эволюциясын бастады; Гран-при машинасы және оның кішкентай voiturette нұсқасы тез арада калостың үстіндегі жапқыштар мен екінші орынды алып тастап, салыстырмалы түрде қысқа жарыстарға бағытталған, жоғары өнімді бір орындықты машиналарға айналды. 1930 жылдардың соңында француз конструкторлары Гран-при жарыстарында Mercedes Benz және Auto Union машиналарының жетістіктеріне жете алмады, олар негізінен үлкен көлемді спорттық автомобильдермен отандық жарыстарға қатысты. Delahaye, Talbot және кейінгі Bugatti сияқты брендтер жергілікті жарыстарда танымал болды. Сол сияқты, 1920 және 1930 жылдары жолға арналған спорттық/GT автомобильдері жылдам турлерден (Le Mans бастапқыда туристік автомобильдерге арналған жарыс болған) және спорттық автомобильдерден ерекшелене бастады. Көбінесе жолға арналған автомобильдерден шыққан немесе таза жарыстық автомобильдерден дамыған спорттық автомобильдер Le Mans және Mille Miglia сияқты жарыстарда жеңіске жетті. Еуропадағы ашық жолдардағы төзімділік жарыстарында, мысалы, Mille Miglia, Tour de France және Targa Florio, көбінесе шаңды жолдарда өткен жарыстарда, калостың үстіндегі жапқыштар мен механик немесе навигатор қажет болды. Басты назарда итальяндық автомобильдер мен жарыстар болғандықтан, бұл санат 1950 жылдары әсіресе Gran Turismo деп аталды, себебі ұзақ қашықтықтарды жүру қажет болды, қысқа трассаларда жарысу емес. Мұндай жарыстарда сенімділік пен қарапайым жайлылық қажеттіліктердің бірі болды.

According to historian Richard Hough, "It is obviously impossible to distinguish between the designers of sports cars and Grand Prix machines during the pre 1914 period. The late Georges Faroux contended that sports car racing was not born until the first 24 Hours of Le Mans race in 1923, and while as a joint creator of that race he may have been prejudiced in his opinion, it is certainly true that sports car racing as it was known after 1919 did not exist before the First World War." In the 1920s, the cars used in endurance racing and Grand Prix were still basically identical, with fenders and two seats, to carry a mechanic if necessary or permitted. Cars such as the Bugatti Type 35 were almost equally at home in Grands Prix and endurance events, but specialisation gradually started to differentiate the sports racer from the Grand Prix car. The legendary Alfa Romeo Tipo A Monoposto started the evolution of the true single seater in the early 1930s; the Grand Prix racer and its miniature voiturette offspring rapidly evolved into high performance single seaters optimised for relatively short races, by dropping fenders and the second seat. During the later 1930s, French constructors, unable to keep up with the progress of the Mercedes Benz and Auto Union cars in GP racing, withdrew into primarily domestic competition with large capacity sports cars – marques such as Delahaye, Talbot and the later Bugattis were locally prominent. Similarly, through the 1920s and 1930s the road going sports/GT car started to emerge as distinct from fast tourers (Le Mans had originally been a race for touring cars) and sports cars, whether descended from primarily road going vehicles or developed from pure bred racing cars came to dominate races such as Le Mans and the Mille Miglia. In open road endurance races across Europe such as the Mille Miglia, Tour de France and Targa Florio, which were often run on dusty roads, the need for fenders and a mechanic or navigator was still there. As mainly Italian cars and races defined the genre, the category came to be known as Gran Turismo (particularly in the 1950s), as long distances had to be travelled, rather than running around on short circuits only. Reliability and some basic comfort were necessary in order to endure the task.

Соғыстан кейінгі қайта өрлеу

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін спорттық автомобильдер жарысы өзінің ерекше жарыс түрі ретінде қалыптасты, соның ішінде классикалық жарыстармен бірге, ал 1953 жылдан бастап FIA санкциялаған World Sportscar Championship та пайда болды. 1950-жылдары спорттық автомобильдер жарысы Гран-при жарыстарымен шамалас маңызға ие деп есептелді, Феррари, Мазерати, Ягуар және Астон Мартин сияқты ірі брендтер өздерінің жарыс бағдарламаларына көп күш салып, клиенттерге автомобильдерді жеткізді. 1950-жылдары спорттық жарыскерлер жолға арналған спорттық автомобильдермен байланысын үзіп, ірі жарыстарға Jaguar C және D типтері, Mercedes 300SLR, Maserati 300S, Aston Martin DBR1 және алғашқы Testa Rossa-лар сияқты арнайы жарыстық автомобильдер қатысты. Көрнекті Гран-при жүргізушілері де спорттық автомобильдер жарысында тұрақты түрде өнер көрсетті. 1955 жылғы Ле-Манның 24 сағаттық жарысында және 1957 жылғы Миле Мильядағы ауыр апаттардан кейін спорттық автомобильдердің қуаты 1958 жылдан бастап Әлем чемпионатында 3 литрлік қозғалтқыш көлемімен шектелді. 1962 жылдан бастап спорттық автомобильдер уақытша GT автомобильдеріне көшті, FIA Спорттық автомобильдер үшін Әлем чемпионатын GT өндірушілерінің халықаралық чемпионатымен алмастырды.

