Кіріспе

Түркиядағы Хейбелиада аралы – Түркияның Стамбул қаласына жақын Мармара теңізіндегі ханзадалар аралдарының екінші ірі аралы. Бұл Түркияның Стамбул провинциясындағы Адалар муниципалитетінің және ауданындағы бір бөлігі. 2022 жылғы мәлімет бойынша, халқы 4 424 адамды құрайды. Түрік тілінде "қалталы" немесе "саяқпен" деген мағына беретін атауы, екі төбе арасындағы сайға сілтеме жасайды деп есептеледі. Арал ежелгі заманда Халки, Халкитис (Χαλκίτις) және Демонес (Δημόνησος) деп аталған, алғашқы екі топоним грек сөзі халкос (χαλκός) – мыс сөзінен шыққан. Ежелгі дәуірде арал мыс пен мыс кендерімен мәшһүр болған. Қыс айларында аралдағы халық саны шамамен 4 400 адамды құрайды, бірақ жазда жазғы үйлерінің иелері оралып, халық саны 30 000-ға жуық адамға жетеді. 2008 жылы қолданысқа енгізілген және Түркия Әскери-теңіз күштерінде пайдаланылатын TCG Heybeliada кемесі осы аралдың атымен аталады. 2020 жылға дейін аралдағы жалғыз рұқсат етілген көлік құралдары – жедел жәрдем, өрт сөндіру машиналары, полиция көліктері болды; көлік құралдарының ресми түрі атқа тіркелген фаэтон болды. Алайда, туризмнің үдемелі өсуіне байланысты, жануарлар құқығын қорғаушылар жылқылардың жағдайына алаңдап, фаэтонды электрлік көліктерге алмастыруға мәжбүр болды. Аралға Еуропалық жағынан Кабаташ және Эминенуден, ал Азиялық жағынан Кадыкёй және Бостанчиден Şehir Hatları паромы арқылы жүруге болады.

География

Хейбели тек 2,35 шаршы километрді құрайды, бірақ төрт төбесі бар: Үміт төбесі (Hope Hill, 85м / 278 фут), Дегірмен төбесі (Mill Hill, 136м / 446 фут), Ауыл төбесі (Village Hill, 128м / 420 фут) және Балтижиоглу төбесі (Woodcutter's Son Hill, 98м / 322 фут).

Көрікті жерлер

Жазғы уақытта аралдың басты тартымды жерлері – ашық аспан астындағы шағын концерттер және теңіз жағасындағы жүзу және фитнес клубы. Жыл сайынғы Тәуелсіздік күні 29 қазанда аралды аралап жүрген әскери-теңіз күштерінің оркестрімен тойланады. 1773 жылы негісталған үлкен теңіз оқу орны жағажайға қарай қарап тұр. Оның аумағында Камариотисса, аралдағы жалғыз сақталған Византия шіркеуі және, одан да маңыздысы, Константинополь басып алынар алдында салынған соңғы шіркеу орналасқан. Ол көпшілікке ашық емес. Сондай-ақ, Англия королевасы Елизавета I-нің Константинопольге жіберген екінші ағылшын елшісі Эдвард Бартонның қабірі де бар. Ол 1598 жылы қаладағы оба індетінен қашу үшін соңғы күндерін Хейбелида өткізген. Оның қабір тасы кейіннен Үскүдардағы Хайдарпаша ауданындағы британдық әскери зиратқа көшірілді. Хагиос Георгиос ту Кремну (Қаядағы Әулие Георгий) монастыры 16 ғасырдың соңында негісталған және құрлықта оба індеті болған кезде жергілікті грек халқы үшін пана ретінде жиі пайдаланылған. 19 ғасырдың соңында салынған және Әулие Спиридонға арналған тағы бір монастырь қираған күйде. Түркияның екінші президенті Исмет Инонуге тиесілі Мавроматакис Кёшку, аралға жиі келіп тұратын, кейде мұражай ретінде ашылады. Халки қаласының орталығында 1857 жылы ескі Византия шіркеуі орнында салынған Агиос Николаос (Әулие Николай) грек православие шіркеуі орналасқан. Онда Әулие Параскеваға арналған қасиетті бұлақ (аязма) бар. Жақын жерде Бен Язкор синагогасы мен Хейбелиада мешіті орналасқан, олардың жақын орналасуы көпұлтты кезеңді еске түсіреді. Бююкада сияқты, Хейбелиадада да, әсіресе Лозан Зефери және Рефах Шехитлер көшелерінде, 19 ғасырдың көптеген әдемі үйлері бар. Олардың барлығы Джон Фрилидің аралдар туралы кітабында тізімделген. 2006 жылы жарық көрген Мэри Энн Уиттеннің «Истанбулдағы арал: Хейбелиададағы үйде» кітабында ескі үйлердің бірін сатып алып, онда тұруға көшкен американдық жұптың оқиғасы баяндалады.

Халки семинариясы

Үміт төбесінде (On Ümit Tepesi) аралдың орталығында Агия Триаданың грек православ монастыры (Μονή Αγίας Τριάδας; "Қасиетті Үштік монастыры") орналасқан. Оның бастауы құпияға оранып, бірақ 9 ғасырда онда жерленген Константинополь патриархы Фотий I оны қайта жаңғыртқан. 1453 жылы монастырь қиратылып, 1550 жылы қайтадан салынған да, ірі кітапханасымен толықтырылған. 1821 жылы тағы өртеніп, 1844 жылы Константинополь патриархы Герман IV оны қайта құрды. Осы кезде Константинополь Экуменикалық Патриархатының Халки теологиялық семинариясы (Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης) осы монастырьда орналасты, ол Түркиядағы ең ірі грек православ семинариясы болды. 1894 жылы жер сілкінісінен қайта қирады, бірақ екі жылдан кейін Перикл Фотиад оны қайта салды. Семинарияның тарихы өте қиын болды. 1971 жылы Түркияның жеке университеттер туралы заңының бір бөлігі Конституциялық сотта конституцияға қайшы деп танылды, соның салдарынан барлық жеке жоғары оқу орындары мемлекеттік университеттердің құрамына енуге немесе жабылуға мәжбүр болды. Халкидің қамқоршылар кеңесі оны Стамбул университетіне қосылмай, семинарияны жабуды жөн көрді. Оның жабылуы Түркияда грек православ дін қызметкерлерін даярлауға кедерілді және көп дау тудырды. 2021 жылы президент Эрдоған Грекия Тракиядағы түрік мұсылмандарының жағдайын жақсартса, семинарияны тәуелсіз түрде қайта ашуға болатынын айтты.