Ұлттық деңгейдегі өсім

1950 және 1960 жылдардың басындағы спорттық автомобильдер жарыстары көбінесе ұлттық сипатта болды, халықаралық емес. Бұл жарыстар сол аймақта танымал болған көліктерді көрсетті, ал жергілікті жарыстарда сәтті болған автомобильдер әр елдің халықаралық жарыстарға қатысу әдісіне әсер етті. АҚШ-та импортталған итальяндық, неміс және британдық автомобильдер жергілікті гибридтермен бәсекелесті, ал бастапқыда Шығыс және Батыс жағалауларындағы жағдайлар өте ерекше болды. Олар біртіндеп бірігіп, Каморади, Бриггс Каннингэм сияқты классикалық жарыстар мен маңызды командалар пайда болды. АҚШ-та кішкентай MG және Porsche автомобильдері кішігірім сыныптарда, ал Jaguar, Maserati, Mercedes Benz, Allard және Ferrari автомобильдері үлкен сыныптарда импортталды. 1950-60 жылдары қуатты гибридтер пайда болды және Атлантиканың екі жағында жарысты, еуропалық шасси және үлкен американдық қозғалтқыштармен жабдықталды – Аллардтың алғашқы машиналарынан бастап, үлкен қозғалтқыштармен жабдықталған Lotus 19 сияқты гибридтерге дейін, содан кейін AC Cobra. Көбінесе британдық шасси мен американдық V8 қозғалтқыштарының үйлесімі 1960 және 1970 жылдары танымал және керемет Can Am сериясын тудырды. Ұлыбританияда 2 литрлік спорттық автомобильдер бастапқыда танымал болды (Bristol қозғалтқышы қолжетімді және арзан болды), кейіннен 1100 куб.см спорттық жарыскерлер жас жүргізушілер үшін өте танымал санатқа айналды (500 куб.см F3-ті тиімді түрде ығыстырды), Lola, Lotus, Cooper және басқалары өте бәсекеге қабілетті болды. Бірақ, 1960 жылдардың басындағы ұлттық спорттық жарыстар сахнасы күрделі GT автомобильдерін және кейіннен үлкен қозғалтқыштары бар "үлкен жарыс машиналарын" тартты, олардың технологиясы Can Am сериясының пайда болуына ықпал етті, бірақ көп ұзамай жойылды. Clubmans 1960 жылдардан 1990 жылдарға дейін клубтық жарыстар деңгейінде көптеген көңіл көтерулерді ұсынды, ал Джон Уэбб 1980 жылдары Thundersports арқылы үлкен спорттық прототиптерге қызығушылықты қайта жандандырды. C тобына бірнеше жыл бойы C2 чемпионатын ұстап тұру үшін жеткілікті қызығушылық болды. "Клуб" деңгейінде Модификацияланған спорттық автомобиль ("ModSports") және Өндірістік спорттық автомобиль ("ProdSports") жарыстары 1980 жылдарға дейін көптеген британдық жарыстар кездесулерінің бөлігі болып қалды, олар спорттық немесе седандық автомобильдер үшін Formula Libre сияқты "Special GT" сериясына айналды. 1980 жылдардағы салыстырмалы түрдегі құлдыраудан кейін 1990 жылдардың ортасында британдық GT чемпионаты пайда болды. Италия Fiat негізіндегі арнайы автомобильдердің көптігімен ("etceterinis" деп аталатын) және шағын Alfa Romeo автомобильдерімен, сондай-ақ Maserati және Ferrari сияқты экзотикалық автомобильдермен жарысқан өзінің жарыс базасын құрды, олар әлемдік сахнада жарысқанмен қатар, отандық клиенттерге де автомобильдерді сатты. Миль Милья сияқты жол жарыстарына стандартты седандық автомобильдерден бастап Әлем чемпионатына үміткерлерге дейін қатысты. Миль Милья 1957 жылы болған қайғылы оқиғаға дейін Италиядағы ең үлкен спорттық шара болды. Тарага Флорио, тағы бір қиын жол жарысы, 1970 жылға дейін әлем чемпионатының бөлігі болып қалды және одан кейін көптеген жылдар бойы жергілікті жарыс ретінде жалғасты. Француз автоөнеркәсібі үлкен қуатты автомобильдерді жасаудан шағын пайдалы автомобильдерге ауысқан кезде, 1950 және 1960 жылдардың басындағы француз спорттық автомобильдері шағын сыйымдылыққа және жоғары аэродинамикалық қасиеттерге ие болды (көбінесе Panhard немесе Renault компоненттеріне негізделген), олар Ле-Ман мен Реймсте "Әрекет индексін" жеңуге және мүгедек жарыстарында жеңіске жетуге бағытталған. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың соңында Matra және Renault Ле-Манда жеңіске жету үшін маңызды және табысты күш-жігер жұмсады. Германияда отандық өндірістегі жарыстарға BMW, Porsche және Mercedes Benz басымдық берді, бірақ спорттық автомобильдер / GT жарыстары біртіндеп туристік автомобильдермен алмастырылды және бастапқыда спорттық автомобильдерге негізделген Deutsche Rennsport Meisterschaft біртіндеп Deutsche Tourenwagen Meisterschaft болып өзгерді. Porsche 1950 жылдардың соңынан бастап спорттық прототиптер желісін дамыта бастады. Олардың беріктігі мен сенімділігі үшін танымал болды, олар Targa Florio сияқты ақаулық жарыстарында жеңіске жетті, ал олар үлкендеген сайын (Porsche 910 арқылы Porsche 908 және ақырында Porsche 917 арқылы) Штутгарт маркасы алдымен жалпы жеңіске бәсекелес болды, содан кейін спорттық автомобильдер жарыстарында басымдыққа ие болды. Олар да, Mercedes те 1970, 80, 90 және 2010 жылдары спорттың ең жоғарғы деңгейіне аралықта оралды. Спорттық автомобильдер жарыстары Жапонияда жиі танымал болды. 1960 жылдары шағын сыйымдылықтағы спорттық жарыстар және тіпті Канадалық-американдық Шара Кубогында жарысқан 7-топ автомобильдері танымал болды. 1990 жылдардың басына дейін денсаулықты жергілікті спорттық прототип чемпионаты болды, ал қазір Super GT сериясы өндірушілерге жоғары бюджеттік жарияланымды ұсынады, көптеген халықаралық жүргізушілер қатысады. Жапон өндірушілері де АҚШ-тағы спорттық автомобильдер жарыстарына (әсіресе IMSA гүлденген кезеңінде) және Еуропаға, әсіресе Ле-Манға жиі келеді, онда барлық жапон маркалары көп жылдар бойы тырысқанмен, 1991 жылы Mazda жеңіске жеткенге дейін жапон маркасының жеңісі болған жоқ, 2018 жылға дейін Toyota бірінші және екінші орындарды жеңіп алды. Toyota 2019 жылы да 1-2 нәтижесін қайталады.

In national rather than international racing, sports car competition in the 1950s and early 1960s tended to reflect what was locally popular, with the cars that were successful locally often influencing each nation's approach to competing on the international stage. In the US, imported Italian, German and British cars battled local hybrids, with initially very distinct East and West Coast scenes; these gradually converged and a number of classic races and important teams emerged including Camoradi, Briggs Cunningham and so on. The US scene tended to feature small MG and Porsche cars in the smaller classes, and imported Jaguar, Maserati, Mercedes Benz, Allard and Ferrari cars in the larger classes. A breed of powerful hybrids appeared in the 50s and 60s and raced on both sides of the Atlantic, featuring European chassis and large American engines – from the early Allard cars via hybrids such as Lotus 19s fitted with large engines through to the AC Cobra. The combination of mostly British chassis and American V8 engines gave rise to the popular and spectacular Can Am series in the 1960s and 1970s. In Britain 2 litre sports cars were initially popular (the Bristol engine being readily available and cheap), subsequently 1100 cc sports racers became a very popular category for young drivers (effectively supplanting 500 cc F3), with Lola, Lotus, Cooper and others being very competitive, although at the other end of the scale in the early to mid 1960s the national sports racing scene also attracted sophisticated GTs and later a crop of large engined "big bangers" the technology of which largely gave rise to Can Am but soon died out. Clubmans provided much entertainment at club racing level from the 1960s into the 1990s and John Webb revived interest in big sports prototypes with Thundersports in the 1980s. There was even enough interest in Group C to sustain a C2 championship for a few years; at 'club' level Modified Sports Car ("ModSports") and Production Sports Car ("ProdSports") races remained a feature of most British race meetings into the 1980s, evolving into a "Special GT" series that was essentially Formula Libre for sports or saloon cars. After a relative period of decline in the 1980s a British GT Championship emerged in the mid 90s. Italy found itself with both grassroots racing with a plethora of Fiat based specials (often termed "etceterinis") and small Alfa Romeos, and exotica such as Maserati and Ferrari – who also sold cars to domestic customers as well as racing on the world stage. Road races such as the Mille Miglia included everything from stock touring cars to World Championship contenders. The Mille Miglia was the largest sporting event in Italy until a fatal accident caused its demise in 1957. The Targa Florio, another tough road race, remained part of the world championship until the 1970s and remained as a local race for many years afterwards. As the French car industry switched from making large powerful cars to small utilitarian ones, French sports cars of the 1950s and early 1960s tended to be small capacity and highly aerodynamic (often based on Panhard or Renault components), aimed at winning the "Index of Performance" at Le Mans and Reims and triumphing in handicap races. Between the late 1960s and late 1970s, Matra and Renault made significant and successful efforts to win at Le Mans. In Germany, domestic production based racing was largely dominated by BMW, Porsche and Mercedes Benz, although sports car/GT racing gradually became eclipsed by touring cars and the initially sports car based Deutsche Rennsport Meisterschaft gradually evolved into the Deutsche Tourenwagen Meisterschaft. Porsche started to evolve a line of sports prototypes from the late 1950s; noted for their toughness and reliability they started to win in races of attrition such as the Targa Florio and as they grew bigger (via the Porsche 910 to the Porsche 908 and finally the Porsche 917) the Stuttgart marque became first a competitor for overall wins and then came to dominate sports car racing – both they and Mercedes have made intermittent returns to the top level of the sport through the 1970s, 80s, 90s and 2010s. Sports car racing has intermittently been popular in Japan – in the 1960s small capacity sports racers and even a local version of the Group 7 cars as raced in the Canadian American Challenge Cup were popular; a healthy local sports prototype championship ran until the early 1990s and now the Super GT series provides high budget exposure to manufacturers, with many international drivers appearing. The Japanese manufacturers have also been frequent visitors to the US sports car scene (Nissan and Toyota in particular during the heyday of IMSA) and to the European scene, in particular Le Mans, where despite many years of trying by all the main Japanese marques the only victory to have been scored by a Japanese marque was by Mazda in 1991, until 2018 when Toyota scored a first and second place finish. Toyota followed this with another 1 2 finish in 2019.

1960-1970 жылдар Эволюция, өсу және құлдырау

1960 жылдарда қуатты прототиптер (өндірістік көліктермен тікелей байланысы жоқ, негізінен екі орындық жарыс машиналарын) пайда бола бастады. Бұл Ferrari, Ford, Porsche, Lotus, Alfa Romeo және Matra арасындағы әлемдік бәсекелестікке және 1970 жылдардың басына дейін жалғасқан басқа да мамандандырылған брендтерге әкелді. Стив Маккуиннің «Ле-Ман» фильмімен «Ле-Ман» жарысы тіпті киноэкрандарда да көрсетілді. Көптеген жанкүйерлер бұл дәуірді спорттық автомобильдер жарысының қарыштамалық нүктесі деп санайды, себебі автомобильдердің технологиясы мен көрсеткіштері Формула-1-дегіден әлдеқайда жоғары болды. Гомологация арқасында көптеген жарыс машиналарын жеткілікті мөлшерде шығарып, оларды өндірістік көліктер санатына енгізді. FIA бұған жауап ретінде тіпті өндіріске негізделген автомобильдерге де қосымша шектеулер қойып, прототиптерге қолжетімді қуатты қатты шектеді. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында жасалған бұл прототиптер заманауи Гран-при машиналарын оқсып озуға қабілетті болды, ал 1972 жылы олар Формула-1 ережелеріне сәйкес, көбінесе төзімділік үшін күшін азайтып, кішкентай қозғалтқыштармен жарысуға мәжбүр болды. 1976 жылдан бастап 4-топты Grand Touring автомобильдері және 5-топты арнайы өндірістік автомобильдер «спорттық автомобильдер» жарысының басты түріне айналды, ал прототиптер, Porsche 936-ның Ле-Мандағы үстемдігінен және кішкентай екі литрлік 6-топты прототиптерге арналған жарыстардан басқа, жалпы құлдырауға ұшырады. Can Am сериясы – американдық спорттық автомобильдер жарысының ерекше түрі, онда дерлік шексіз спорттық прототиптер салыстырмалы түрде қысқа жарыстарда бақ сынасты. Бұл серия 1966 жылдан 1974 жылға дейін жалғасты және FIA Group 7 ережелеріне сәйкес USRRC-нің кеңейтілген нұсқасы болды. Алғашқы Can Am жоғары шығындар мен энергия дағдарысының салдарынан құлдырады. «Ле-Манның 24 сағаттық» жарысын ұйымдастырушы ACO жарысқа көбірек прототиптерді қайтаруға, бірақ оларды экономикалық тұрғыдан тиімді етуге бағытталған жаңа ережелерді жасауға тырысты. 1970 жылдардың соңында жанармай тұтыну ережелеріне негізделген Grand Touring Prototype ережелері спорттық автомобильдер жарысының екі жаңа түрін тудырды, олар спорт тарихындағы ең жарқын сәттердің бірі деп есептеледі.

Powerful prototypes (effectively pure bred two seater racing cars with no real link to production vehicles) started to appear as the 1960s progressed, with worldwide battles between Ferrari, Ford, Porsche, Lotus, Alfa Romeo and Matra as well as other more specialist marques running on into the early 1970s. The competition at Le Mans even made it to the movie screens, with Steve McQueen's film Le Mans. This era was seen by many as the highpoint of sports car racing, with the technology and performance of the cars comfortably in excess of what was seen in Formula 1. Homologation saw many out and out racing cars produced in sufficient quantities to see them classed as production vehicles; the FIA responded by placing more restrictions on even the allegedly production based cars and placed draconian limits on the power available to prototypes – these prototypes of the late 1960s/early 1970s were comfortably quicker than contemporary Grand Prix machinery and for 1972 they were constrained to run much smaller engines to F1 rules, often de tuned for endurance. Group 4 Grand Touring Cars and Group 5 Special Production Cars became the premier form of "sports car" racing from 1976, with prototypes going into a general decline apart from Porsche 936 domination at Le Mans and a lower key series of races for smaller two litre Group 6 prototypes. A peculiarly American form of sports car racing was the Can Am series, in which virtually unlimited sports prototypes competed in relatively short races. This series ran from 1966 to 1974 and was an expansion of the USRRC that conformed to FIA Group 7 rules. The original Can Am fell victim to rising costs and the energy crisis. The ACO, organisers of the Le Mans 24 Hours, attempted to come up with a formula that would encourage more prototypes back to the race but would also be relatively economical – their Grand Touring Prototype rules in the late 1970s, based on fuel consumption rules, gave rise to two different varieties of sports car racing that were widely held to be a high point in the history of the sport.

1980 жылдар C тобы және IMSA GTP

Еуропада FIA ACO GTP ережелерін іс жүзінде өзгеріссіз қабылдады және C тобындағы Әлемдік төзімділік чемпионатына (немесе Әлемдік спорттық автомобильдер чемпионатына) санкция берді, онда Porsche, Aston Martin, Mercedes Benz, Nissan, Jaguar және тағы да басқалардың жоғары технологиялық, жабық кабиналы прототиптері өнер көрсетті. АҚШ-та IMSA Camel GTP сериясы өндірушілердің қолдауымен келген командалар мен жеке командалардың арасындағы қызықты бәсекеге толы болды. Көліктер техникалық тұрғыдан C тобына ұқсас болды, бірақ өнімділікті шектеу үшін салмақ пен қозғалтқыш көлемінің өзгермелі шкаласы қолданылды. C және GTP топтарының екінші деңгейдегі категориялары, сәйкесінше C2 және Camel Lights, аз қуатты көліктерге арналған, шағын мамандандырылған конструкторлар немесе жақсы дайындалған әуесқой командаларға мүмкіндік берді. FIA 1990-шы жылдардың басында C тобын дерлік "екі орынды Гран-при" форматына айналдыруға тырысты, F1 сияқты қозғалтқыш ережелері, қысқа жарыс қашықтығы және F1 кезеңдерімен үйлесетін кесте енгізді. Бұл шығындарды арттырып, қатысушылар мен көрермендерді ығыстырды, нәтижесінде 1993 жылға қарай Еуропада прототиптік жарыстар тоқтатылды, себебі Peugeot, Jaguar, Toyota және Mercedes Benz командалары жарыстан бас тартты.

1990 жылдар Қайта өрлеу және қайта жаңғыру

WSPC-нің орнына жоғары деңгейдегі төзімділік жарыстарының сериясын ұсынуға тырысып, ұлттық және еуропалық деңгейде бірнеше GT сериялары пайда болды, ал BPR сериясы кейін FIA GT Чемпионатына айналды. IMSA GTP тағы бірнеше жылға созылды, бірақ оны GT автомобильдерімен бірге Ferrari 333SP және Riley & Scott Mk 3 сияқты көліктерге жол аштырған World Sports Cars сериясы – салыстырмалы түрде қарапайым, ашық үстіңгі прототиптер – алмастырды. 1990 жылдардың барысында осы және осыған ұқсас прототиптер Еуропада жарыса бастады және олар үшін FIA спорттық автомобильдер сериясы қалыптасты. Group C тобының таратылуынан кейін (Жапония мен Германияның екеуі де өздерінің табысты серияларын өткізген) Жапония спорттық автомобильдер жарыстарында өз жолын таңдады; Super GT сериясы өте көп өзгертілген, өндіріс негізіндегі автомобильдерге арналған, ал прототиптер Жапония Ле-Ман челленджі аясында жапондық жарыстарға бірте-бірте оралып жатқанмен, осы «прототиптердің» көпшілігі қайта жасалған Формула 3 автомобильдерінен аспайды (мұндай гибридтердің жапондық тарихы ұзақ болғанмен; Grand Champion сериясы көп жылдар бойы Формула 2 және Формула 3000 автомобильдерімен қайта жасалған, Can Am-нің екінші нұсқасына ұқсас). Алайда, АҚШ-та жол жарыстары төмендеді. IMSA GT Чемпионаты 1983 жылдан бері прототиптерге негізделген, өндіріс машиналарын екінші орынға қойды. NASCAR үнемі үстемдікке ие бола бастады, ал 1996 жылы IndyCar Series CART-тан бөлініп, отандық ашық дөңгелекті жарыстарда овалды трассаларға көбірек назар аударды. Формула 1-ден Марио Андреттидің зейнетке шығуы да төмендеуге себеп болды. Тағы он жылдан астам уақыт өткен соң ғана тағы бір американдық жүргізуші Формула 1-ге қосылды, яғни Скотт Спид, бірақ Спид ақырында сәтсіз аяқталып, кейін NASCAR-ға өтті.

2000-шы жылдар АҚШ-тағы қайта өрлеу

SpeedVision телеарнасының дебюті АҚШ-та спорттық автомобильдер жарысына деген қызығушылықты қайта жандандырды, ал желі бастапқыда спорттық автомобильдер жарысы мен спорттық автомобильдерге қатысты көптеген бағдарламаларды көрсетті, бірақ кейіннен Fox Sports оны алмастырды. IMSA GT Series американдық Le Mans Series-іне трансформацияланды; еуропалық жарыстар тікелей байланысты Le Mans Series-іне айналды, екеуі де прототиптер мен GT автомобильдерін біріктіреді; FIA өзінің GT және GT3 чемпионаттарына көбірек мән береді, ал ACO ережелері LMS және ALMS үшін база болып табылады. Le Mans прототипі ескі Can-Am прототипін еске түсіреді. Америкалық жарыс аренасындағы одан әрі бөлініс Grand American Road Racing Association жеке серияны – Rolex Sports Car Series-ін құруға әкелді, оның GT және прототип ережелері тәуелсіз командалар үшін арзан жарыс ұйымдастыруға бағытталған. Grand Am’s Continental Tire Sports Car Challenge, Rolex Series-іне қолдау көрсетіп, дәстүрлі спорттық автомобильдер мен туристік автомобильдерді біріктіретін, ескі Trans Am Series-іне ұқсас жарыс ұсынады. Grand Am’s NASCAR-мен байланысының арқасында көптеген NASCAR жүргізушілері кейде Rolex Sports Car Series-іне қатысады. Макс Папис – Sprint Cup Series-інде жұмыс істегенге дейін жол жарыстарында өнер көрсеткенінің айқын мысалы. Осы жүргізушілердің көпшілігі тек Дейтонаның 24 сағаттық жарысына қатысады. Trans Am Series 2006 жылы таратылды, бірақ 2009 жылы TA1 және TA2 дивизиондары TA3 American және TA3 International дивизиондарымен бірге қайта жарысқа түсті. Сонымен қатар, SCCA Trans Am сериясын қолдауды жалғастыруда. Бұл серия SCCA World Challenge деп аталады, ол әр кезеңде бір сағаттық жарыстан тұрады және үш сыныпты біріктіреді: GT (Chevrolet Corvette, Aston Martin DB9 және т.б.), "GTS" (Acura TSX, BMW 3 Series және т.б.; бұрынғы туристік автомобильдер класын алмастырды) және Touring Car (Grand Am Continental Challenge-қа ұқсас "шоурумдық" сынып). Trans Am Series 2009 жылы қайта жанданды, бірақ әлі күнге дейін теледидарлық келісімшартқа қол жеткізе алмады.

The debut of the SpeedVision television network brought a resurgence of interest in sports car racing in the US, with the network originally showing a large amount of sports car racing and sports car–related programming before being replaced by Fox Sports. The IMSA GT Series evolved into the American Le Mans Series; the European races eventually became the closely related Le Mans Series, both of which mix prototypes and GTs; the FIA remains more interested in its own GT and GT3 championships, with the ACO's rules the basis for the LMS and ALMS. The Le Mans Prototype is somewhat reminiscent of the old Can Am prototype. Further splits in the American scene saw the Grand American Road Racing Association form a separate series, the Rolex Sports Car Series, with its own GT and prototype rules aimed at providing cheaper, lower cost racing for independent teams. Grand Am's Continental Tire Sports Car Challenge, a support series for the Rolex Series, provides a similar series to the old Trans Am Series, mixing conventional sports cars and touring cars. Due to Grand Am's affiliation with NASCAR, many NASCAR drivers occasionally participate in the Rolex Sports Car Series. Max Papis is a notable example in that he was a road racer prior to his tenure in the Sprint Cup Series. Many of these drivers only participate in the 24 Hours of Daytona. The original Trans Am Series dissolved in 2006, but returned to action in 2009 with tube frame TA1 and TA2 divisions racing with production based TA3 American and TA3 International divisions. In addition, the SCCA continues to provide a major support series for Trans Am. This series, known as the SCCA World Challenge, consists of a one hour race for each round, combining three classes: GT (Chevrolet Corvette, Aston Martin DB9, etc. ), "GTS" (Acura TSX, BMW 3 Series, etc. ; replaced the former touring car class), and Touring Car (a "showroom stock" class similar to Grand Am's Continental Challenge). The Trans Am series returned in 2009, but has yet to establish a television contract.

2010 жылдар Форматтауды өзгерту

2010 жылдары АҚШ-та спорттық автомобильдер жарыстарының масштабты жаңғыруы орын алды. Pirelli World Challenge 2010 жылы Continental Challenge Grand Sport класына ұқсас, көрме залындағы жарыс машиналарын көрсетуге арналған топты құру үшін қайта құрылды, сондай-ақ өзге де жарыс машиналарын класын "GTS" деп атады. Бұл өзгеріске дейін бірнеше жыл бұрын TC класы Acura, BMW және Mazda командаларының бақталастығына толы болған. 2012 жылы серия Continental Challenge Street Tuner класына ұқсас "B spec" класын қабылдады. 2010 жылы ACO Америка, Азия және Еуропада өткен жарыстарды қамтитын Intercontinental Le Mans Cup (ILMC) жарысын ұйымдастырды. Бұл өз кезегінде ACO мен FIA-ның 2012 жылдан бастап FIA World Endurance Championship (WEC) құруына әкеп соқты. Бұл жаңа серия ILMC-нің орнын басып, бұрынғы FIA World Sportscar Championship-тің рухани жалғасы болды. 2012 жылы Rolex Sports Car Series Daytona Prototype класын жаңартып, өндіріске негізделген дизайнды қабылдады. Алайда, ALMS-тің жаңа LMP/LMC форматы күткендей нәтиже бермеді. 2011 жылы прототиптер класы қайтадан екіге бөлінді: LMP1 класында үш машина, LMP2 класында бір машина болды. Сондай-ақ, жаңа "GT Pro Am" класы қосылды. Бастапқыда бұл формат тек төзімділік жарыстары үшін қолданылатын, бірақ кейін барлық жарыстарға енгізілді. 2012 жылы жарысқа тек бірнеше LMP қатысты, олардың көпшілігі жапондық өндірушілердің (Nissan, Honda және т.б.) машиналары болды. Британдық Morgan компаниясы Judd қозғалтқышымен жабдықталған LMP машинасымен жарысқа қатысты. Бірнеше жыл LMP класында өнер көрсеткен Aston Martin Racing 2012 жылы GT класына оралды. Жаңартылған Trans Am Series жарысы өркендемеді, SCCA-ның World Challenge жарысынан көлеңкеде қалды және телеарнадан жарысты көрсетуге келісімшартқа қол жеткізе алмады. Бұған себеп – Trans Am командаларының әлі де 1999 жылғы машиналарын пайдалануы. Көптеген басқа жарыс серияларында командалар көліктерін бірнеше жыл сайын жаңартып отырады (мысалы, Continental Challenge жарысындағы 2005 және 2010 жылғы Mustang машиналары және Rolex Series жарысындағы Mazda RX 8-дің екі әртүрлі буыны). Телевизиялық өзгерістердің арасында Speed Channel телеарнасының көптеген жарыстарға құқығы жойылды. World Challenge Versus телеарнасына, ал ALMS ESPN/ABC серіктестігіне берілді. ALMS жарыстары тікелей эфирде көрсетіліп, кейін теледидардан тамашалауға мүмкіндік берілді (бірақ Speed телеарнасы 24 сағаттық Le Mans жарысының құқығын сақтап қалды, ол әлі де тікелей эфирде көрсетіледі). 2012 жылы кейбір жарыстар тікелей эфирде көрсетілді. Speed NASCAR-мен серіктестікке ие болғандықтан, NASCAR-ға тиесілі Grand Am сериясының эксклюзивті құқығын сақтап қалды. ALMS төзімділік жарыстары үшін "GTE PRO" және "GTE AM" кластарын енгізді. 2014 жылы American Le Mans Series және Rolex Sports Car Series бірігіп, United SportsCar Championship жарысын құрды, ал IMSA оның санкциялаушы органы болды. Speed Channel-дің мұрагері – Fox Sports 1 біріктірілген жарыстың негізгі хабар таратушысы ретінде қайта оралды. 2017 жылы Daytona Prototype класы Daytona Prototype International (DPi) машинасымен ауыстырылды, ол Dallara, Onroak (Ligier), Oreca және Riley Multimatic компаниялары жасаған төрт ACO-ға сәйкес келетін LMP2 шассиіне негізделген, сондай-ақ брендтік шасси және сәйкестендірілген қозғалтқыштармен жабдықталды. Өндірушілер жеке командамен серіктес болуы тиіс, ал әр машина өндірушінің брендіне сәйкес келетін шассиге ие болады. Бұл ережелер шығындарды бақылауға және өндірушілерді жарысқа тартуға бағытталған. 2018 жылы SRO Motorsports Group Pirelli World Challenge жарысын басқаруды өз мойнына алды, ал USAC 2017 жылдан бері оның санкциялаушы органы болып табылады. 2019 жылдан бастап NBC Sports Fox Sports-ты WeatherTech SportsCar Championship жарысының негізгі хабар таратушысы ретінде алмастырып, алты жылдық хабар тарату құқығына ие болды.

The 2010s have seen a major overhaul of sports car racing in the United States. The Pirelli World Challenge reformatted in 2010 to have a showroom stock touring car group comparable to that of the Continental Challenge's Grand Sport class, promoting its other touring car class to "GTS". This came after several years of the old TC class being an Acura BMW Mazda affair. For 2012, the series adopted a "B spec" touring car class comparable to that of the Continental Challenge's Street Tuner class. 2010 also saw the introduction of the Intercontinental Le Mans Cup (ILMC) by the ACO, featuring events in America, Asia and Europe. This in turn led the ACO & FIA to come together to create the FIA World Endurance Championship (WEC) starting in 2012. This new series replaced the ILMC and was a spiritual successor to the former FIA World Sportscar Championship. In 2012, the Rolex Sports Car Series overhauled its Daytona Prototype class, allowing for production based designs. The ALMS's new LMP/LMC format, however, has not held up. The prototype classes split again in 2011, with LMP1 having three cars and LMP2 having one. A new "GT Pro Am" class was added. Initially, this format was only to be used in endurance races, but was eventually applied to all races. For 2012, only a handful of LMPs are being entered, with almost all of them being powered by Japanese manufacturers (Nissan, Honda, etc.). The British manufacturer Morgan has entered a Judd powered LMP. Aston Martin Racing, who for several years had entered an LMP, has returned to GT for 2012. The reformatted Trans Am Series remained stagnant, being heavily overshadowed by the SCCA's World Challenge, and failing to garner a television contract. A major factor in this is the fact that Trans Am's teams still use vehicles dating back to 1999. In most other series, teams tended to update their vehicles every few years or so (examples include the 2005 vs. 2010 Mustangs in the Continental Challenge and the two different generations of Mazda RX 8 in the Rolex Series). Other television changes include Speed Channel losing the rights to almost every series. The World Challenge was transferred to Versus, while the ALMS was transferred to an ESPN/ABC partnership. ALMS races are shown live online with a telecast the following day (although Speed still has the rights to the 24 Hours of Le Mans, which is still televised live). For 2012, some races will be televised live. Speed, having a partnership with NASCAR, still has exclusive rights to the NASCAR owned Grand Am series. The ALMS has now introduced "GTE PRO" and "GTE AM" for endurance races. In 2014, American Le Mans Series and Rolex Sports Car Series were merged into United SportsCar Championship, with IMSA as its sanctioning body. Fox Sports 1 (successor of Speed Channel) was returned as main broadcaster of the unified series. Daytona Prototype was replaced in 2017 by Daytona Prototype International (DPi), which based on the four ACO homologated LMP2 chassis made by Dallara, Onroak (Ligier), Oreca, and Riley Multimatic, with brand bodywork and homologated engines. Manufacturers are asked to partner with a privateer team, and each car will sport manufacturer bodywork, corresponding to their brand identity. These rules are made to both control costs and attract manufacturers to the series. In 2018, SRO Motorsports Group has taken over the management of Pirelli World Challenge, with USAC as its sanctioning body since 2017. Beginning in 2019, NBC Sports will be replacing Fox Sports as main broadcaster of WeatherTech SportsCar Championship with six year broadcasting rights.

Көлік түрлері

Жарысқа қатысатын спорттық автомобильдердің көптеген түрлері бар, бірақ оларды жалпы екі негізгі санатқа бөлуге болады: Спорттық прототиптер және Гранд-Турринг (GT) автомобильдері. Бұл екі санат (немесе "сыныптар") көбінесе бір жарыста, мысалы, Ле-Манның 24 сағатында қатысады. Аралас сыныптағы жарыстарда жалпы жеңімпаз анықталады, сонымен қатар әр сыныптың жеңімпаздары да марапатталады.

Спорттық үлгі

Спорттық прототип – спорттық автокөлік жарыстарында қолданылатын автомобиль түрі. Бұл автомобильдер жолға шығатын спорттық автомобильдерге қарағанда жаңа дизайн және технологиялық деңгейді білдіреді. Спорттық автокөлік жарыстарының ең жоғары деңгейі саналатын бұл машиналар жарыс үшін арнайы жасалған, дөңгелектері жабық, кокпиті ашық немесе жабық болады. Әлемдік спорттық автомобильдер чемпионаты құрылғаннан бері, осы машиналардың конструкциясына, қозғалтқыш түрі мен көлеміне, шиналарға және аэродинамикалық қасиеттеріне қатысты түрлі ережелер қабылданды. Спорттық прототиптер көбінесе бірегей болып келеді және жолға шығатын автомобильдермен ешқандай байланысы болмайды. Алайда, 1990 жылдары кейбір өндірушілер FIA және ACO ережелеріндегі олқылықты пайдаланды. Нәтижесінде, GT санатында жарысқан кейбір автомобильдер нағыз спорттық прототиптер ретінде танылды, бұл гомологация мақсатында жолға шығатын нұсқалардың пайда болуына әкелді. Dauer Porsche 962LM, Porsche 911 GT1 98, Mercedes CLK GTR және Toyota GT One – GT көліктеріне ұқсас прототиптердің жарқын мысалдары. Қарапайым тілмен айтқанда, спорттық прототиптер – екі орындық жарыс машиналары, дөңгелектері кузовпен жабылып, техникалық жағынан өте жетілген және жасалған ережелерге байланысты бір орындық машиналарын басып өтеді. Көпшілікке кеңінен танымал болмаса да, спорттық прототиптер (Формула 1 машиналарымен бірге) автоспортқа көптеген жаңа технологиялар мен идеяларды енгізді, олардың ішінде артқы қанаттар, жер әсеріне негіделген «вентури» туннельдері, желдеткішпен күшейтілген аэродинамика және екі сатылы беріліс қораптары бар. Осы технологиялардың кейбіреулері ақырында жол машиналарына да енгізілді. ACO ережелерінде спорттық прототиптердің екі санаты қарастырылған: P1 және P2. P1 санатында жарысқа қатысатын автомобильдердің салмағы 900 кг кем болмауы керек және 6000 см³ көлемді табиғи түрде атмосфералық немесе 4000 см³ көлемді турбо зарядталған қозғалтқыштармен шектеледі. P1 санатында 5500 см³ көлемді турбо дизельді қозғалтқыштарға да рұқсат етіледі. Audi осындай машинамен 2006, 2007 және 2008 жылдары Ле-Манда жеңіске жетті, ал Peugeot 2007 жылы ұқсас қозғалтқышпен (Peugeot 908) жарысқа оралды. P2 машиналарының салмағы әлдеқайда аз болуы мүмкін – алдымен 675 кг, содан кейін 750 кг, қазір 825 кг – бірақ олар 3400 см³ көлемді V6 немесе V8 атмосфералық немесе 2000 см³ көлемді турбо зарядталған қозғалтқыштармен шектеледі. Еуропалық серияларда төзімділік маңызды және P2 машиналары көбінесе жеке командалармен жарысады, сондықтан P2 машиналары P1 машиналарымен жеңіс үшін күреспейді. Американдық Ле-Ман сериясында, әдетте қысқа жарыстарда P2 ең белсенді прототип санатына айналды, Porsche және Acura компаниялары оған белсенді қатысады. Еуропадағы P2 жарыстары көбінесе тозуға төзімділік жарыстары болса, АҚШ сериясында P2 машиналары, әсіресе Porsche RS Spyder, P1 машиналарынан айналым бойынша жылдамырақ болады және Porsche P1 санатындағы Audi машиналарына қарсы көптеген жалпы жеңіске жетті. 2010 жылғы және одан кейінгі прототиптерге қатысты ережелер өндіріс негізіндегі қозғалтқыштарды (LMP1 үшін GT1 қозғалтқыштары, LMP2 үшін GT2 қозғалтқыштары) қолдануға ынталандырады, сондай-ақ бензин және дизельді LMP1 машиналарының өнімділігін теңестіру ережелері де қарастырылуда. Daytona прототиптері Grand-Am Rolex спорттық автомобильдер сериясының өнімдері болып табылады және прототип тақырыбын басқаша түсіндіреді. DP, олар көбінесе деп аталады, жабық кокпиті бар, жарыс үшін арнайы жасалған машиналар, олар Ле-Ман прототиптерінен арзан және (қасақана) сәл баяу, себебі Ле-Ман прототиптері Дейтона овалында қауіпті жылдамдыққа жетіп, кіші командалар үшін тым қымбатқа түсетін. LMP машиналарымен салыстырғанда, DP машиналары бекітілген технологиялар тұрғысынан шектеулі, мысалы, олар көміртекті монокок емес, көміртекті талшықты қабықпен жабдықталған болаттан жасалған құбырлы рамадан жасалуы керек және өндіріс негізіндегі қозғалтқыштарды қолдануы керек. Сонымен қатар, еуропалық әріптестерінен айырмашылығы, олар маусым бойында өнімділікті арттыру үшін көлікті үнемі өзгертіп, жетілдіреді, DP машиналары маусым басынан бастап көліктің бастапқы тұжырымымен шектеледі. Осы себептерге байланысты, бұл санатты «прототип» деп атау кейде шатастырады және АҚШ-та кең таралған дәстүрлі «спецификациялық» жарыс серияларына көбірек сәйкес келеді деп сынға ұшырайды. DP формуласының мақсаты қатаң техникалық ережелер тығыз бәсекелестікті қамтамасыз ететін және бюджеттің салыстырмалы түрде маңызды емес класты ұсыну болды. DP шассилері франшизаға ұқсас мақұлдау жүйесіне жатады, онда тек мақұлданған конструкторлар ғана қатыса алады және ережелердің тұрақтылығы бірнеше жыл сақталады. Алайда, бұл 2007 жылы Lola және Dallara сияқты белгілі конструкторлардың 2008 жылғы серияға қатысуына әкелді, олар Multimatic және Doran сияқты бұрынғы конструкторлардың құқықтарын сатып алды.

Sports prototype is the name given to a type of car used in sports car racing and is effectively the next automotive design and technological step up from road going sports cars and are, along with open wheel cars, the pinnacle of racing car design. The highest level in sports car racing, these cars are purpose built racing cars with enclosed wheels, and either open or closed cockpits. Ever since the World Sportscar Championship was conceived, there have been various regulations regarding bodywork, engine style and size, tyres and aerodynamics to which these cars must be built. Sports prototypes may be (and often are) one of a kind machines, and need bear no relation to any road going vehicle, although during the 1990s, some manufacturers exploited a loophole in the FIA and ACO rules. As a result, some cars racing in the GT category did pass as true sports prototypes, in turn leading to some road going versions for homologation purposes. The Dauer Porsche 962LM, Porsche 911 GT1 98, Mercedes CLK GTR and Toyota GT One were prime examples of prototypes masquerading as GTs. In simplistic terms, sports prototypes are two seat racing cars with bodywork covering their wheels, and are as technically advanced and, depending on the regulations they are built to, as quick as or quicker than their single seat counterparts. Although not widely known, sports prototypes (along with Formula 1 cars) are responsible for introducing the most numbers of new technologies and ideas to motorsport, including rear wings, ground effect 'venturi' tunnels, fan assisted aerodynamics and dual shift gearboxes. Some of these technologies eventually filter down to road cars. In the ACO regulations, two categories of sports prototypes are now recognised: P1 and P2. Cars competing in the P1 category must weigh no less than 900 kg and are limited to 6000 cc naturally aspirated and 4000 cc turbocharged engines. 5500 cc turbo Diesel engines are also permitted in P1 – Audi scored Le Mans victories with such a car in 2006, 2007 and 2008 and Peugeot returned to racing in 2007 with a car with a similar powerplant (Peugeot 908). P2 cars can weigh much less — first 675 kg, then 750 kg and now 825 kg — but are restricted to 3400 cc V6 or V8 normally aspirated or 2000 cc turbocharged powerplants. In the European series in which endurance is a priority and P2s have been run largely by privateers, P2s have not challenged P1s for outright victories; in the American Le Mans Series with generally shorter races P2 has become the most active prototype category with serious involvement from Porsche and Acura and whereas P2 in Europe tends to involve races of attrition, in the US series the P2s, particularly the Porsche RS Spyder are often quicker round a lap than P1s, with the Porsche having scored many overall victories against the Audis in P1. Prototype rules for 2010 and beyond will encourage production based engines (GT1 engines in LMP1, GT2 engines in LMP2) and rules to equalise the performance of petrol and diesel LMP1s are also being addressed. Daytona Prototypes are a product of the Grand Am Rolex Sports Car Series, and offer a different interpretation of the prototype theme. DPs, as they are often called, are closed cockpit, purpose built racing machines which are less expensive and (deliberately) somewhat slower than Le Mans Prototypes, which were becoming dangerously quick on the Daytona oval and prohibitively expensive for smaller teams to run. Compared to the LMPs, DPs are severely limited in terms of approved technology; for instance, they are required to be constructed of steel tube frames with carbon fibre skins, rather than being carbon fibre monocoques, and must use production based engines. In addition, contrary to their European counterparts who continuously alter and develop a vehicle to increase performance as a season progresses, DPs are restricted to their original conception of the car from the start of the season. For these reasons, the category being labeled as a "prototype" has occasionally been criticised as misleading and being more in line with traditional "spec" race series prevalent in the United States. The intention of the DP formula was to provide a class in which tight technical regulations encouraged close competition and where budget would be relatively unimportant. DP chassis are subject to a franchise like approval system in which only approved constructors are eligible, with rules stability enforced for several years at a time, although this led in 2007 to established constructors like Lola and Dallara entering the 2008 series by taking over the rights of existing constructors (Multimatic and Doran respectively).

Гранд-турнирлік автомобиль

Гран-турнирлік (итальянша Gran Turismo) жарыстар спорттық автомобильдер жарысының ең көп таралған түрі болып табылады және бүкіл әлемде халықаралық және ұлттық серияларда кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Grand Touring автомобильдері сериялық өндірісте болуы керек еді, бірақ 1976 жылы сынып 4 тобындағы Grand Touring автомобильдері мен 5 тобындағы арнайы өндіріс автомобильдеріне бөлінді, соңғысы негізінен жарысқа арналған таза нәсілді автомобильдер болды. GT жарыстары 1980 және 1990 жылдары Еуропада біртіндеп тоқтап қалды, ал силуэт автомобильдері АҚШ-тағы IMSA жарыстарында жарысты жалғастырды. 1992 жылдың соңында Әлемдік спорттық автомобильдер чемпионатының құлдырауынан кейін GT жарыстары қайта жанданғанда, ережелерді анықтауды ACO өз қолына алды. ACO ережелеріне сәйкес, Grand Touring автомобильдері Grand Touring 1 (GT1, бұрынғы GT) және Grand Touring 2 (GT2, бұрынғы N GT) болып екі санатқа бөлінеді. Сынып атауынан көрінетіндей, автомобильдің сыртқы түрі өндіріс үлгісіне өте ұқсас, ал ішкі жабдықтары айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. GT2 автомобильдері FIA GT2 классификациясына өте ұқсас және «таза» GT автомобильдері деп саналады, яғни жарысқа арналған ішкі өзгерістері салыстырмалы түрде аз экзотикалық автомобильдер. Қазіргі уақытта Porsche 911 GT2 класындағы ең танымал автомобиль болып табылады. 2009 жыл GT1 класының бюджеттік мәселелерге байланысты соңғы маусымы болды. GT1 командалары келесі жылы GT2 класында өнер көрсету үшін тіркеліп жатыр. Американдық Le Mans сериясы сонымен қатар «GT Challenge» класын өткізеді, ол қазіргі уақытта тек Porsche 911 GT3 Cup автомобильдерін пайдаланады, бірақ келесі жылы басқа автомобильдерге де есік ашады. Бұл санат жеке және жаңадан келген командалар үшін серияға қатысудың оңай жолы ретінде есептеледі. 2011 жылы ACO GT2 класын екі санатқа бөлді: GTE Pro (барлық кәсіби командалар үшін, қазіргі үлгідегі автомобильдермен) және GTE Am (бір әуесқой және бір кәсіби жүргізушіден тұратын командалар үшін, бұрынғы үлгідегі автомобильдермен), жаңадан келгендерді үш Ле-Ман сериясының біріне қатысуға ынталандыру мақсатында. FIA GT автомобильдерін GT1 (бұрынғы GT), GT2 (бұрынғы N GT), GT3 (жақында енгізілген) және GT4 деп аталатын төрт санатқа бөледі. GT1 және GT2 дивизиондары жоғарыда аталған ACO ережелеріне өте жақын, сонымен қатар кейбір жарыстардың өте түйісуі байқалады, әсіресе GT2 класында. GT3 класы салыстырмалы түрде жаңа және 2006 жылы енгізілді. Бұл автомобильдер GT2-ге қарағанда стандартты жағдайына жақын, ал көптеген жағдайларда модификациялар бір маркалық кубоктерде кездесетін деңгеймен шектеледі. GT4 – әуесқой және жартылай кәсіби жүргізушілерге арналған тағы бір жаңа санат, өндірістік автомобильдерде өте аз жарысқа арналған модификациялармен (мысалы, аэродинамикалық құрылғыларға немесе кузовқа өзгеріс енгізуге рұқсат етілмейді). Барлық санаттарда (GT2 санатынан басқа) FIA өткізетін өз чемпионаттары/кубоктары бар. Қазіргі уақытта GT2 FIA-да жоқ және тек Le Mans Series / ALMS серияларында өнер көрсетеді; алайда FIA GT2 автомобильдері 2012 жылы FIA GT1 әлем чемпионатында GT3 автомобильдерімен бірге әлем класында бәсекелесе алатынын жариялады. Grand Am Grand Touring автомобильдері үшін тек бір классы бар, бұл модификациялар деңгейі FIA GT2 және GT3 арасындағы (мысалы, Porsche 911 GT3 Cup) өндірістік жарыс машиналарын және бұрынғы IMSA GTO/GTU кластарындағы «силуэт» машиналарын бәсекелесуге мүмкіндік береді. Grand Am сонымен қатар GT4 класын еске түсіретін түрлі төменгі кластарды өткізеді, бірақ зауыттық автомобильдерге жақын. 2012 жылы GT3 автомобильдеріне, егер олар Солтүстік Каролина штатының Конкорд қаласындағы NASCAR зерттеу және даму орталығында сынақтан өтсе, арнайы қанаттары мен бөлгіштерімен рұқсат етіледі, осылайша GT3 автомобильдері басқа серияларға қарағанда аз өзгерістермен жүруге мүмкіндік береді (NASCAR, Grand Am компаниясының бас компаниясы, Grand Am GT автомобильдерінде антиблокировкалық тежегіштерді немесе сүйреуді басқару жүйесін пайдалануға рұқсат етпейді). 2012 жылдың қалып-күйі бойынша төрт GT санатының жағдайы әртүрлі. GT1 FIA GT1 әлем чемпионатынан GT3 автомобильдеріне басымдық берілгендіктен, толығымен тоқтатылды, бұл серияның толыққанды таратылуына әкелді. GT2 қазіргі уақытта белгілі бір сериялармен шектеледі, соның ішінде IMSA SportsCar чемпионаты, European Le Mans Series, FIA World Endurance Championship, Asian Le Mans Series және International GT Open. GT3, GT кластарының ең танымал түріне айналды, FIA GT3 European Championship және Blancpain Endurance Series сияқты көптеген халықаралық және аймақтық серияларда, сондай-ақ Германияның ADAC GT Masters және Ұлыбританияның British GT Championship сияқты көптеген ұлттық серияларда кеңінен қолданылады. GT4 GT1 сияқты, Blancpain Endurance Series-тен шығарылды және ұйымдастырушымен байланысты мәселелерге байланысты 2012 жылға GT4 European Cup тоқтатылды.

Grand Touring (from the Italian Gran Turismo) racing is the most common form of sports car racing, and is found all over the world, in both international and national series. Historically, Grand Touring cars had to be in series production, but in 1976 the class was split into production based Group 4 Grand Touring Cars and Group 5 Special Production Cars, the latter of which were essentially pure bred racing cars with production lookalike bodies. GT racing gradually fell into abeyance in Europe in the 1980s and 1990s, with silhouette cars continuing to race in IMSA races in the USA. When GT racing revived after the collapse of the World Sports Car Championship at the end of 1992, the lead in defining rules was taken by the ACO. Under the ACO rules, Grand Touring cars are divided into two categories, Grand Touring 1 (GT1, formerly GT) and Grand Touring 2 (GT2, formerly N GT). As the name of the class implies, the exterior of the car closely resembles that of the production version, while the internal fittings may differ greatly. GT2 cars are very similar to the FIA GT2 classification, and are considered 'pure' GT cars; that is production exotic cars with relatively few internal modifications for racing. The Porsche 911 is currently the most popular car in the GT2 class. 2009 will be the last run of the GT1 class as a result of budgeting issues. GT1 teams are currently enlisting to run their cars in the GT2 class next year. The American Le Mans Series also runs a "GT Challenge" class, which currently only uses Porsche 911 GT3 Cups but will open to other cars next year. This category is designed for privateer and rookie teams as an easier way to enter the series. For 2011, the ACO split GT2 into two categories, GTE Pro (for all professional teams with current spec cars) and GTE Am (for teams with one amateur and one professional per car using previous spec cars), as a way to entice rookies to enter one of the three Le Mans Series. FIA divides GT cars into four categories called GT1 (formerly GT), GT2 (formerly N GT), GT3 (recently introduced) and GT4. The GT1 and GT2 divisions are very close to the ACO rules outlined above, and again some crossover racing does occur, particularly in the GT2 class. The GT3 class is relatively new and was introduced for 2006. These cars are closer to standard form than in GT2, and in most cases modifications are restricted to those found in one make cups. GT4 is another new category for amateur and semi pro drivers in production based cars with very few racing modifications – for example, no aerodynamic aids or body modifications are permitted. All of the categories (with the exception of GT2) have their own championships/cups run by the FIA. Currently, GT2 is defunct in the FIA, and only runs in Le Mans Series/ALMS; however, the FIA has also announced that GT2 cars will be able to compete in the FIA GT1 World Championship in 2012 in a World Class along with GT3 cars. Grand Am has only one class for Grand Touring cars which allows production based GT racers at a spec somewhere between FIA GT2 and GT3 in terms of modification (e. g. the Porsche 911 GT3 Cup) to compete with purpose built tube frame "silhouette" machines reminiscent of the former IMSA GTO/GTU classes. Grand Am also runs various under classes more reminiscent of GT4, though closer to factory cars. For 2012, GT3 cars will be allowed, with spec wings and splitters, as long as they pass a test at the NASCAR Research and Development Center in Concord, North Carolina, thus allowing GT3 cars to run with few modifications relative to other series (NASCAR, the parent company of Grand Am, does not permit anti lock brakes or traction control to be used on Grand Am GT cars). as of 2012, the four GT categories are in mixed health. GT1 has been all but phased out with the removal of the class from the FIA GT1 World Championship in favor of GT3 cars, in turn leading to the outright discontinuation of the series. GT2 is currently limited to certain series, including the IMSA SportsCar Championship, European Le Mans Series, FIA World Endurance Championship, Asian Le Mans Series, and the International GT Open. GT3, which has since emerged as the most popular of the GT classes, has seen widespread use in many international and regional series such as the FIA GT3 European Championship and the Blancpain Endurance Series, as well as most national series such as Germany's ADAC GT Masters and the British GT Championship. GT4 has likely been phased out like GT1, with the removal of the category from the Blancpain Endurance Series and the cancellation of the GT4 European Cup for 2012 due to issues regarding the organiser.

Технологияны арттыру және бақылау

GT автокөліктері, кем дегенде теория бойынша, жолға шығатын модельдерге негізделгенімен, 1990 жылдардың ортасы мен соңындағы кейбір GT1 автокөліктері іс жүзінде арнайы салынған спорттық прототиптер болды. Олар гомологациялық өндіріс шектерімен – 25 автокөлік (Saleen сияқты шағын өндірушілер үшін) немесе 100 автокөлік (Daimler AG сияқты ірі өндірушілер үшін) экзотикалық өндіріс автокөліктерін жасады. GT1 жарысының бастапқы нысаны таза нәсілді суперкарлар мен арнайы салынған жарыс машиналары үшін арналған еді. Мысалдар: McLaren F1 GTR, Ferrari F40, Porsche 911 GT1, Mercedes Benz CLK GTR, Toyota GT One және Nissan R390. Алғашқы екеуі жолға шығатын спорттық автомобильдердің туындылары болса, неміс және жапондық қарсыластары таза нәсілді жарыс машиналарын – іс жүзінде спорттық прототиптерді құрады. Құнның өсуі және қатысушылардың азаюы 1998 жылы осы сыныптың тоқтауына әкелді. Оның орнына FIA (кейін GT1 болып өзгерді) GT2 және ACO GT Le Mans Prototype (LMP) келді. Бұл процесс 2009 жылы GT1 және GT2 жарыстарындағы құнның өсуіне жауап ретінде қайталанды, нәтижесінде екі GT сыныбы да таратылды. Технологияны және құнды бақылау үшін әртүрлі ұсыныстар бар, негізінен қолданыстағы GT1 сыныбын тоқтату және қазіргі GT2, GT3 және GT4 автомобильдері арасында жаңа сынып шекараларын құру арқылы.

Басқа бөлімшелер

Спорттық автокөлік жарыстары көбінесе ACO және FIA ережелерінен асып түседі, Grand Am кәсіби сериясын, сондай-ақ Солтүстік Америкадағы Sports Car Club of America клубындағы әуесқойлық жол жарыстары сыныптарын қамтиды. Америка Құрама Штаттарындағы спорттық автокөлік жарыстарын Sports Car Club of America сияқты клубтар реттейді. SCCA спорттық жарыстар сыныптарына жылдамдық және күрделілік деңгейі бойынша төмендейтін C және D Sports Racing, Sports 2000 және Spec Racer Ford кіреді, сондай-ақ өндіріске негізделген және бір маркалы сыныптар бар. Жапонияда Super GT сериясы автомобильдерді GT500 және GT300 деп аталатын екі сыныпқа бөледі. Бұл автомобильдер еуропалық және американдық аналогтарына қарағанда аз шектеулерге ие, көбінесе түтікшелі рама элементтерімен және күштеп индукция жүйелерімен жабдықталады. Командалар өндіруші жасаған басқа модельдермен қозғалтқыштарды ауыстыруға да еркін. Классификациядағы сандар әр сыныпқа қол жетімді максималды қуатты (ат күшімен) көрсетеді, бұл қозғалтқыш шектегіштері арқылы қол жеткізіледі. Серияның жақтастары Super GT автомобильдері әлемдегі ең жылдам спорттық машиналар екенін айтады, ал қарсыластары оларды "қабылдауға болатын" модификациялар шегінен тыс деп сынап бағалайды. Дегенмен, соңғы жылдары GT500 және GT1 ережелеріндегі (болашақта екі сыныптың да бір-бірімен бәсекелесуіне мүмкіндік беру мақсатындағы) өзгерістер автомобильдерді жақындатты, бірақ GT500 автомобильдері әлі де аэродинамика және бұрылыс динамикасы тұрғысынан айтарлықтай артықшылыққа ие (GT1 автомобильдерінің жоғары қуатын өтеуге жетеді). Еуропада көптеген ұлттық чемпионаттар (Британ, Француз, Неміс және Испаниядағы International GT Open) FIA/ACO GT ережелері бойынша жұмыс істейді, бәсекелестікті теңестіру және шығындарды төмендету үшін кейбір өзгерістер енгізілген, бірақ кейбір чемпионаттар гомологталмаған GT автомобильдеріне де ашық. Бельгиядағы Belcar сериясы GT автомобильдерімен қатар силуэттік және туристік автомобильдерге жарысуға рұқсат береді, ал VdeV Modern Endurance ұлттық чемпионаттардан келген Norma, Centenari және Radical сияқты шағын прототиптерге GT3 сыныптағы автомобильдермен бірге жарысуға мүмкіндік береді. Britcar көптеген туристік және GT автомобильдеріне төзімділік жарыстарында қатысуға рұқсат береді, ал Britsports түрлі спорттық жарыс автомобильдеріне рұқсат етеді.

Sports car racing in general extends far beyond ACO and FIA rules, encompassing the Grand Am professional series as well as amateur road racing classes in the Sports Car Club of America in North America. Amateur sports car racing throughout the United States is sanctioned by clubs such as the Sports Car Club of America. The SCCA's sports racing classes include C and D Sports Racing, Sports 2000 and Spec Racer Ford, in descending order of speed and sophistication, as well as a number of production based and one make classes. In Japan, the Super GT series divides cars into two classes, called GT500 and GT300. These cars are less restricted than their European and American counterparts, with cars often sporting tube frame clips and forced induction kits. Teams are also free to change engines with other models made by the manufacturer. The numbers in the classifications refer to the maximum power (in horsepower) available to each class; this is achieved through the use of engine restrictors. Proponents of the series claim that the Super GT cars are the fastest sports cars in the world, while critics deride the cars as being outside the limits of 'acceptable' modifications. In recent years however, rule changes in both GT500 and GT1 (aimed at eventually allowing both classes to compete with each other in the future) have brought the cars closer to each other, although GT500 cars still have a notable advantage in terms of aerodynamics and cornering performance (enough to compensate for GT1 cars greater power). In Europe, although most national championships (British, French, German and the Spain based International GT Open) run under FIA/ACO GT regulations with some modifications to ensure a more balanced competition and lower costs, some championships are open to non homologated GT cars. The Belcar series in Belgium allows silhouettes and touring cars to race alongside GTs, while the VdeV Modern Endurance allows small prototypes from national championships such as the Norma, Centenari and Radical to race alongside GT3 class cars. Britcar permits a wide range of touring and GT cars to compete in endurance races, and Britsports permits various kinds of sports racing cars.

Ағымдағы

FIA World Endurance Championship – 2012 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан, спорттық автомобильдер мен GT автомобильдеріне арналған халықаралық автожарыс әлем чемпионаты. Оны Automobile Club de l'Ouest (ACO) ұйымдастырады және Fédération Internationale de l'Automobile (FIA) бекітеді.

Бұрынғы

World Sportscar Championship – 1992 жылы таратылған, ұзақ жылдар бойы өткізілген бұрынғы әлем чемпионаты. 1953 жылы спорттық автомобильдер, GT автомобильдері және тіпті туристік автомобильдер қатысқан, бірақ соңында тек спорттық автомобильдерге шектелді. Әр түрлі уақытта бұл чемпионат GT өндірушілерінің халықаралық чемпионаты, спорттық автомобильдердің халықаралық чемпионаты, машина жасаушылардың халықаралық чемпионаты, машина жасаушылардың әлем чемпионаты, төзімділік бойынша әлем чемпионаты және спорттық прототиптер бойынша әлем чемпионаты деп те аталып келді. 1963 жылы спорттық автомобильдер мен GT автомобильдері жеке чемпионаттарда алғаш рет ресми түрде бөлінді. Бұл тәжірибе 1977 жылға дейін сақталды, содан кейін ол тек спорттық автомобильдерге арналған серияға айналды. FIA GT1 World Championship – 2010 жылдардың басында Stéphane Ratel Organisation (SRO) ұйымының FIA GT чемпионатының мәртебесін әлем чемпионаты деңгейіне көтеру үшін құрылған, қысқа ғана өмір сүрген GT сериясы.

Халықаралық чемпионаттар

Porsche Supercup – Porsche Carrera Cup автомобильдеріне арналған бір маркалы жарыс сериясы, Формула-1 әлем чемпионатына қолдау көрсетуші серия ретінде танылады. Көбінесе еуропалық серия, бірақ содан бері Батыс Азияға да жол ашты. 24H Series – GT және Touring автомобильдері үшін төзімділік жарыс сериясы. Көбінесе Еуропа мен Таяу Шығыста өткізіледі, бірақ АҚШ-қа да барып қатысты.

Жоғалған

Американдық Ле-Ман сериясы – Ле-Манның 24 сағаты негізінде құрылған. АҚШ және Канадада өткізілді, бірақ Австралия сияқты алыс елдерде де жарыстар ұйымдастырылды. IMSA GT бөлінісінен туындап, IMSA GT сериясын толығымен алмастырды. 1999 жылдан 2013 жылға дейін жалғасып, United SportCar Championship-ке біріктірілді. Intercontinental Le Mans Cup – 2010 жылы басталып, 2011 жылы аяқталған халықаралық чемпионат. Халықаралық статусына қарамастан, FIA ұйымдастырмағандықтан ресми әлем чемпионаттарының тізіміне енбеді.

Австралия

GT World Challenge Australia – GT типті автомобильдер сериясы, 1982 жылдан 1985 жылға дейін (көбінесе IMSA GTO спецификациялы автомобильдер, сондай-ақ сол кезде таратылған Австралия спорттық седан чемпионатының B тобындағы спорттық седандары) және 2005 жылдан қазіргі уақытқа дейін өткізілді. Чемпионат қазіргі таңда FIA GT3 регламенті бойынша жүргізілуде. 2020 жылдың қараша айында чемпионат SRO Motorsports Group және Australian Racing Group компанияларына жаңа промоутерлер ретінде сатылды және 2021 жылы дебют жасайтын "GT World Challenge" дәуірінің бір бөлігі ретінде қайта брендтелді. Sports Racer Series – 2010 жылы алғаш рет өткізілген, көбінесе мотоцикл қозғалтқыштарымен жабдықталған шағын спорттық автомобильдерге арналған әуесқойлар сериясы. Australian Nations Cup Championship – 2000 жылдан 2004 жылға дейін өткізілген GT типті автомобильдер сериясы. 2004 жылы Procar Australia жұмысын тоқтатқаннан кейін 2005 жылы қайта жаңғыртылған Австралия GT чемпионатымен алмастырылды. Australian Sports Car Championship – 1969 жылдан 1988 жылға дейін өткізілген серия. Ол 1969 жылдан 1975 жылға дейін Австралияға тән А тобындағы спорттық автомобильдер регламенті бойынша, 1976 жылдан 1981 жылға дейін D тобындағы өндірістік спорттық автомобильдер бойынша және 1982 жылдан 1988 жылға дейін А тобындағы спорттық автомобильдер бойынша өткізілді.